Bạn từng được kỳ vọng sẽ làm nên chuyện. Vậy điều gì đã xảy ra?

Bạn đã bao giờ nhìn lại cuộc đời mình và cảm thấy rằng mọi thứ đáng lẽ phải tốt đẹp hơn thế này chưa? Đáng lẽ bạn phải có nhiều niềm vui hơn, được công nhận nhiều hơn, kiếm được nhiều tiền hơn, có địa vị cao hơn hoặc tự do hơn? Hay mơ hồ hơn, có lẽ bạn từng nghĩ rằng chính bản thân mình cũng sẽ trở thành một người xuất sắc hơn hiện tại.

Cảm giác này thật khó chịu, bởi cái gọi là “nhiều hơn” mà bạn còn thiếu lại rất khó diễn tả thành lời. Có thể bạn chưa bao giờ mơ giành giải Nobel, sở hữu một hòn đảo riêng hay có một bức tượng nhỏ nhưng trang nhã được dựng ở quê nhà để vinh danh mình. Thế nhưng, khi so sánh cuộc sống hiện tại với những gì cha mẹ, thầy cô và chính bạn thời trẻ từng hình dung, bạn vẫn có cảm giác kỳ lạ rằng mình đang sống một cuộc đời thấp hơn rất nhiều so với những gì đáng lẽ mình có thể đạt được.

Có lẽ khi còn nhỏ, bạn học giỏi, sáng tạo, táo bạo, hài hước hoặc có năng khiếu thể thao. Những dấu hiệu ban đầu ấy dường như báo hiệu một tương lai đầy triển vọng. Chắc hẳn khi trưởng thành, bạn sẽ trở thành một người thành đạt.

Thế rồi tuổi trưởng thành đến, và cuộc đời lại ngoan cố không chịu đi theo con đường mà bạn từng vạch ra.

Image by lechenie-narkomanii from Pixabay

Tiềm năng thực sự là gì?

Chúng ta thường đánh giá tiềm năng của một người dựa trên một vài thời điểm nhất định. Một đứa trẻ thể hiện tốt trong một môi trường nào đó, và chúng ta bắt đầu vẽ ra một đường thẳng tưởng tượng từ thành tích ấy đến tương lai xa xôi. Một đứa trẻ thông minh năm 12 tuổi rồi sẽ thành công ở tuổi 30; một học sinh đứng đầu lớp rồi sẽ trở thành giám đốc điều hành của một công ty.

Nhưng hành trình cuộc đời không được định đoạt chỉ bởi một thế mạnh hay năng khiếu xuất hiện từ sớm. Nó được hình thành từ sự kết hợp phức tạp và khó lường giữa năng lực, tính cách, khả năng phán đoán, sức khỏe, nguồn lực và những hoàn cảnh nằm ngoài sự lựa chọn của chúng ta. Mỗi yếu tố đều có thể làm thay đổi những gì xảy ra tiếp theo, từ đó tác động đến những lựa chọn, trở ngại và cơ hội xuất hiện sau này. Những ảnh hưởng ấy tích lũy theo thời gian, khiến chúng ta không thể dự đoán chính xác con đường đời của một người ngay từ đầu.

Vì vậy, tiềm năng có thể được hiểu đại khái như sau: Trong một sự kết hợp chưa xác định giữa nỗ lực, cơ hội và may mắn, bạn có thể đạt được những thành tựu đáng ngưỡng mộ. Điều này có lẽ đúng với gần như tất cả mọi người. Và chính vì thế, khái niệm tiềm năng có nguy cơ trở nên quá chung chung, đến mức gần như chẳng nói lên điều gì cụ thể.

Nói với trẻ rằng chúng có tiềm năng có thể là cách khuyến khích chúng nỗ lực. Tuy nhiên, có một khác biệt rất lớn giữa hai thông điệp: “Con có thể tiến bộ hơn nữa” và “Con sinh ra là để trở thành một người phi thường”.

Những lời khen ngợi quá mức có thể khiến trẻ tin rằng mình là người đặc biệt hơn người khác, thay vì đơn giản hiểu rằng bản thân có giá trị và xứng đáng được yêu thương, trân trọng. Trong một nghiên cứu theo chiều dọc, các nhà nghiên cứu phát hiện rằng lời khen ngợi phóng đại từ cha mẹ có liên quan đến mức độ ái kỷ cao hơn ở những đứa trẻ vốn đã có lòng tự trọng cao.

Một thông điệp ban đầu nhằm khơi dậy hy vọng có thể âm thầm biến thành một lời tiên đoán lớn lao về tương lai. Nhiều năm sau, lời tiên đoán ấy lại trở thành một lời buộc tội:

“Rốt cuộc, điều gì đã xảy ra với con người mà bạn từng được kỳ vọng sẽ trở thành?”

Khi lời tiên đoán không trở thành hiện thực

Một số người cố gắng đè nén cảm giác ấy. Họ luôn giữ mình bận rộn, uống rượu, tìm cách đánh lạc hướng bản thân hoặc khăng khăng rằng mình chưa bao giờ quan tâm đến thành công. Những người khác lại xem đó là lời thúc giục phải hành động. Họ làm việc chăm chỉ hơn, thay đổi sự nghiệp, khởi nghiệp hoặc bắt đầu lần thứ 100 cải tổ thói quen buổi sáng của mình.

Một số người khác tìm kiếm lời giải thích giúp họ thoát khỏi cảm giác phải chịu trách nhiệm. Cuộc truy tìm nguyên nhân có thể dẫn họ đến những người thầy, cha mẹ, một xã hội bất công, tình trạng sức khỏe tâm thần kém, những tổn thương tâm lý, sự đa dạng thần kinh trước đây chưa được nhận diện, hoặc gần như bất cứ điều gì có thể giải thích tại sao cuộc đời mà họ từng kỳ vọng lại không trở thành hiện thực.

Một số lời giải thích thực sự chính xác: Con người quả thật có thể bị hạn chế bởi bệnh tật, sự phân biệt đối xử, thiếu sự hỗ trợ cần thiết hoặc những chẩn đoán bị bỏ sót. Những lời giải thích như vậy có thể giúp chúng ta hiểu được các khó khăn cứ lặp đi lặp lại trong cuộc sống. Tuy nhiên, chúng cũng có thể bị sử dụng như một cách để miễn trừ trách nhiệm cho bản thân, đồng thời bảo vệ niềm tin rằng ngay từ đầu, chúng ta vốn đã là những người phi thường.

Việc chẩn đoán các tình trạng sức khỏe tâm thần ở người trưởng thành ngày càng trở nên phổ biến. Một báo cáo rà soát của chính phủ Anh năm 2026 cho thấy số trường hợp được chẩn đoán, được chuyển đến đánh giá chuyên môn và tự nhận diện bản thân có ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý) hoặc tự kỷ đang tăng nhanh hơn nhiều so với mức gia tăng được ước tính trong dân số. Một nghiên cứu phân tích hơn bảy triệu hồ sơ chăm sóc sức khỏe ban đầu tại Anh cũng phát hiện rằng, trong giai đoạn 2000–2018, mức tăng tỷ lệ chẩn đoán ADHD lớn nhất được ghi nhận ở nhóm người trưởng thành. Số trường hợp được ghi nhận ở nam giới từ 18 đến 29 tuổi tăng khoảng 20 lần.

Điều quan trọng không phải là phủ nhận rằng những chẩn đoán ở tuổi trưởng thành chỉ tồn tại trong tưởng tượng. Vấn đề nằm ở chỗ, câu nói “Điều này giúp tôi hiểu được một khuôn mẫu lặp đi lặp lại trong cuộc đời mình” rất khác với câu nói “Điều này giải thích tại sao tôi không đạt được vị trí mà mình xứng đáng có được”.

Ngay cả một lời giải thích hoàn toàn chính xác cũng có thể bị biến thành một câu chuyện tâng bốc bản thân.

Cuộc đời bạn không phải là một thí nghiệm có thể kiểm soát

Cảm giác mình đang tụt lại phía sau cũng đòi hỏi phải có một đối tượng để so sánh. Chúng ta nhìn vào những thành công dễ thấy nhất của người khác, có thể là mức lương, sự nghiệp, ngoại hình, kỹ năng hoặc tài sản của họ, rồi đem so sánh với hình dung riêng tư của mình về con người mà lẽ ra mình có thể trở thành.

Nhưng phép so sánh ấy ngay từ đầu đã bị sai lệch bởi quá nhiều yếu tố. Chúng ta không thể giữ nguyên tính cách, sức khỏe, cơ hội hay những sai lầm trong quá khứ của mỗi người để tiến hành một phép so sánh công bằng. Chúng ta cũng không thể sống lại cuộc đời của cả hai, chỉ thay đổi một yếu tố duy nhất để xem kết quả sẽ khác đi như thế nào. Và trên thực tế, chẳng có một bảng xếp hạng chung nào có thể xác định rằng một người đơn giản là đang “đi trước” người khác trong cuộc đời.

Điều quan trọng hơn là chúng ta không phải là người duy nhất quyết định mình sẽ trở thành ai. Không ai trong chúng ta được lựa chọn khí chất bẩm sinh, trí thông minh, ngoại hình, cha mẹ hay mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro của mình. Một phân tích tổng hợp quy mô lớn từ các nghiên cứu theo chiều dọc cho thấy tính cách vừa có tính ổn định, vừa có thể thay đổi trong suốt tuổi trưởng thành. Chúng ta có thể thay đổi thói quen, điều chỉnh bản thân theo hướng phát triển hoặc hạn chế một số đặc điểm nhất định. Nhưng điều chúng ta không thể làm là viết lại hoàn toàn tính cách của mình như thể đang bắt đầu từ trang giấy trắng.

Những lựa chọn của chúng ta có ý nghĩa, nhưng chúng luôn phải thương lượng với thực tế của thế giới. Mọi kế hoạch đều phụ thuộc phần nào vào những sự kiện, con người và hoàn cảnh nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta, như thể số phận vẫn giữ trong tay một phần quyết định cuối cùng.

Hãy lựa chọn những kỳ vọng bạn dành cho chính mình ở hiện tại

Điều chỉnh lại kỳ vọng không có nghĩa là nâng cao hay hạ thấp tiêu chuẩn của bản thân, mà là lựa chọn chúng một cách có ý thức hơn, dựa trên sự hiểu biết thực tế về điểm mạnh, giới hạn, nguồn lực, trách nhiệm và những giá trị mà bạn theo đuổi.

Thay vì tiếp tục hỏi mình: “Một người có tiềm năng như mình đáng lẽ phải đạt được những gì vào thời điểm này?”, hãy thử tự hỏi: “Với con người mà mình thực sự là và cuộc sống mà mình đang có, mình có thể kỳ vọng hợp lý điều gì ở bản thân? Những nguyên tắc sống nào mình muốn tuân theo? Mình đang nỗ lực hướng tới điều gì, và cuối cùng muốn để lại điều gì phía sau?”

Câu trả lời có thể cho bạn thấy rằng mình cần nỗ lực nhiều hơn, thay đổi hướng đi, khơi dậy một tham vọng cũ hoặc cuối cùng buông bỏ một mục tiêu nào đó. Nghiên cứu về những mục tiêu không thể đạt được cho thấy, bên cạnh sự kiên trì, sức khỏe tinh thần và hạnh phúc còn phụ thuộc vào khả năng từ bỏ những mục tiêu không còn phù hợp với mình và chuyển sự cam kết sang những mục tiêu mới.

Có thể bạn không hề lãng phí tiềm năng của mình. Có thể bạn chỉ đơn giản là đã đi qua giai đoạn mà một lời tiên đoán đầy tâng bốc về tương lai từng được đặt lên vai bạn, dù lời tiên đoán ấy vốn được đưa ra từ những bằng chứng quá ít ỏi.

Dĩ nhiên, hãy sống một cuộc đời có ý nghĩa nhất có thể. Hãy chịu trách nhiệm về những lựa chọn của mình, sửa chữa những gì có thể sửa chữa và dũng cảm thử sức với những điều khó khăn. Nhưng hãy đặt mọi nỗ lực ấy bên cạnh một sự thật có thể không dễ chấp nhận: Kết quả cuối cùng của cuộc đời chưa bao giờ hoàn toàn nằm trong quyền quyết định của riêng bạn.