Cái bẫy “nếu–thì”: vì sao hạnh phúc không phải là một điểm đến

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Ngụy biện “nếu–thì” tạo ra một vòng lặp bất hạnh khi biến niềm vui thành thứ phụ thuộc vào những thành tựu trong tương lai.
• Plotinus từng dạy rằng thế giới vật chất chỉ là một “cái bóng”, và sự an nhiên đích thực chỉ có khi ta quay về bên trong mình.
• Hạnh phúc đến từ sự buông bỏ và khả năng làm chủ phản ứng nội tâm, chứ không phải từ những biến động bên ngoài.

Chúng ta dành cả đời để chờ đợi một khoảnh khắc hoàn hảo rồi mới cho phép mình hạnh phúc. Nhưng trí tuệ xưa nhắc ta rằng niềm vui chân thật không nằm “ở ngoài kia”, nó nằm ngay trong lòng ta.

Bạn đã bao giờ có một khoảnh khắc trong đời mà mọi thứ dường như hoàn hảo chưa?

Có thể đó là khi bạn đang đi nghỉ, ngồi trên chiếc ghế dài êm ái, trước mắt là biển khơi mênh mông xanh thẳm. Gió thổi nhẹ, nắng ấm áp trên da, và trong vài phút ngắn ngủi ấy, thế giới như trọn vẹn. Bạn không nghĩ đến ngày trở về. Không nghĩ đến tiền nhà, tiền trả góp hay công việc. Vô vàn nỗi lo thường ngày vốn che mờ tâm trí bỗng dưng tan biến.

Đó là một khoảnh khắc hoàn hảo. Có thể là một giờ hoàn hảo, thậm chí một ngày hoàn hảo. Nhưng chỉ cần một điều rất nhỏ cũng đủ để kéo ta rời khỏi mép bình yên ấy.

Bạn đặt bàn ăn tối và đến đúng giờ, nhưng được thông báo phải chờ thêm nửa tiếng. Sự yên ả bỗng nứt ra. Bạn rút điện thoại, lướt mạng xã hội, thấy một người bạn hay người thân cũng đang đi nghỉ, và chuyến đi của họ dường như tuyệt hơn của bạn. Một chút ghen tị khẽ chạm vào tim. Rồi sau đó, bạn nhận ra mình phơi nắng quá lâu, da rát bỏng và cơ thể nhức mỏi.

Từng chút một, ý nghĩ về ngày trở về len lỏi vào tâm trí. Nhịp sống thường nhật, làm việc, xoay xở, trả hóa đơn, lại trượt vào dòng suy nghĩ đơn điệu. Những phút giây tĩnh lặng và an hòa vừa rồi đã tan đi, và bạn lại quay về điểm khởi đầu.

Vậy điều gì đang diễn ra? Vì sao hạnh phúc lại mong manh đến thế?

Source: Engin Akyurt/Pixabay

Huyền thoại về ngụy biện “nếu–thì”

Lý do khiến ta khó giữ được sự bình yên ấy là vì ta mắc kẹt trong một huyền thoại văn hóa quen thuộc: ngụy biện “nếu–thì”.

Nếu tôi được thăng chức, thì tôi sẽ hạnh phúc.
Nếu tôi tìm được người bạn đời định mệnh, thì tôi sẽ hạnh phúc.
Nếu cơ thể tôi khỏi bệnh, thì tôi sẽ hạnh phúc.

Chúng ta được nuôi dạy để tin sâu rằng hạnh phúc là một điểm đến, đạt được nhờ những thành tựu bên ngoài. Ta đối xử với cuộc đời như một chiếc máy bán hàng tự động: chỉ cần bỏ vào đúng “đồng xu” (tiền bạc, địa vị, sức khỏe), hạnh phúc sẽ rơi xuống.

Đáng tiếc thay, đó là một trò chơi không có phần thắng. Nó giống như chạy trên máy tập: đạt được một mục tiêu, thì mục tiêu mới lại xuất hiện. Giải quyết xong một vấn đề, vấn đề khác lại nảy sinh. Ta tự nhủ: “Khi điều này xảy ra, mọi thứ sẽ ổn.” Nhưng khi nó thực sự xảy ra, sự ổn thỏa ấy chỉ thoáng qua như một làn gió.

Liệu mọi thứ có thật sự vô vọng? Hay có lẽ chúng ta đang tìm kiếm sai hướng?

Quay về bên trong: trí tuệ từ muôn đời

Lý tưởng bất biến về một hạnh phúc chân thật, không gì lay chuyển được, là: nó không nằm “ngoài kia”, mà vốn là phẩm chất sẵn có trong chính tâm hồn ta. Đây không phải là một khẩu hiệu tự lực thời hiện đại; đó là chân lý mà những bậc minh triết đã nhắc nhở con người suốt hàng ngàn năm.

Nếu muốn thoát khỏi chiếc bẫy “nếu–thì”, ta cần lắng nghe ba dòng tư tưởng đã tinh thông nghệ thuật an trú trong bình an nội tâm.

1. Plotinus và “Đấng Duy Nhất”

Plotinus, một trong những triết gia huyền nhiệm tôi yêu thích, đã đưa ra một cách nhìn rất khác về thực tại. Ông cho rằng thế giới vật chất, thế giới của những chuyến du lịch, những buổi hẹn ăn tối hay những lần thăng chức, chỉ là một “cái bóng” của một thực tại cao hơn, mang tính tinh thần, mà ông gọi là “Đấng Duy Nhất”.

Ông dạy rằng nếu ta muốn chạm đến chân lý, cái đẹp và sự mãn nguyện, ta phải quay sự chú ý vào bên trong, rời xa những xao động của thế giới bên ngoài. Với Plotinus, quê hương đích thực của linh hồn và nguồn gốc của mọi niềm vui chính là sự kết nối nội tâm với Đấng Duy Nhất ấy. Không có hạnh phúc bền lâu nào có thể tìm thấy trong những chiếc bóng của thế giới vật chất. Đấng Duy Nhất được chiêm nghiệm trong tĩnh lặng, chứ không phải qua thành tựu.

2. Phái Khắc Kỷ và thành trì nội tâm

Các triết gia Khắc Kỷ, như Marcus Aurelius và Epictetus, lại chọn một cách tiếp cận thực tế hơn. Họ nói về việc xây dựng một “Thành Trì Nội Tâm”, một pháo đài của tâm trí.

Nhận thức cốt lõi của họ vừa giản dị vừa sâu sắc: Ta không thể kiểm soát những sự kiện bên ngoài. Ta không thể kiểm soát việc phải chờ đợi ở nhà hàng, dòng xe kẹt cứng hay những lời nhận xét của người khác. Nhưng ta hoàn toàn có thể làm chủ phản ứng của mình trước tất cả những điều ấy.

Với một người Khắc Kỷ, hạnh phúc đến từ việc nuôi dưỡng thành trì nội tâm ấy, để nó không bị lung lay bởi may mắn hay rủi ro bên ngoài. An lạc đích thực nằm ở đức hạnh và một tâm trí thuận theo tự nhiên, chứ không phải ở khoái lạc hay sở hữu. Nếu hạnh phúc của bạn phụ thuộc vào việc thời tiết phải đẹp, bạn là nô lệ của thời tiết. Nếu hạnh phúc phụ thuộc vào trạng thái bên trong, bạn là người tự do.

3. Nghệ thuật buông bỏ

Cuối cùng là các truyền thống phương Đông. Gautama Buddha dạy rằng khổ đau bắt nguồn từ sự chấp trước của ta vào ham muốn và kết quả. Ta khổ vì ta muốn thực tại phải khác đi so với chính nó.

Khi buông được sự khao khát ấy, ta tìm thấy một sự bình an nội tâm mà Ngài gọi là niết-bàn, một trạng thái không lệ thuộc vào điều kiện của thế gian. Tương tự, Lao Tzu, nhà hiền triết Đạo gia đã viết nên Tao Te Ching, dạy ta thuận theo tự nhiên thay vì chống lại nó.

Trở lại bãi biển

Hãy quay lại khoảnh khắc trên bãi biển mà tôi đã nhắc đến lúc đầu.

Khi ấy, bạn cảm thấy “mọi thứ đều ổn”. Nhưng vì sao? Có thật là nhờ bãi cát? Có thật là nhờ đại dương?

Mọi thứ ổn bởi vì, trong một khoảnh khắc, tâm trí không còn tiếng nói. Bạn không lo về quá khứ. Bạn không miên man về tương lai. Bạn chỉ đơn giản lặng yên, hiện diện trong giây phút này.

Đó chính là bí mật. Bình an không đến từ nơi chốn; nó đến từ sự tĩnh lặng.

Với Plotinus, đây là con đường dẫn đến hạnh phúc. Không phải điều gì bên ngoài, mà là sự an trú bên trong. Bạn không cần một tấm vé máy bay để tìm đến nơi ấy. Bạn không cần thăng chức hay một mối quan hệ hoàn hảo để bước vào Thành Trì Nội Tâm. Bạn chỉ cần thôi chạy theo những “nếu” và “thì”, và bắt đầu nuôi dưỡng sự tĩnh lặng vốn đã có sẵn trong mình.

References

Hadot, P. (1993). Plotinus or The Simplicity of Vision. Chicago, IL: University of Chicago Press.

Aurelius, M. (2002). Meditations. (G. Hays, Trans.). New York, NY: Modern Library.

Lao Tzu. (1988). Tao Te Ching. (S. Mitchell, Trans.). New York, NY: HarperPerennial.

Về Tác Giả

Robert Puff, Ph.D., là người dẫn chương trình và nhà sản xuất của Happiness Podcast, một kênh chia sẻ về hạnh phúc đã đạt hơn 19 triệu lượt tải trên toàn thế giới.

Nguồn: The "If-Then" Trap: Why Happiness Is Not a Destination | Psychology Today