Cười nhạo chính mình có tốt cho sức khỏe tâm thần?

Cười nhạo bản thân có thực sự tốt cho bạn? Đây có phải là điều chúng ta nên được khuyến khích thực hiện? Liệu nó có mang lại lợi ích cho sức khỏe tâm thần? Các kết quả nghiên cứu vẫn còn đôi chút mơ hồ, nhưng chúng cũng làm nổi bật một thông điệp quan trọng: chúng ta không nên coi bản thân mình quá nghiêm trọng.

Một số người trong chúng ta biết tự cười vào chính mình. Nhưng một số khác lại không bao giờ làm như vậy. Đâu mới là cơ chế ứng phó tốt hơn? Một điều kỳ lạ là trong lịch sử tư duy về tâm trí con người, việc tự cười nhạo bản thân không phải lúc nào cũng được coi là một lựa chọn thực tế. Trên thực tế, triết gia người Lạp Plato từng cho rằng việc tự cười chính mình không chỉ là thiếu khôn ngoan mà thực chất là điều không thể. Ông lý giải rằng nụ cười châm biếm vốn chỉ dành cho những người ở "kèo dưới" hay kém cỏi hơn chúng ta theo một nghĩa nào đó (mà theo định nghĩa, ta không thể tự thấy mình kém cỏi hơn chính mình).

Gạt Plato sang một bên, rõ ràng trong thực tế vẫn có những người thường xuyên tự cười nhạo chính mình, một hiện tượng đã được nghiên cứu thực nghiệm trong vài thập kỷ qua. Rộng hơn, mỗi người chúng ta có phong cách hài hước vô cùng khác biệt. Trong đó, một phong cách cụ thể đã được nghiên cứu rất sâu rộng là cái mà giới chuyên môn gọi là hài hước "tự hạ thấp bản thân" hay "tự đánh mất giá trị". Câu hỏi thường được đặt ra trong các nghiên cứu này là: Những người chọn phong cách hài hước này sẽ có mức độ hài lòng với cuộc sống, hạnh phúc và sức khỏe tâm thần tốt hơn hay tệ đi?

Đáng chú ý là các kết quả nghiên cứu vẫn chưa thực sự đi đến hồi kết. Một số nghiên cứu cho rằng hình thức hài hước này thực chất không tốt cho bạn. Nó dường như có tương quan với tình trạng lo âu, thậm chí là ý niệm tự sát. Ngược lại, những nghiên cứu khác lại chỉ ra rằng việc tự cười chính mình thực chất lại rất tốt cho sức khỏe tổng thể, khả năng phục hồi cảm xúc, cũng như lòng tự trọng và sức khỏe tâm thần. Trong một nghiên cứu nổi tiếng, các nhà khoa học đã cho người tham gia soi mình qua những chiếc gương biến dạng kiểu nhà gương công viên. Những ai có khả năng cất tiếng cười chân thật trước hình ảnh méo mó của chính mình dường như bộc lộ ít cảm xúc tiêu cực hơn hẳn. Vậy làm thế nào để chúng ta hiểu đúng về những kết quả trái ngược này?

Điều đầu tiên cần lưu ý là nhiều nghiên cứu trong số này chỉ tìm thấy bằng chứng mang tính tương quan. Một số đối tượng có thể đã dùng việc tự cười bản thân như một chiến lược ứng phó, nhưng chính những khó khăn mà họ đang phải đối mặt mới là nguyên nhân chính tương quan với các kết quả sức khỏe tâm thần tiêu cực, chứ không phải do bản thân chiến lược ứng phó đó.

Tuy nhiên, một điểm mơ hồ còn quan trọng hơn cần được làm rõ ở đây: tự cười nhạo chính mình thực chất là sự kết hợp của hai yếu tố. Thứ nhất là việc chủ động dùng sự hài hước làm cơ chế phòng vệ hay ứng phó, và đây chính là khía cạnh mà các nghiên cứu trên tập trung vào. Dẫu vậy, một khía cạnh khác của việc tự cười bản thân cần được tách biệt khỏi yếu tố "hài hước", đó là tâm thế bớt khắt khe, không coi bản thân mình quá nghiêm trọng. Rất nhiều thí nghiệm tìm thấy mối tương quan tích cực giữa việc tự cười chính mình và sự lành mạnh về tâm trí (như thí nghiệm nhà gương méo) trên thực tế lại phản ánh tinh thần bớt coi trọng cái tôi, chứ không nằm ở bản chất những câu trò đùa mà bạn tạo ra.

Nói một cách tổng quát hơn, sự hài hước tự hạ thấp bản thân có thể được sử dụng theo nhiều cách khác nhau. Nó có thể trở thành một phần trong hình ảnh bản thân vô cùng cứng nhắc của bạn: Tôi là kiểu người chuyên mang chính mình ra làm trò đùa, giống như nhân vật Chandler trong bộ phim truyền hình Friends. Nhưng một hình mẫu bản thân cứng nhắc như vậy lại thường đi ngược lại hoàn toàn với tinh thần bớt khắt khe với chính mình. Yếu tố thực sự tạo nên những tác động tích cực của việc tự cười bản thân, trên thực tế, lại đến từ một hiện tượng phổ biến và sâu sắc hơn nhiều: tâm thế không coi bản thân mình quá nghiêm trọng.

Image: pixabay