Độc thân: Một mảnh ghép của bản sắc cá nhân

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Với nhiều người trưởng thành ngày nay, độc thân không chỉ là một "tình trạng tạm thời". Nó là một lý tưởng sống có ý nghĩa và là kim chỉ nam để họ sắp xếp cuộc đời mình.
• Những người chọn lối sống này không chỉ ý thức rõ về tình trạng của bản thân, mà họ còn hiểu rằng mình đang đi ngược lại với những quan niệm truyền thống của số đông.
• Đừng bao giờ đánh đồng mọi cuộc đời độc thân đều giống như nhau. Hoàn cảnh xã hội và bối cảnh riêng của mỗi người đóng vai trò cực kỳ quan trọng.

Từ bao đời nay, độc thân vẫn thường được xem như một "trạng thái quan hệ": là một ô trống mà bạn tạm thời đánh dấu vào trước khi chuyển sang một ô khác. Trong các nghiên cứu hay ngay cả trong những câu chuyện phiếm hằng ngày, cách nhìn nhận đó đã ngầm mặc định rằng "có đôi có cặp" mới là đích đến cuối cùng, còn cuộc sống lẻ bóng chỉ là một giai đoạn quá độ buồn tẻ. Thế nhưng, với nhiều người trưởng thành hiện nay, độc thân không đơn thuần là một tình trạng hôn nhân. Nó là một bản sắc cá nhân, một hệ tư tưởng giúp họ định hướng những lựa chọn, tạo dựng ý nghĩa và định vị được giá trị của chính mình giữa thế gian này.

Trong bài viết có tựa đề "Độc thân như một bản sắc cá nhân", tôi muốn nhấn mạnh rằng độc thân đang dần trở thành một tầng lớp xã hội riêng biệt, và tâm lý học cần có những góc nhìn mới mẻ hơn để thấu hiểu thực tế đó. Cách tiếp cận này giúp chúng ta giải mã một câu đố quen thuộc: Tại sao có người độc thân lại thấy lạc lõng, kiệt quệ, trong khi người khác vẫn sống đầy vững chãi, gắn kết và tràn đầy năng lượng. Nếu chỉ coi độc thân là một trạng thái, chúng ta thường hay hỏi những câu rất khô khan kiểu như: "Người độc thân có hạnh phúc hơn người có đôi không?". Nhưng một khi coi đó là bản sắc, câu hỏi ý nghĩa hơn sẽ là: "Độc thân có ý nghĩa thế nào với người ấy, và nó chiếm vị trí quan trọng ra sao trong tâm hồn họ?"

Image: GaudiLab/Shutterstock

Từ tình trạng hôn nhân đến câu chuyện cuộc đời

"Độc thân" có thể là một lời mô tả, nhưng cũng có thể là một câu chuyện. Nếu chỉ là lời mô tả, nó đơn thuần trả lời cho một câu hỏi về lý lịch. Nhưng nếu là một câu chuyện, nó mang theo cả bầu tâm sự: Có người thấy mình "đang tụt hậu" hay "không được chọn", nhưng cũng có người thấy mình "tự do", "sẵn lòng mở lòng nhưng không hề chờ đợi". Hai người có thể cùng mang một tình trạng hôn nhân giống hệt nhau, nhưng cách họ trải nghiệm cuộc sống độc thân lại là hai thế giới tâm lý hoàn toàn khác biệt.

Cụ thể, góc nhìn "độc thân như một bản sắc" đưa ra ba cung bậc chính: bản sắc đối nghịch, bản sắc ngoại vi và bản sắc cốt lõi. Đây không phải là những nhãn dán đạo đức hay những chiếc hộp cố định bắt con người ta phải nằm im trong đó mãi mãi. Chúng chỉ là một bản đồ giúp chúng ta hiểu được sự độc thân hiện diện thế nào trong nhận thức về bản thân và trong đời sống xã hội.

Khi độc thân được trải nghiệm như một bản sắc đối nghịch, người ta không chỉ ý thức rằng mình đang lẻ bóng, mà còn cảm thấy điều đó là "sai trái" trong mắt xã hội, là không đúng mực hoặc bị phán xét. Cảm giác này thường trở nên nặng nề hơn khi một người khao khát có đôi nhưng lại chịu áp lực từ "kim đồng hồ" tuổi tác, từ kỳ vọng của gia đình hay những định kiến văn hóa. Nó cũng có thể xuất hiện ngay cả với những người đang hài lòng với cuộc sống một mình nhưng vẫn luôn lo sợ bị dị nghị, bởi môi trường xung quanh vốn dĩ coi việc "có đôi" là chuẩn mực không thể bàn cãi.

Đây chính là lúc sự định kiến đối với người độc thân, những quan niệm rập khuôn và sự phân biệt đối xử, không còn là một khái niệm trừu tượng mà trở thành nỗi áp lực đè nặng mỗi ngày. Một bài viết kinh điển về chủ đề này mang tên "Sự định kiến và phân biệt đối xử chưa được thừa nhận đối với người độc thân" đã chỉ ra điều đó. Ngay cả những hình thức định kiến tinh vi nhất cũng có thể gây tổn thương: đó là những giả định về sự trưởng thành, về lòng ấm áp, hay câu hỏi cửa miệng "sao đến giờ vẫn một mình?", cho đến cả những chính sách xã hội vốn ngầm mặc định cuộc sống lứa đôi mới là thước đo chuẩn mực.

Khi độc thân là một bản sắc ngoại vi, nó có tác động đến cuộc sống nhưng không định nghĩa con người bạn. Trải nghiệm này có thể tích cực, tiêu cực hoặc đan xen cả hai. Một người có thể đang tận hưởng cuộc sống hiện tại nhưng vẫn sẵn lòng đón nhận một mối quan hệ trong tương lai. Một người khác có thể cảm thấy chút nản lòng nhưng vẫn xem đó chỉ là một mùa tạm thời trong đời. Sự độc thân lúc này ảnh hưởng đến thói quen và những lựa chọn thường nhật, nhưng nó vẫn khá linh hoạt, một điều gì đó có thể thay đổi mà không làm lung lay giá trị cốt lõi của bản thân.

Và khi độc thân trở thành một bản sắc cốt lõi, nó không còn là "hiện tại tôi đang độc thân" mà chuyển thành "tôi là một người sống độc thân". Ở đây, độc thân được trải nghiệm như một sự hòa hợp sâu sắc với con người thật, với những ưu tiên và cách thiết kế cuộc đời của chính họ. Điều này không nhằm khẳng định rằng độc thân là một bản năng sinh học cố định. Nó đơn giản là sự công nhận rằng, với một số người, "có đôi" không phải là đích đến mặc định, và độc thân cũng chẳng phải là một "phòng chờ" để đợi ai đó bước vào.

Vì sao bản sắc cá nhân thay đổi cách ta nhìn về hạnh phúc

Bản sắc cá nhân chính là chìa khóa giải thích tại sao những nghiên cứu về sự độc thân và cảm giác hạnh phúc đôi khi lại cho ra kết quả mâu thuẫn nhau. Nếu một nghiên cứu chỉ tính con số trung bình chung giữa những người đang coi độc thân là gánh nặng (áp lực cao, đầy mặc cảm), những người coi đó là chuyện phụ (linh hoạt tùy hoàn cảnh), và những người coi đó là cốt lõi (sống thật với chính mình), thì một phép so sánh đơn thuần giữa "người độc thân" và "người có đôi" sẽ không bao giờ phản ánh đúng thực tế đang diễn ra.

Một bài tổng hợp quan trọng đã làm rõ sự khác biệt trong chính nhóm người độc thân này mang tên "Chống chọi hay Thăng hoa? Xem xét các yếu tố liên quan đến hạnh phúc khi sống độc thân". Điểm mấu chốt ở đây là đừng xem độc thân như một trạng thái giống nhau ở tất cả mọi người. Thay vào đó, hãy tự hỏi: Những nguồn lực nội thân, các mối quan hệ xung quanh và điều kiện xã hội nào đang giúp những kiểu người độc thân khác nhau có được một cuộc sống viên mãn?

Thay vì hỏi "Sao vẫn chưa chịu lấy chồng/vợ?", hãy hỏi khác đi

Nếu bạn là một chuyên gia tâm lý, một nhà giáo dục, hay đơn giản là một người quan tâm đến một người bạn độc thân, góc nhìn về bản sắc cá nhân sẽ gợi ý cho bạn một sự thay đổi nhỏ nhưng đầy sức mạnh. Trước khi bạn vội kết luận rằng sự phiền muộn (hay lòng mãn nguyện) của họ là "tại vì họ đang cô đơn một mình", hãy thử tìm hiểu xem việc độc thân có ý nghĩa gì trong thế giới nội tâm của họ. Họ cảm thấy mình đang bị xã hội định kiến hay đang được sống đúng nghĩa? Việc độc thân với họ là điều cốt yếu hay chỉ là chuyện ngẫu nhiên? Có sự mâu thuẫn nào giữa điều họ muốn và điều họ đang có, hay giữa giá trị họ theo đuổi và những gì xã hội tán dương không? Họ thực sự đang cô đơn, hay thực chất vẫn đang gắn kết với mọi người nhưng lại chịu áp lực từ định kiến văn hóa? Họ đang đau buồn vì chưa tìm được một nửa, hay đang vun đắp một cuộc đời vốn không lấy việc có đôi làm trung tâm?

Những câu hỏi như thế giúp chúng ta tránh được việc coi độc thân là một "căn bệnh" hay một vấn đề cần sửa chữa. Chúng cũng mở ra không gian cho những sự hỗ trợ thiết thực hơn: củng cố cảm giác thuộc về, thách thức những chuẩn mực đã ăn sâu vào tâm trí, xây dựng cộng đồng, làm rõ các giá trị sống, hoặc (khi ai đó thực sự khao khát có đôi) giúp họ tìm kiếm tình yêu mà không bị thôi thúc bởi nỗi xấu hổ, mà từ chính tâm thế của một người độc thân đang hạnh phúc.

Thực ra, coi "độc thân là một bản sắc" không có nghĩa là khẳng định sống một mình thì luôn dễ dàng hay đầy quyền năng, và chắc chắn cũng không bảo rằng khao khát có đôi là sai lầm. Nó chỉ đưa ra một góc nhìn giản đơn và nhân văn hơn: Độc thân không phải là một trải nghiệm tâm lý duy nhất cho tất cả mọi người. Khi ta bắt đầu hỏi về ý nghĩa của việc độc thân, thay vì tự mặc định ý nghĩa cho nó, chúng ta sẽ ngừng tranh luận về hai chữ "độc thân" khô khan để bắt đầu thấu hiểu những mảnh đời độc thân bằng tất cả sự chân thực vốn có.

References

DePaulo, B. M., & Morris, W. L. (2006). The unrecognized stereotyping and discrimination against singles. Current Directions in Psychological Science, 15(5), 251–254. 

Fisher, A. N., & Sakaluk, J. K. (2019). Are single people a stigmatized “group”? Evidence from examinations of social identity, entitativity, and perceived responsibility. Journal of Experimental Social Psychology, 82, 208–216. 

Girme, Y. U., Park, Y., & MacDonald, G. (2023). Coping or thriving? Reviewing intrapersonal, interpersonal, and societal factors associated with well-being in singlehood from a within-group perspective. Perspectives on Psychological Science, 18(5), 1097–1120. 

Kislev, E. (2019). Happy singlehood: The rising acceptance and celebration of solo living. University of California Press.

Kislev, E. (2024). Singlehood as an identity. European Review of Social Psychology, 35(2), 258–292.

Tác giả: Elyakim Kislev Ph.D.

Nguồn: Singlehood as an Identity | Psychology Today