Chuyện tính toán rủi ro và phần thưởng chưa bao giờ là điều dễ dàng
Liệu một lưới an sinh xã hội có làm giảm khả năng chấp nhận rủi ro?
Các nhà tâm lý học định nghĩa chấp nhận rủi ro là một đặc tính tương đối ổn định, phản ánh những nét bản tính cốt lõi. Dẫu vậy, khả năng chấp nhận rủi ro vẫn có thể thay đổi theo độ tuổi và phản ứng của con người trước các sự kiện gần nhất, trong bối cảnh cuộc sống quá khứ lẫn hiện tại, những thiên lệch hành vi, cùng sự đánh giá của họ về rủi ro và phần thưởng. Thêm vào đó, khả năng chấp nhận rủi ro mang tính đặc thù theo miền. Cùng một người có thể chấp nhận rủi ro rất cao trong đầu tư, nhưng lại đặt sự an toàn lên hàng đầu khi sắp xếp một buổi hẹn hò xem mặt.
Trong cuốn Worth the Risk: The Seven Myths That Keep Us from Taking the Chances We Need To Take, Allison Schrager (nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Manhattan, tác giả cuốn An Economist Walks Into a Brothel, and Other Unexpected Places to Understand Risk) nhận định rằng người Mỹ đang ngày càng trở nên né tránh rủi ro, một xu hướng báo hiệu những tổn thất về lợi nhuận và chi phí đắt đỏ hơn cho chính họ cũng như cho nước Mỹ. Cô khẳng định, thế giới "chưa bao giờ an toàn đến thế, và cũng chưa bao giờ có thời điểm nào tốt hơn để chấp nhận rủi ro."
Tập trung chủ yếu, nhưng không hoàn toàn, vào các quyết định tài chính và đầu tư, cuốn sách của Schrager được điểm xuyết bằng những câu chuyện khắc họa ngắn gọn về những người dám chấp nhận rủi ro, bao gồm Harland Sanders, người sáng lập Kentucky Fried Chicken, và gia đình đi dây mạo hiểm Wallenda.
Là một góc nhìn đầy thông tin và lôi cuốn về một chủ đề quan trọng, Worth the Risk mang tính gợi mở sâu sắc, nhưng không phải lúc nào cũng đủ sức thuyết phục.
Schrager thừa nhận những thách thức không nhỏ đối với luận điểm của mình. Cô viết: “Nếu không có một định nghĩa chung về sự an toàn, rất khó để biết điều gì nên được coi là hành vi rủi ro. Và vì rủi ro là một khái niệm mơ hồ, nhiều người trong chúng ta định nghĩa nó dựa trên cảm xúc chứ không phải xác suất lý trí.”
Schrager đưa ra giả thuyết rằng các cải cách của chính phủ liên bang trong những năm 1960 và 1970, như Chương trình chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi (Medicare), Chương trình hỗ trợ y tế cho người thu nhập thấp (Medicaid), Thẻ phiếu thực phẩm (Food Stamps), các chương trình bữa trưa học đường, cứu trợ thiên tai, cùng các đạo luật bảo vệ người tiêu dùng và môi trường, đã khiến nhiều người Mỹ tin rằng rủi ro “là thứ cần phải giảm thiểu hoặc loại bỏ.” Cô chỉ ra rằng, trong những thập kỷ tiếp theo, từ “rủi ro” đã mang những “màu sắc tiêu cực.”
Tuy nhiên, người ta cũng có thể đưa ra một lý thuyết thuyết phục không kém: chính lưới an sinh xã hội lại tạo ra một nền tảng tài chính vững chắc, khuyến khích con người ta sẵn sàng dấn thân và chấp nhận rủi ro.
Hơn nữa, Schrager chỉ đánh giá các góc nhìn khác về sự suy giảm khả năng chấp nhận rủi ro một cách lướt qua, hoặc thậm chí bỏ qua hoàn toàn. Chẳng hạn, người Mỹ trên 65 tuổi – nhóm người ít sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn, bất kể những biến động kinh tế vĩ mô tại Hoa Kỳ, hiện chiếm gần 20% dân số cả nước, tăng đáng kể so với mức 10% của năm 1970. Hơn 3/4 người Mỹ, bao gồm một tỷ lệ lớn những người ở độ tuổi 40, đã trở nên thận trọng hơn về mặt tài chính để thích ứng với Đại Suy thoái, đại dịch COVID-19, lạm phát, chi phí y tế leo thang và tác động tiềm tàng của Trí tuệ Nhân tạo (A.I.) đối với việc làm. Sự e ngại ngày càng tăng của người Mỹ trong việc khởi nghiệp phản ánh một thực tế phũ phàng: cứ 10 doanh nghiệp nhỏ mở ra thì có đến 9 cái thất bại.
Schrager tán đồng với các nhận định cho rằng sự né tránh rủi ro ở tuổi vị thành niên, vốn biểu hiện qua sự giảm sút trong hành vi lạm dụng chất kích thích, quan hệ tình dục không an toàn, tội phạm và lái xe mạo hiểm, là do lối "nuôi dạy con kiểu trực thăng" cùng việc sử dụng mạng xã hội, dẫn đến việc giới trẻ ngày càng có ít thời gian tự do không ràng buộc bên bạn bè và người quen. Cô dẫn chứng một nghiên cứu của nhà tâm lý học văn hóa Yulia Chentsova-Dutton, trong đó khẳng định rằng việc ít tiếp xúc với rủi ro ở độ tuổi này đang làm thay đổi quá trình phát triển não bộ theo hướng khiến trẻ khó đối mặt hơn với những thất bại khi bước vào tuổi trưởng thành.
Và Schrager cũng ghi nhận một hiện tượng gần đây vốn không mấy phù hợp với luận điểm về sự né tránh rủi ro tràn lan: quyết định của nhiều người thuộc Thế hệ Z (Gen Z) tại Mỹ khi xuống tay đặt cược những khoản tiền lớn vào các trận đấu thể thao và cổ phiếu tiền điện tử.
Cuối cùng, Worth the Risk mang đậm tính khích lệ và kêu gọi. Schrager biết rằng một phần ba người Mỹ không có đủ tiền tiết kiệm để duy trì cuộc sống trong một tháng, nhưng cô không cho rằng "ai đó có thể lập luận rằng những người ít điều kiện hơn thì cần phải chấp nhận ít rủi ro hơn." Cô tán thành đề xuất của nhà tâm lý học Abigail Baird rằng thời điểm tốt nhất để rèn luyện bộ não chấp nhận rủi ro "là khi nó vẫn đang trong giai đoạn hình thành," ngay cả khi mọi thứ xung quanh có vẻ chưa thực sự ổn định. Schrager thúc giục người đọc "hãy tìm kiếm sự dũng cảm để nhảy việc thường xuyên hơn." Cô khẳng định "bạn không bao giờ quá tuổi để chấp nhận rủi ro."
"Hãy giữ một góc nhìn lành mạnh," Schrager kết luận. "Mặt tối của việc chấp nhận rủi ro có lẽ không tệ như bạn nghĩ, bởi vì thế giới chưa bao giờ an toàn đến thế. Rất có khả năng bạn sẽ gượng dậy được ngay cả khi một rủi ro dẫn đến kết quả tồi tệ. Chúng ta đang có nhiều lựa chọn và cơ hội thứ hai hơn bất kỳ thời điểm nào khác trong lịch sử."
Vậy thì, chúng ta nên nhìn nhận thế nào về bài ca tôn vinh những người dám mạo hiểm và sự chấp nhận rủi ro của Schrager? Có lẽ James Branch Cabell đã đúng: Kẻ lạc quan tuyên bố rằng chúng ta đang sống trong một thế giới tuyệt vời nhất có thể; còn kẻ bi quan thì e sợ rằng điều đó là sự thật.
References
Schrager, Allison (2026). Worth the Risk: The Seven Myths That Keep Us from Taking the Chances We Need To Take. Yale University Press.
