Đứa con hiếu thảo của chúng ta đâu mất rồi?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Sự rạn nứt đôi khi đi kèm với việc "viết lại" những câu chuyện cá nhân và gia đình, làm thay đổi hoàn toàn bản sắc và ý nghĩa của các mối quan hệ.
• Nghiên cứu cho thấy những nhận định mang tính tiêu cực, gây chia rẽ từ phía các chuyên gia tâm lý có thể làm hỏng quá trình trị liệu.
• Giữ gìn lòng tự trọng không có nghĩa là bạn phải chối bỏ những trải nghiệm có thật mà mình đã trải qua.

Tôi thường lắng nghe tâm sự từ những bậc cha mẹ đang bị con cái xa lánh, dù trước đó, chính những người con này từng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc về sự nuôi dưỡng và vai trò của cha mẹ trong đời mình.

Thông thường, những lời khẳng định yêu thương đó được viết hoặc nói ra ngay trước khi sự rạn nứt xảy ra.

Thế rồi, đôi khi rất đột ngột, mọi liên lạc bị cắt đứt, hoặc nếu có quay lại, nó chỉ còn là những lời lẽ thù ghét, khước từ hoặc chỉ trích gay gắt. Cha mẹ hoàn toàn ngơ ngác trước sự thay đổi chóng mặt trong cách con cái nhìn nhận về mình.

Người ta thường nói với các bậc cha mẹ rằng việc con cái cắt đứt liên lạc chủ yếu là để "thiết lập ranh giới" hoặc buộc cha mẹ phải chịu trách nhiệm về những sai lầm trong quá khứ. Dù ranh giới là cần thiết, nhưng chúng hiếm khi đòi hỏi người ta phải phủ nhận sạch trơn hay diễn giải lại toàn bộ tuổi thơ của mình theo cách cực đoan như vậy.

Thay vào đó, những gì nhiều cha mẹ đang phải trải qua lại mang tính chất tiêu cực và bao trùm hơn thế nhiều:

• Một tuổi thơ vốn được coi là êm đềm bỗng chốc bị gán nhãn là chuỗi ngày bị ngược đãi.
• Những thiếu sót đời thường của cha mẹ bị quy kết thành các triệu chứng bệnh lý tâm thần.
• Mối quan hệ vốn phức tạp, có vui có buồn, giờ đây bị gói gọn trong một cái nhãn dán định kiến duy nhất.
• Bối cảnh cuộc sống bị lãng quên, và những ý định tốt đẹp của cha mẹ cũng chẳng còn được xem xét đến.

Điều này không có nghĩa là người con đang nói dối.

Nhưng nó có nghĩa là câu chuyện trong lòng họ đã thay đổi, đôi khi là thay đổi một cách nghiệt ngã.

Và chính những câu chuyện ấy sẽ nhào nặn nên con người mới của họ.

Image: fizkes/Shutterstock

Khi trị liệu tâm lý nhào nặn nên câu chuyện về các mối quan hệ

Trị liệu tâm lý có thể là cứu cánh cho một đời người. Tuy nhiên, đôi khi nó cũng vô tình định hình lại cách chúng ta nhìn nhận về những mối quan hệ quan trọng nhất trong đời mình.

Mối lo ngại này hoàn toàn có cơ sở khoa học. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Family Process của hai chuyên gia William J. Doherty và Steven M. Harris đã tìm hiểu về việc khách hàng đi trị liệu cá nhân thường nhớ lại những câu nói từ chuyên gia mà họ gọi là "những nhận định gây rạn nứt mối quan hệ". Đó có thể là những lời gợi ý rằng người thân của họ sẽ chẳng bao giờ thay đổi, rằng người đó mắc chứng rối loạn nhân cách hay tâm thần, hoặc ẩn chứa những động cơ xấu xa; rằng mối quan hệ này vốn đã hỏng ngay từ đầu hoặc không thể cứu vãn; hay ly hôn, chia tay là lựa chọn tốt nhất.

Kết quả nghiên cứu thật đáng kinh ngạc: Rất nhiều khách hàng cho biết họ thường xuyên nghe những nhận định như vậy. Đáng buồn thay, điều này lại dẫn đến những kết cục không tốt cho mối quan hệ và khiến thời gian trị liệu bị rút ngắn lại. Nói cách khác, khi người làm chuyên môn đóng khung một mối quan hệ gắn bó cốt lõi là trì trệ, bệnh lý hay không thể sửa chữa, khách hàng có xu hướng buông xuôi, không chỉ rời bỏ mối quan hệ đó mà còn bỏ cả quá trình điều trị.

Dù nghiên cứu này tập trung vào quan hệ vợ chồng, nhưng cơ chế bên dưới cũng hoàn toàn đúng với sự rạn nứt giữa cha mẹ và con cái đã trưởng thành. Khi một người con đang trong giai đoạn nhạy cảm đi tìm sự trợ giúp tâm lý và liên tục tiếp nhận những cách giải thích coi cha mẹ mình là người có vấn đề về tâm thần, là mối nguy hiểm hay là người không thể thay đổi, thì một mối quan hệ vốn dĩ phức tạp có thể nhanh chóng bị thu hẹp lại thành một câu chuyện duy nhất với sự khẳng định chắc nịch về mặt đạo đức.

Trong một số phương pháp trị liệu, những nỗi khổ tâm thường được soi xét chủ yếu qua lăng kính của sự tổn thương, đau đớn và tư thế của một nạn nhân. Khi điều này xảy ra:

• Những nỗi đau cảm xúc trong hiện tại được truy hồi về một nguyên nhân duy nhất trong quá khứ.
• Những ký ức mơ hồ bị diễn giải lại để chứng minh cho nguyên nhân đó.
• Việc xa lánh cha mẹ được gắn mác là "chữa lành", "tự chăm sóc bản thân" hay "bảo vệ quyền lợi cá nhân".
• Mọi sự nghi ngờ về câu chuyện này đều bị coi là biểu hiện của sự kháng cự hoặc chối bỏ sự thật.

Với những người trẻ đang vật lộn với lo âu, trầm cảm hay sự mông lung về bản thân, cách đặt vấn đề như vậy có thể khiến họ cảm thấy nhẹ lòng và rõ ràng hơn. Nó mang lại một sự thống nhất về mặt đạo đức và giúp họ trút bỏ mặc cảm tội lỗi lên người khác thay vì đổ lỗi cho chính mình. Thế nhưng, nó cũng vô tình làm hẹp đi lăng kính cảm xúc mà qua đó họ nhìn nhận quá khứ và cha mẹ mình.

Bản sắc cá nhân, Sự khẳng định đạo đức và Ảnh hưởng từ văn hóa

Nhiều người trẻ ngày nay lớn lên trong một thời đại văn hóa đề cao cái tôi, sự tự định nghĩa bản thân và sự rạch ròi về mặt đạo đức.

Trong khuôn khổ đó:

• Các mối quan hệ được đánh giá chủ yếu dựa trên cảm xúc cá nhân.
• Cảm giác khó chịu thường bị đánh đồng với việc bị gây hại.
• Sự áp đặt về quyền lực được mặc định sẵn thay vì được xem xét thấu đáo.
• Sự chia lìa được tôn vinh như một biểu hiện của sự tự chủ và sức mạnh.

Nhà xã hội học Eva Illouz từng mô tả cách mà "văn hóa trị liệu" khuyến khích con người ta lý giải cuộc đời mình thông qua những câu chuyện có sự kết nối mạch lạc về cảm xúc, buộc chặt những tổn thương trong quá khứ với những đau khổ hiện tại và sự thay đổi bản thân trong tương lai. Những câu chuyện này có thể giúp họ cảm thấy được thấu hiểu sâu sắc, nhưng chúng cũng có thể trở nên quá cứng nhắc, khiến cho những sự thật đa chiều, những cảm xúc ngổn ngang hay những góc khuất phức tạp không còn chỗ để tồn tại.

Với một số người con, để định nghĩa lại chính mình, họ cảm thấy cần phải định nghĩa lại cả cha mẹ mình, không chỉ đơn thuần là những con người có khiếm khuyết hay không hoàn hảo, mà là những rào cản ngăn họ trở thành con người "thật" và "thuần khiết" của chính mình.

Khi đó, việc cắt đứt liên lạc không chỉ là một quyết định về mặt tình cảm. Nó trở thành một lời tuyên ngôn về bản sắc: Đây là con người tôi của hiện tại, và tôi không còn là đứa trẻ của ngày xưa nữa.

Chuyện con cái xa lánh cha mẹ đâu chỉ dừng lại ở tuổi thơ

Khi nhắc đến việc con cái bị lôi kéo để xa lánh cha mẹ, chúng ta thường chỉ nghĩ đến những vụ ly hôn hay tranh chấp quyền nuôi con khi chúng còn nhỏ. Thế nhưng, thực tế là sự chia rẽ này vẫn có thể tiếp diễn âm ỉ cho đến tận khi con cái đã trưởng thành, với sự tác động từ những mối quan hệ khác đầy sức ảnh hưởng.

Đôi khi, "thế lực" đẩy con cái ra xa bạn chính là:

• Người bạn đời hoặc người yêu của con
• Nhóm bạn bè thân thiết
• Một cộng đồng trực tuyến nào đó
• Một chuyên gia tâm lý chỉ nhìn nhận vấn đề theo một chiều duy nhất
• Một người thân khác trong gia đình vẫn còn giữ những nỗi bất bình chưa nguôi

Khi một người con đã trưởng thành liên tục phải nghe những câu chuyện phiến diện về cha mẹ mình, đặc biệt là trong giai đoạn họ đang chông chênh, dễ tổn thương, thì cái nhìn của họ có thể thay đổi rất nhanh chóng.

Đây không phải là "tẩy não". Đó là quy luật của sức hút trong các mối quan hệ. Một khi một câu chuyện cứ được lặp đi lặp lại và củng cố, con người ta sẽ càng khó lòng chấp nhận những sự thật khác trái ngược với nó.

Tại sao sự rạn nứt lại là nỗi đau không thể nguôi ngoai?

Sự rạn nứt này không đơn thuần là sự chia xa. Chuyên gia tâm lý gia đình Pauline Boss gọi đây là "nỗi mất mát mơ hồ", một nỗi đau không có lời giải đáp, vì người đó vẫn hiện hữu bằng xương bằng thịt nhưng tâm hồn thì đã hoàn toàn rời xa.

Đứa con vẫn còn đó, nhưng trong tâm trí, con đã không còn là con của ngày xưa. Mối quan hệ đã chấm dứt, nhưng sợi dây gắn kết thì vẫn còn ray rứt mãi.

Bởi vì câu chuyện chung về quá khứ đã bị viết lại, nên các bậc cha mẹ thường thấy mình không chỉ thương tiếc cho một mối quan hệ đổ vỡ, mà còn xót xa cho cả một thực tại yêu thương mà họ và con từng cùng nhau vun đắp.

Đó là lý do tại sao những lời khuyên kiểu như "hãy cứ tôn trọng ranh giới của con" đôi khi nghe thật hời hợt và không đủ sức xoa dịu. Nó chẳng thể khỏa lấp được cú sốc tinh thần khi bạn nhận ra rằng: một người từng thấu hiểu bạn sâu sắc, giờ đây lại chỉ nhìn bạn qua một lăng kính méo mó và hẹp hòi.

Đôi lời gửi đến những bậc làm cha, làm mẹ

Nếu bạn đang tự hỏi lòng mình rằng: Đứa con hiếu thảo của mình đâu mất rồi?, xin hãy nhớ những điều này:

Sự thay đổi đó không phải do bạn tưởng tượng ra. Bạn không hề đơn độc trong sự bàng hoàng và lạc lõng này. Và bạn cũng không cần phải chối bỏ sự thật của chính mình chỉ để chứng minh rằng bạn vẫn còn yêu con.

Có thể một ngày nào đó, con bạn sẽ nhìn lại quá khứ bằng một cái nhìn bao dung và đa chiều hơn. Nhưng đôi khi, hành động can trường nhất không phải là cố gắng uốn nắn lại câu chuyện, thanh minh cho bản thân, hay thuyết phục ai đó phải nhìn nhận khác đi về mình.

Việc tự nhìn lại những "điểm mù" của bản thân, sự tự vệ thái quá hay mong muốn chứng minh mình vô tội luôn là điều cần thiết. Thế nhưng, đôi khi việc dũng cảm nhất mà bạn có thể làm lại chính là giữ vững lòng tự trọng và sự thấu cảm dành cho chính mình bằng một thái độ điềm tĩnh và chừng mực. Hãy luôn nhớ rằng: người cha, người mẹ yêu con mà con từng biết không phải là một hình ảnh giả tạo, mà đó chính là bản chất, là sự quan tâm và là những giá trị sống thật tâm nhất của bạn.  

References

Boss, P. G. (2002). Ambiguous loss: Working with families of the missing. Family Process, 41(1), 14–17. doi.org/10.1111/j.1545-5300.2002.40102000014.x

Boss, P., & Yeats, J. R. (2014). Ambiguous loss: A complicated type of grief when loved ones disappear. Bereavement Care, 33(2), 63–69. doi.org/10.1080/02682621.2014.933573

Coleman, J. (2020). Rules of estrangement: Why adult children cut ties and how to heal the conflict. Harmony Books.

Doherty, W. J., & Harris, S. M. (2022). Relationship-undermining statements by psychotherapists with clients who present with marital or couple problems. Family Process, 61(3), 1195–1207. doi.org/10.1111/famp.12774

Illouz, E. (2008). Saving the modern soul: Therapy, emotions, and the culture of self-help. University of California Press.

Pillemer, K. (2020). Fault lines: Fractured families and how to mend them. Hodder & Stoughton.

Tác giả: Joshua Coleman Ph.D.

Nguồn: Where Did Our Loving Child Go? | Psychology Today