Huyền thoại về sự tiến bộ

Tôi đã là một tín đồ lâu năm của vị Thần mang tên Tiến Bộ. Đi về phía trước là tốt. Nhiều hơn luôn tốt hơn. Nhanh hơn nghĩa là tôi đang chiến thắng. Nếu điều gì đó gây đau, hẳn đó là sự trưởng thành. Nếu điều gì đó khiến lòng tôi trống rỗng, thì ừ, đó chỉ là cái giá phải trả cho việc không ngừng tiến lên.

Cho đến gần đây, tôi chưa từng nghĩ rằng sự sùng bái tiến bộ của mình thực ra là một niềm tin dành cho một huyền thoại nào đó. Tôi vẫn tưởng đó là thực tại. Giống như trọng lực. Giống như thời gian. Tôi tin vào nó từ rất sớm, và tin một cách đầy hào hứng. Tiến bộ có nghĩa là nói “có” với mọi cơ hội, ngay cả khi chúng khiến tôi thấy hơi buồn nôn. Nó có nghĩa là coi sự nghỉ ngơi như một phần thưởng dành cho sau này, còn cảm giác hài lòng với hiện tại thì lại là một thứ cảm xúc đáng ngờ, thứ có thể làm tôi chậm lại.

Trong cuốn sách Easy Street: A Story of Redemption From Myself của mình, tôi từng viết rằng mỗi ngày tôi đều bắt đầu “bằng một cú chích điện tâm lý do chính mình tạo ra, như một cây gậy chích bò vô hình, để giật mình lao về phía trước, cái chuyển động mà tôi đã thuyết phục bản thân rằng đó chính là mục đích sống.”

Tiến bộ và mục đích sống hứa hẹn một phần thưởng. Đó là giao kèo. Chịu đựng bây giờ, rồi sau này sẽ tới nơi. Nhưng vấn đề là “sau này” giống như một ảo ảnh, cứ lùi xa dần mỗi khi ta tiến tới.

Đến một lúc nào đó, tôi bắt đầu nhận ra rằng nhiều thứ tôi từng gọi là tiến bộ đã âm thầm khiến cuộc sống của mình nhỏ lại. Có thể hiệu quả hơn, đúng vậy. Có lẽ cũng trông ấn tượng hơn trên giấy tờ. Nhưng nó mỏng đi. Hẹp lại. Và cơ thể thì ngày càng căng cứng.

Trong podcast 50 Words for Snow, nơi tôi cùng người đồng dẫn chương trình Emily Garcés đi tìm những từ ngữ không có tương đương trong tiếng Anh, tôi đã tìm thấy một từ hoàn hảo để gọi tên mối quan hệ của mình với “tiến bộ”: từ tiếng Đức danaergeschenk. Một món quà bị tẩm độc. Một món quà trông hào phóng nhưng lại mang theo tổn hại. Một sự thăng chức khiến sức khỏe của bạn suy sụp. Một cơ hội khiến bạn đánh mất bạn bè. Một cột mốc buộc bạn phải cắt bỏ một phần con người mình mới có thể chạm tới.

Tôi bắt đầu nghi ngờ rằng “tiến bộ” cũng có thể là một danaergeschenk như thế.

Hình dáng của lời dối trá

Huyền thoại về tiến bộ dựa trên vài giả định mà ít ai từng dừng lại để xem xét. Rằng cuộc đời đi theo một đường thẳng. Rằng tích lũy càng nhiều thì ý nghĩa càng lớn. Rằng chuyển động tự thân đã là một đức hạnh. Và rằng nếu bạn không tiến lên phía trước, thì hẳn bạn đang tụt lùi.

Trong thế giới ấy, hầu như không có chỗ cho mùa màng, cho những chu kỳ, hay cho những quãng dừng. Nó không có ngôn ngữ để nói về sự chín muồi, sự mục nát nuôi dưỡng đất, hay những cuộc lang thang vô định.

Và huyền thoại ấy cũng không ưa gì cơ thể con người.

Cơ thể là thứ bất tiện đối với huyền thoại về tiến bộ. Chúng biết mệt. Chúng biết bệnh. Chúng xuất hiện những cơn đau mơ hồ mà mọi “mẹo tăng năng suất” đều bất lực. Chúng đòi được buồn đau. Chúng đòi được tận hưởng. Chúng đòi được có giới hạn.

Trong nhiều năm, tôi đã đối xử với cơ thể mình như một nhân viên làm việc kém: một thứ cần được quản lý, bị ép buộc, và được khích lệ bằng lời hứa về sự thỏa mãn trong tương lai. Và khi nó nổi loạn, tôi xem đó là thất bại cá nhân, chứ không phải một tín hiệu đáng để lắng nghe.

Huyền thoại về tiến bộ nói với chúng ta rằng chỉ cần cố gắng thêm một chút nữa thôi, rồi cuối cùng ta sẽ tới được một nơi mà việc cố gắng sẽ không còn cần thiết nữa.

Đó chính là lời dối trá quyến rũ nhất trong tất cả.

Nếu thật ra chẳng có điểm đến nào thì sao?

Nếu “tiến bộ” không phải là một chiếc cầu thang dẫn lên cao, mà chỉ là một chiếc máy chạy bộ, khéo léo được ngụy trang thành một cái thang?

Những phần thưởng ngoài xã hội và cái giá riêng tư

Tôi bắt đầu nhận ra biết bao lần mình đã nhầm lẫn giữa leo thang và tiến hóa, biết bao lần tôi tưởng cường độ là chiều sâu, và biết bao lần tôi gật đầu đồng ý không phải vì điều gì đó khiến mình thấy thật sự sống động, mà chỉ vì từ chối nó có vẻ như là một hành động thiếu trách nhiệm.

Đây chính là lúc huyền thoại ấy trở nên đặc biệt dai dẳng. Tiến bộ luôn được xã hội tưởng thưởng. Bạn được khen ngợi vì theo kịp guồng quay, ngay cả khi điều đó khiến bạn phải trả giá. Bạn được ngưỡng mộ vì sự bền bỉ, ngay cả khi nó rút cạn bên trong bạn. Rút lui đôi khi trông giống như thất bại, trong khi thực ra đó lại là sự tỉnh táo và phân định.

Huyền thoại về tiến bộ còn có một vấn đề khác. Nó huấn luyện chúng ta sống trong một trạng thái chờ đợi triền miên. Cuộc sống tốt đẹp dường như luôn ở phía trước, chỉ cách một lần thăng chức, một dự án mới, hoặc một phiên bản “đã được chữa lành” của chính bạn. Điều này dần dần nuôi dưỡng một sự khinh suất rất nhẹ đối với khoảnh khắc hiện tại, đối với cái “bây giờ” chưa hoàn hảo, và đối với cuộc sống chưa được tối ưu hóa mà bạn đang sống từng ngày.

Tôi bắt đầu để ý rằng mình đã bao nhiêu lần trì hoãn niềm vui chỉ vì nó có vẻ không “hiệu quả”, bao nhiêu lần dời lại sự hưởng thụ chỉ vì cảm thấy mình chưa “xứng đáng”, và bao nhiêu lần tôi đối xử với chính sự hài lòng của mình như thể đó là một mối đe dọa đối với con người của mình trong tương lai.

Đó không phải là một cách nhìn trung tính. Nó định hình cách chúng ta đo lường giá trị của bản thân. Nó định hình cách chúng ta đối xử với người khác. Nó định hình cách chúng ta lý giải nỗi đau. Nếu điều gì đó gây đau đớn, hẳn nó phải đang dẫn tới một nơi nào đó. Còn nếu nó không dẫn tới đâu cả, vậy thì tất cả những đau đớn ấy là vì điều gì?

Nhưng không phải mọi nỗi đau đều là bài học. Không phải mọi hy sinh đều cao quý. Và không phải mọi khó khăn đều là dấu hiệu cho thấy bạn đang đi đúng đường.

Đôi khi, một món quà bị tẩm độc chỉ đơn giản là như thế.

Những câu hỏi khác

Sự thay thế cho huyền thoại về tiến bộ không phải là trì trệ, lười biếng hay buông xuôi. Nó là một điều gì đó khiến ta bất an hơn nhiều: học cách đặt ra những câu hỏi khác. Không phải “Điều này có đưa mình tiến lên phía trước không?” mà là “Điều này đang làm cuộc sống của mình rộng ra hay nhỏ lại?” Không phải “Sau này nó có mang lại kết quả không?” mà là “Ngay lúc này, nó đang lấy đi của mình điều gì?”

Tiến bộ tự thân không phải là điều xấu. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đối xử với nó như một mệnh lệnh đạo đức, thay vì chỉ là một công cụ. Công cụ thì được dùng khi cần, chứ không phải để tôn thờ.

Tôi vẫn đang học cách gỡ bỏ niềm tin cũ ấy khỏi mình. Tôi vẫn còn cảm thấy lực kéo của “nhiều hơn, nhanh hơn, tốt hơn”. Nhưng tôi đang dần tin vào những khoảnh khắc giống như một quãng dừng, thay vì xem chúng là thất bại. Tôi đang học cách nhận ra khi nào một thứ lấp lánh thực ra lại nặng nề, và khi nào một cơ hội thực chất chỉ là một lời mời gọi mình từ bỏ chính mình.

Huyền thoại về tiến bộ đã dạy tôi cách nỗ lực. Nhưng nó không dạy tôi cách dừng lại. Và tôi đang dần khám phá ra rằng dừng lại không phải là điều đối lập với sự trưởng thành. Nhiều khi, đó lại là cách duy nhất để biết liệu thứ mà ta gọi là “tiến bộ” bấy lâu nay có thật sự là con đường của mình ngay từ đầu hay không. 

Tác giả: Maggie Rowe

Nguồn: The Myth of Progress | Psychology Today