Bạn có phải là người thích kiểm soát? Nỗi lo âu có thể là nguyên nhân

ĐIỂM MẤU CHỐT

• Khi bị lo âu xâm chiếm, việc cố gắng giành quyền kiểm soát trong mọi mặt cuộc sống là một phản ứng rất tự nhiên.
• Thế nhưng, phần lớn mọi điều trong đời đều nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta, ví như quy luật lão hóa tự nhiên.
• Điều này đồng nghĩa với việc: mải miết tìm kiếm sự kiểm soát thường chỉ khiến ta thêm bất an, chứ chẳng thể bình yên hơn.

Chẳng ai thích cảm giác mất kiểm soát, trừ khi chúng ta đang chủ động tận hưởng những pha thót tim đầy an toàn trên một chuyến tàu cao tốc hay qua một bộ phim kinh dị. Còn với những mảnh ghép quan trọng của cuộc đời, như các mối quan hệ gắn kết, sức khỏe hay tài chính, ai trong chúng ta cũng muốn giữ vững tay lái.

Thế nhưng, nếu đang phải vật lộn với nỗi lo âu, bạn sẽ đặc biệt nhạy cảm với cảm giác mất kiểm soát. Bạn cũng có xu hướng đi tìm sự chắc chắn tuyệt đối, luôn cố nghĩ trước một bước và lên kịch bản cho mọi tình huống có thể xảy ra.

Đứa trẻ bên trong đầy lo âu

Như tôi có chia sẻ trong cuốn sách mới của mình, Heal Your Trauma: How to Overcome a Painful Childhood to Become Happy and Whole Again (Chữa lành tổn thương: Làm sao để vượt qua quá khứ đau buồn và sống trọn vẹn, hạnh phúc trở lại), khi nhìn qua lăng kính của Liệu pháp Sơ đồ hay Hệ thống Gia đình Nội tại (IFS), điều này có nghĩa là bên trong bạn đang tồn tại một đứa trẻ lo âu, một em bé luôn cảm thấy nhỏ bé, sợ hãi và dễ bị tổn thương. Xung quanh em bé ấy là một nhóm các "mảnh ghép bảo vệ" đang dốc sức làm việc ngày đêm để giữ em được an toàn. Những kẻ bảo vệ này có thể là một "người cầu toàn", luôn uốn nắn để bạn không bao giờ mắc sai lầm, từ đó tránh bị chỉ trích, đổ lỗi hay tấn công nếu chẳng may mọi chuyện chệch hướng.

Rất có thể bạn cũng sở hữu một "kẻ hay lo" bên trong, kẻ luôn trăn trở 24/7 mỗi khi đứa trẻ ấy hoảng sợ, không ngừng diễn tập trước mọi kịch bản trong đầu để giúp bạn lường trước mối đe dọa hay nguy hiểm phía trước và cố tìm cách giải quyết chúng. Và chắc chắn sẽ không thể thiếu một "kẻ né tránh", người luôn xúi bạn lùi lại trước những điều làm bạn lo sợ, như những buổi tiệc tùng hay việc phải phát biểu trước đám đông.

Như bất kỳ người làm cha mẹ nào cũng hiểu, chỉ riêng việc kiểm soát con cái thôi đã đủ gian gian rồi (chắc hẳn ai từng nuôi dạy trẻ chập chững biết đi hay những đứa con tuổi teen sẽ thấm thía điều này), nói chi đến việc điều khiển những người xung quanh ta. Dưới đây là một danh sách ngắn về những điều ta rất muốn nắm trong tay, nhưng đáng tiếc thay, ta lại chẳng có mấy (hoặc hoàn toàn không có) quyền lực để xoay chuyển:

• Tiến trình lão hóa và quy luật sinh tử của chính ta lẫn những người ta yêu thương
• Những chu kỳ nội tiết tố, đặc biệt là ở phụ nữ, từ hàng tháng cho đến cả đời người (như giai đoạn tiền mãn kinh)
• Sức khỏe của nền kinh tế
• Thời tiết
• Biến đổi khí hậu
• Các thể chế chính trị, từ địa phương cho đến quốc gia
• Suy nghĩ của người khác về chúng ta
• Hành vi của những người ta yêu thương và tin tưởng dựa dẫm

Image by Mohamed_hassan from Pixabay

Buông bỏ quyền kiểm soát

*Katherine đến gặp tôi sau khi vừa được chẩn đoán mắc Rối loạn Lo âu Lan tỏa (GAD), một chẩn đoán rất phổ biến ở những người thường xuyên chìm trong phiền muộn và lo âu mạn tính. Cô lo lắng miên man không hồi kết, thường nằm trằn trọc đến 3 giờ sáng để trăn trở về con cái, chuyện sức khỏe, hay những vấn đề chính trị mà cô tâm huyết như biến đổi khí hậu và mối đe dọa tiềm tàng từ trí tuệ nhân tạo (AI). "Sự lo âu chỉ khiến tôi như phát điên," cô bộc bạch. "Tôi biết nó thật phi lý, nhưng tôi không thể ngăn bản thân lại được; những dòng suy nghĩ cứ xoay mòng mòng trong đầu cho đến khi việc chợp mắt trở thành điều bất khả."

Katherine tội nghiệp đã kiệt sức. Vào một đêm "êm đềm", cô chỉ ngủ được chừng 5 tiếng, còn những đêm tồi tệ thì chỉ vỏn vẹn 2 đến 3 tiếng. Nhưng việc phải vật lộn với chứng mất ngủ như thế này lại là chuyện rất thường gặp ở những người bị nỗi lo âu siết chặt lấy bụng và những âu lo quẩn quanh trong trí óc. Để giúp Katherine, trước tiên chúng tôi cùng nhận diện nhóm các "mảnh ghép bảo vệ" đang nỗ lực giữ an toàn cho "Katherine Bé Bỏng" bên trong. Tất cả những kẻ bảo vệ kể trên đều hiện diện trong hệ thống nội tại của cô, nhưng kẻ chiếm ưu thế nhất chính là "kẻ kiểm soát". "Các con tôi rất bực mình vì tôi lúc nào cũng quản lý chúng từng chút một," cô thừa nhận. "Cả chồng tôi nữa. Họ gọi tôi là một kẻ cuồng kiểm soát, và họ chẳng sai chút nào."

Sự huyễn hoặc (đầy vỗ về) của quyền kiểm soát

Rất có thể bạn cũng có một "kẻ kiểm soát" bên trong, mảnh ghép bảo vệ mà chúng ta đang tập trung tìm hiểu ở đây. Mảnh ghép này luôn khao khát nắm quyền kiểm soát mọi lúc, mọi nơi trong cuộc sống của bạn. Tuy nhiên, nó có thể bộc lộ rõ nét ở một vài khía cạnh cụ thể: có khi là thúc ép bạn kiểm soát con cái để chúng không bao giờ gặp nguy hiểm hay bị tụt lại ở trường học. Với những người khác, công việc lại là "điểm nóng" nhạy cảm, khiến họ luôn cố giữ thế chủ động (hoặc ít nhất là tỏ ra như vậy), duy trì một vẻ ngoài chỉn chu, chuyên nghiệp dù bên trong đang hỗn loạn và hoảng loạn tột cùng.

Bi kịch nằm ở chỗ: dẫu chúng ta có mải miết đi tìm quyền kiểm soát ở nhiều mặt của cuộc sống, đó lại là điều gần như bất khả thi trong phần lớn thời gian. Con người không tồn tại trong một môi trường chân không độc lập. Chúng ta sống trong các hệ thống cả lớn lẫn nhỏ. Hệ thống đầu tiên của mỗi người là gia đình, dù là gia đình ruột thịt hay do ta tự lựa chọn về sau. Tiếp đến là bạn bè, đồng nghiệp, cộng đồng, thành phố hay thị trấn, quốc gia, và cuối cùng là cả một hệ thống nhân loại rộng lớn với 8 tỷ đồng loại, những người mà ta gắn kết chặt chẽ theo hàng ngàn cách không thể tách rời.

Khi chúng tôi lắng nghe tiếng nói từ "mảnh ghép" này, chúng tôi nhận ra nó hoàn toàn không có ý xấu, mà ngược lại là đằng khác. Katherine lớn lên trong một gia đình có cả cha lẫn mẹ đều nghiện rượu, một căn nhà chìm trong hỗn loạn của những cơn say, những tiếng la khóc và cãi vã. Ngay từ khi còn là một đứa trẻ, cô đã học cách kiểm soát những gì mình có thể, giữ quần áo luôn sạch sẽ, xếp những con búp bê thành từng hàng ngay ngắn, đảm bảo bài vở ở trường luôn đạt điểm tuyệt đối. Những cơ chế ứng phó thích nghi và lành mạnh này trước sự hỗn loạn thời thơ ấu đã được "khắc sâu" vào não bộ của cô, bởi cô đã lặp đi lặp lại chúng suốt nhiều năm trời, cho đến khi chúng hình thành nên những "mảnh ghép bảo vệ", những mảnh ghép mà giờ đây đang khiến gia đình cô phát điên và bắt cô phải thức trắng nửa đêm.

Giúp những "kẻ bảo vệ" được thả lỏng

Sử dụng các "bước chữa lành" trong Liệu pháp IFS, chúng tôi đã xin phép được tiếp cận và hỗ trợ "Katherine Bé Bỏng", chuyển hóa những ký ức tổn thương vốn khiến cô luôn sống trong sợ hãi. Khi em bé bên trong cảm thấy bình yên và an toàn hơn, chúng tôi mới có thể giúp các "mảnh ghép bảo vệ" thả lỏng và tận hưởng một kỳ nghỉ ngơi hoàn toàn xứng đáng. Chúng tôi cũng giao cho cô những bài tập thực tế về mặt hành vi, bao gồm việc để các con cô được sống một cuộc sống tự do hơn, dám chấp nhận những rủi ro lành mạnh (như leo cây, đi xe đạp, hay sang nhà bạn ngủ lại). Từng chút một, khi "kẻ kiểm soát" dần nới lỏng tay, bản thân Katherine cũng bắt đầu biết thư giãn.

Điều này đã mang lại sự bình yên và nhẹ nhõm cho cả gia đình, và đó cũng là điều khiến Katherine hạnh phúc. "Thật kỳ lạ, vì tôi đã luôn nghĩ rằng mình phải nắm quyền kiểm soát mọi lúc để giữ cho tất cả mọi người được an toàn," cô chia sẻ trong buổi trị liệu cuối cùng, "nhưng giờ tôi mới nhận ra mình đã siết quá chặt. Tôi càng thả lỏng thì gia đình tôi cũng càng trở nên thư thái hơn. Tôi đã phải học cách buông tay!"

Nếu đoạn văn này chạm đến sự đồng cảm trong bạn, hãy dành thời gian để lắng nghe và thấu hiểu hệ thống nội tại của chính mình, đặc biệt là những "mảnh ghép bảo vệ" đang gồng mình dốc sức để giữ cho bạn được an toàn. Có thể bạn sẽ cần sự đồng hành từ một nhà trị liệu tâm lý chuyên về liệu pháp làm việc với các phần (parts-based therapy) để từng bước gỡ bỏ nút thắt bảo vệ đang siết chặt trong tâm trí. Nhưng hãy luôn nhớ rằng: bí quyết để chạm tới một cuộc sống thảnh thơi, bình yên và trọn vẹn niềm vui hơn nằm ở việc học cách buông bỏ, dù chỉ từng chút một.

Sự bảo vệ mà bạn từng rất cần khi còn là một đứa trẻ nhỏ bé có lẽ đã trở nên quá tải đối với bản thân bạn khi đã trưởng thành. Cuộc đời này quá ngắn ngủi để lãng phí vào những nỗ lực kiểm soát tuyệt đối miên man, những nỗ lực tuy xuất phát từ ý định tốt, nhưng cuối cùng lại chỉ tự làm hại chính mình.

*Tất cả các trường hợp nghiên cứu trong các bài viết này đều là sự tổng hợp mang tính hư cấu; tôi không bao giờ kể lại câu chuyện của những khách hàng đời thực, bởi bảo mật thông tin là nguyên tắc tối quan trọng đối với tôi.