Cội nguồn thời thơ ấu của những trạng thái ý thức khác thường ở người lớn

ĐIỂM CHÍNH

• Có những điểm tương đồng đáng kinh ngạc giữa trải nghiệm thời thơ ấu và các trạng thái ý thức khác thường ở người lớn.
• Những nét chung bao gồm hình ảnh sống động, ranh giới bản thân trở nên mờ nhạt, cảm giác vượt ngoài thời gian, và cảm xúc mãnh liệt.
• Cách trẻ em chạm tới những hiểu biết mang tính siêu việt rất giống với những trạng thái mà người lớn tìm kiếm thông qua các phương thức làm biến đổi ý thức.
• Cần có những nghiên cứu phát triển hệ thống và các khảo cứu thần kinh – hiện tượng học để hiểu rõ hơn về ý thức thời thơ ấu.

Bất kỳ ai từng ở bên những đứa trẻ nhỏ đều biết rằng các em có một cách nói khiến ta khựng lại, buộc ta phải suy nghĩ lại về những điều mình từng tin là hiển nhiên. Nhiều em kể về những trải nghiệm khác thường, những khoảnh khắc “tự nhiên mà biết,” cảm giác như mình ở ngoài thân thể, hay cảm nhận một sự hòa làm một sâu xa với thế giới xung quanh. Những lời kể ấy gợi mở về một dạng ý thức mang tính kết nối, còn ở trước ngôn ngữ, và chưa được tổ chức quanh một cái tôi tách biệt, vững chắc.

Nghiên cứu của Donna M. Thomas tại Đại học Lancashire, mà tôi từng đề cập trong một bài viết trước trên Psychology Today, cho thấy trẻ từ 4 đến 5 tuổi thường mô tả ý thức như một điều gì đó toàn vẹn, thấm đẫm yêu thương, một lực kết nối các em với gia đình, với thiên nhiên, và thậm chí với một vũ trụ có mục đích (Thomas & O’Riordan, 2024). Đáng chú ý là các em không đồng nhất ý thức với một “cái tôi” cá nhân. Tuy nhiên, đến khoảng 10 hoặc 11 tuổi, điều này bắt đầu thay đổi. Trẻ dần định nghĩa ý thức như một “tính tôi”, một sự hiện diện bên trong, tách biệt khỏi vai trò, các mối quan hệ hay những ý nghĩ thoáng qua (Thomas, 2022).

Trong một bản thảo nghiên cứu gần đây, Donna Thomas và tôi đã cùng nhau khám phá những điểm song hành nổi bật giữa các trải nghiệm đặc biệt thời thơ ấu này và hành trình người lớn tìm kiếm các trạng thái ý thức biến đổi (ASC). Nếu trẻ em có thể tự nhiên bước vào những trạng thái vượt qua cái tôi hay sự nhạy cảm ngoại cảm, thì người trưởng thành thường cần đến những “cánh cửa dẫn lối” để quay lại miền trải nghiệm tương tự, thiền định, cầu nguyện, thực hành hơi thở, các chất thức thần, hay những phương pháp khác làm thay đổi ý thức.

Các trạng thái ý thức biến đổi (ASC) có thể xuất hiện theo nhiều cách khác nhau. Về mặt sinh lý, chúng có thể được khơi lên bởi nhiệt độ khắc nghiệt, độ cao lớn, nhịn ăn, cực khoái, những môn thể thao cường độ cao, hay các kỹ thuật thở có kiểm soát. Về mặt tâm lý, chúng nảy sinh qua thiền định, âm nhạc, thôi miên, hoặc sự tước bỏ kích thích giác quan. Về mặt dược lý, chúng có thể đến sau khi sử dụng rượu, các chất thức thần, hay những loại chất khác. Một phân tích phân cụm gần đây của Larry Fort và các cộng sự (2025) đã xác định tám chiều kích cốt lõi của các trạng thái ý thức biến đổi: thay đổi trong tri giác và hình ảnh nội tâm, cảm nhận về cơ thể, ranh giới bản thân, ý nghĩa huyền nhiệm, mức độ kích hoạt, cảm nhận về thời gian, cảm xúc, và khả năng kiểm soát nhận thức. Trong bài viết của mình, chúng tôi áp dụng những chiều kích vốn được xây dựng từ nghiên cứu ở người lớn này vào các lời kể của trẻ em. Ở đây, tôi muốn nhấn mạnh hai khía cạnh đặc biệt: ranh giới bản thân và cảm nhận về thời gian.

Những đứa trẻ chia sẻ trải nghiệm của mình cùng Donna Thomas.

Source: Donna M. Thomas

1. Ranh giới bản thân: Trong nghiên cứu về ASC ở người lớn, sự mềm đi hoặc tan rã của ranh giới bản thân, đôi khi được gọi là “tan biến cái tôi” hay “mất cái tôi”, chỉ một cảm giác hợp nhất với thế giới (Wittmann, 2018). Người ta mô tả việc hòa vào thiên nhiên, vào người khác, hay vào một tổng thể rộng lớn hơn. Những trải nghiệm tương tự cũng được ghi nhận sau khi sử dụng chất thức thần, trong thiền định sâu, hoặc trong phương pháp Floatation-REST, nơi một người thả nổi cơ thể trong làn nước muối có nhiệt độ ngang với thân nhiệt, giữa điều kiện gần như tước bỏ mọi kích thích giác quan.

Trẻ em cũng kể về điều mà ta có thể gọi là một “cái tôi xuyên cá nhân.” Các em nói về sự gắn kết sâu sắc với người khác, về việc chia sẻ cảm xúc hay ý nghĩ, hoặc trải nghiệm sự đồng cảm mãnh liệt đến mức như hòa làm một. Ở trẻ sơ sinh, cảm giác bản thân nhẹ ranh giới này có lẽ thể hiện rõ nhất trong sự hòa nhịp thân mật giữa em bé và người chăm sóc. Thay vì một cái tôi cứng nhắc, tách biệt, bản thân của trẻ nhỏ có thể mang cảm giác thấm qua được, mở rộng, và căn bản là mang tính liên hệ (Thomas, 2023).

2. Cảm nhận về thời gian: Từ lâu, các nhà văn đã cố gắng nắm bắt điều gì xảy ra với thời gian trong những trạng thái ý thức biến đổi. Aldous Huxley mô tả mescaline như làm tan biến mọi cảm nhận về thời gian chủ quan. Walter Benjamin viết rằng hashish kéo dài độ dài của thời gian. Thomas De Quincey thì khắc họa thuốc phiện như thể kéo giãn những giờ phút bình thường ra vô hạn (Wittmann, 2018).

Nghiên cứu hiện đại xác nhận rằng sự biến dạng của thời gian không chỉ giới hạn ở các chất gây tác động. Dù thông qua thiền định, chạy bền, hay Floatation-REST, nhiều người thường kể rằng thời gian chậm lại, dừng hẳn, hoặc sụp đổ hoàn toàn. Trong những trạng thái đỉnh cao, thường đi kèm với sự mềm đi của ranh giới cơ thể và cảm giác hợp nhất, quá khứ và tương lai dường như tan biến, chỉ còn lại một hiện tại được tăng cường mãnh liệt. Thú vị thay, sự đắm mình trọn vẹn trong “bây giờ” này lại rất gần với cách tồn tại tự nhiên của một đứa trẻ nhỏ.

Trẻ em và thanh thiếu niên từng trải qua cận tử (NDE) thường mô tả một cảm giác vượt ngoài thời gian sâu sắc (Thomas & O'Connor, 2023), vang vọng những lời kể của người lớn từng có trải nghiệm tương tự. Khi trẻ nhỏ cố gắng diễn đạt những trải nghiệm phi thường bằng lời, ngôn ngữ của các em có thể trở nên khác thường đến kinh ngạc, không còn đi theo đường thẳng. Các em ít khi neo câu chuyện bằng những từ như “trước đó,” “sau đó,” hay “rồi thì.” Thay vào đó, lời kể của các em gợi ý rằng mọi sự đã diễn ra bên ngoài trật tự thời gian quen thuộc (Thomas, 2022).

Trong bản thảo nghiên cứu của mình, chúng tôi đã kết nối hai truyền thống nghiên cứu hiếm khi gặp nhau: các nghiên cứu về trải nghiệm đặc biệt và xuyên cá nhân ở trẻ em, và các nghiên cứu về ASC ở người lớn. Dựa trên tám chiều kích cốt lõi mà Larry Fort và các cộng sự (2025) xác định, chúng tôi nhận thấy những điểm giao thoa hiện tượng học đầy thuyết phục. Những lời kể của trẻ về sự mở rộng nhận biết, sự tan rã ranh giới, và cảm giác vượt ngoài thời gian có nét tương đồng đáng ngạc nhiên với các mô tả của người lớn về những trạng thái ý thức biến đổi.

Vì sao điều này lại quan trọng? Những trải nghiệm vượt ngoài thời gian và sự tan rã ranh giới có thể giúp lý giải các báo cáo về những hiện tượng dường như vượt qua giới hạn thông thường của không gian và thời gian, chẳng hạn như linh cảm hay những khoảnh khắc thần giao cách cảm. Ở bình diện chủ quan, ý thức trong các trạng thái này không còn được cảm nhận là nằm gọn trong cơ thể hay bị giới hạn trong dòng thời gian tuyến tính. Thay vào đó, nó có thể mang cảm giác mở rộng, thậm chí “phi định xứ.” Đáng tiếc là những trải nghiệm như vậy đôi khi bị các chuyên gia hiểu lầm thành vấn đề sức khỏe tâm thần.

Cần nói rõ rằng ý tưởng về một ý thức “phi định xứ” nằm ngoài sự đồng thuận chính thống của khoa học hiện nay. Tuy vậy, như một mô tả hiện tượng học, một cách diễn đạt trung thực về cách các trạng thái ấy được trải nghiệm, nó vẫn là một lăng kính hữu ích. Từ góc nhìn này, ý thức không được cảm nhận như bị niêm kín trong một cơ thể riêng lẻ, mà như thuộc về một trường trải nghiệm rộng lớn và liên kết với nhau (Thomas, 2023).

Dù ta diễn giải những lời kể ấy theo nghĩa ẩn dụ hay siêu hình, có một điều vẫn thật đáng chú ý: những trạng thái ý thức mà nhiều người trưởng thành nỗ lực tìm kiếm và khơi gợi có thể bắt nguồn sâu xa từ chính những cách nhận biết tự nhiên từng đặc trưng cho thời thơ ấu. 

References

Thomas, D. (2022). Rethinking methodologies in parapsychology research with children. Journal of Anomalistics, 22(2), 400–426.

Thomas, D. M. (2023). Children's Unexplained Experiences in a Post Materialist World: What Children Can Teach Us about the Mystery of Being Human, Alresford, UK: John Hunt Publishing.

Thomas, D., & O'Connor, G. (2023). Exploring near death experiences with children post intensive care: A case series, Explore, 20 (3), 443–449.

Thomas, D. M., & O’Riordan, Z. (2024). “My mind is not in my brain”: exploring consciousness with children using creative research methods, Qualitative Research in Psychology, 22 (2), 346–377.

Wittmann, M. (2018). Altered states of consciousness: Experiences out of time and self. Cambridge, MA: MIT Press.

Fort, L. D., Costines, C., Wittmann, M., Demertzi, A., & Schmidt, T. T. (2025). Classification schemes of altered states of consciousness. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 175, 106178.

Tác giả: Marc Wittmann Ph.D.

Nguồn: Childhood Origins of Altered States in Adults | Psychology Today