Khi hành vi chính là tiếng khóc đòi hỏi sự thấu cảm

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Trẻ con thường dùng hành vi để bộc lộ nỗi đau trong lòng trước khi chúng có thể gọi tên được nó.
• Cảm giác an toàn về tâm lý nơi lớp học có thể thay đổi hoàn toàn hành vi và cách một đứa trẻ tự nhìn nhận chính mình.
• Một người thầy bảo bọc, yêu thương có thể chính là trải nghiệm đầu đời giúp đứa trẻ cảm nhận được giá trị của xúc cảm bản thân.

Có những khoảnh khắc trong đời khẽ khàng thay đổi cách chúng ta nhìn nhận một con người. Nhiều năm tháng qua đi, chúng vẫn sống động trong ký ức bởi một điều gì đó bên trong ta đã vĩnh viễn đổi thay. Đối với tôi, Sebastian chính là một khoảnh khắc như thế.

Nhiều năm về trước, khi vừa chập chững bước vào nghề giáo tại Bogotá, Colombia, tôi là giáo viên tiếng Anh tại một trường tiểu học vùng nghèo khó. Tôi dạy từ khối mầm non đến lớp năm, đồng thời làm chủ nhiệm một lớp bốn – cái lớp mà nhiều giáo viên khác đều lắc đầu ngao ngán vì sự nghịch ngợm. Ở giai đoạn ấy của cuộc đời, tôi chỉ hiểu việc dạy học qua lăng kính của kỷ luật, ngữ pháp và việc quản lý lớp học. Tôi chưa có được sự thấu suốt về tâm lý học mà mãi sau này, qua bao năm tháng nghiên cứu về sự phát triển cảm xúc, lý thuyết gắn bó và hành vi con người, tôi mới có được.

Trong số tất cả học trò, có một cậu bé ngay lập tức khiến tôi chú ý. Thằng bé tên là Sebastian.

Cổ áo em lúc nào cũng lem luốc. Dây giày thì gần như ngày nào cũng tuột. Trông em lúc nào cũng mướt mải mồ hôi, ngay cả vào những buổi sáng lạnh giá của vùng Bogotá. Giờ ra chơi, em chạy khắp trường không ngơi nghỉ. Em hay ngắt lời người khác, chọc ghẹo bạn bè và chẳng thể nào ngồi yên một chỗ trong lớp. Mấy đứa trẻ khác thường gọi em là thằng điên.

Thế nhưng, điều in đậm trong tâm trí tôi nhất lại là cái cách em lao về phía tôi mỗi buổi sáng.

Vừa thấy bóng tôi bước vào cổng trường, em sẽ chạy băng qua sân, hét lớn: "Cô giáo của em, cô giáo của em kìa!". Rồi em ôm chầm lấy tôi trước khi tôi kịp định hình xem chuyện gì đang xảy ra. Thuở ấy, tôi thường nhẹ nhàng đẩy em ra và bảo: "Sebastian, con đầy mồ hôi rồi kìa". Giờ đây nhìn lại, tôi chợt nhận ra khi ấy mình mới chỉ nhìn thấy hành vi bên ngoài chứ chưa thực sự nhìn thấy đứa trẻ ở bên trong.

Trong tháng đầu tiên, tôi nhận thấy những chuyển biến tích cực ở nhiều học trò. Chúng tôi cùng nhau ca hát, trò chuyện về sự tôn trọng và tạo ra những thói quen khiến lớp học trở nên ấm áp. Vậy mà Sebastian vẫn là đứa trẻ hiếu động như cũ. Tuy nhiên, đằng sau tất cả những sự quấy phá ấy, có một cái nhìn trong đôi mắt em cứ ám ảnh tôi mãi. Đến tận hôm nay, tôi mới nhận diện được nó một cách rõ ràng: Tôi đã nhìn vào một tâm hồn đang đói khát tình thương.

Source: edwardeyer / Pexels

Sức nặng tâm lý khuất lấp của sự bỏ bê tuổi thơ 

Một buổi tối sau khi trở về nhà, hình ảnh của Sebastian cứ quẩn quanh trong tâm trí tôi. Tôi tự hứa với lòng mình rằng, kể từ sáng mai, tôi sẽ không né tránh em nữa. Sáng hôm sau, vừa bước chân vào trường, tôi đã thấy em đang lao về phía mình như mọi bận. “Cô giáo của em! Cô giáo của em kìa!” Lần này, thay vì lùi lại, tôi cúi người xuống bằng chiều cao của em và mở rộng vòng tay. Sebastian ôm chặt lấy tôi, ghì thật lâu hơn thường lệ. Và rồi, tôi chợt nhận ra thằng bé đang khóc. Tôi khẽ thì thầm: “Mọi chuyện ổn cả rồi con. Có cô ở đây rồi.” 

Trong tiếng nấc nghẹn, em đáp lời: “Con yêu cô nhiều lắm.” 

Chẳng một chút đắn đo, tôi trả lời ngay: “Cô cũng yêu con lắm, Sebas ạ.” 

Em từ từ buông tôi ra, quệt nước mắt rồi nhìn thẳng vào mắt tôi: “Cô yêu con thật lòng hả cô?” “Ừ,” tôi bảo em. “Yêu con nhiều lắm.” Kể từ ngày hôm đó, một điều gì đó bên trong tôi đã vĩnh viễn đổi thay. Đó chính là ngày tôi thực sự trưởng thành trong thiên chức làm thầy. Tôi không còn nhìn những đứa trẻ như những con số vô hồn trong lớp học nữa. Tôi bắt đầu để tâm đến khả năng tự điều chỉnh cảm xúc, đến nhu cầu được gắn bó, đến những nỗi đau thầm lặng và cả những vết thương lòng vô hình mà một vài đứa trẻ phải mang theo đến trường mỗi sáng. 

Cũng chính ngày hôm ấy, tôi quyết định tạm dừng bài học tiếng Anh. Thay vào đó, tôi phát cho tụi nhỏ giấy và hộp màu rồi bảo các em cứ tự do vẽ những gì mình thích. Tôi muốn thấu suốt những gì đang ẩn giấu phía sau những hành vi mà người lớn vẫn không ngừng chỉ trích. 

Thời gian trôi qua, tôi dần hiểu thêm về cuộc đời của Sebastian. Em không có bố. Mẹ em thì đầu tắt mặt tối đi làm suốt ngày, chẳng mấy khi ở nhà. Em lớn lên chủ yếu dựa vào sự chăm sóc của người bà đã cao tuổi, bản thân bà cũng đang phải vật lộn với bệnh tật và những giới hạn của tuổi già. Phần lớn thế giới nội tâm của Sebastian cứ thế lớn lên trong sự thiếu vắng một chỗ dựa tinh thần nhất quán, thiếu vắng cả những cái ôm và sự thấu cảm vỗ về. 

Những hành vi của em bỗng chốc trở nên thật dễ hiểu đối với tôi. Sự ồn ào, những cái chạm, sự hiếu động và cả sự mãnh liệt trong cảm xúc ấy không còn đơn thuần là những trò nghịch ngợm quấy phá nữa. Tôi bắt đầu thấu suốt rằng, đó chính là những biểu hiện bề ngoài của một tâm hồn đang chịu sự tổn thương do thiếu vắng tình thương và những nhu cầu phát triển chưa bao giờ được khỏa lấp.

Lớp học – Nơi nương náu của cảm xúc an yên

Ít lâu sau, tôi xin phép thầy hiệu trưởng được đến thăm nhà của từng học trò trong lớp. Cứ thế theo thời gian, tôi đã đặt chân đến cả 28 mái nhà. Những chuyến đi ấy đã thay đổi hoàn toàn cuộc đời tôi. Tôi đã tận mắt chứng kiến cái nghèo, bạo lực, sự bấp bênh, nỗi sợ hãi và cả sự bỏ bê về mặt cảm xúc. Có những đứa trẻ chẳng thể tìm thấy một chút cảm giác an toàn nào ngay trong chính ngôi nhà của mình. Nhiều gia đình ái ngại xin lỗi vì không có nổi thứ nước gì tử tế để mời cô giáo. Những lúc ấy, tôi luôn mỉm cười và bảo với họ rằng chỉ cần một ly nước lọc thôi là đã quá đủ rồi. Lũ trẻ trân quý những chuyến ghé thăm ấy nhiều hơn tôi tưởng. Chúng nhận ra rằng, có một người thực sự quan tâm đến mình, sẵn sàng bước vào thế giới của mình mà không một chút phán xét.

Kể từ đó, mỗi giờ lên lớp của tôi đều mang một ý nghĩa vô cùng sâu sắc. Tôi ý thức được rằng, những đứa trẻ này không đơn thuần là những học sinh đang ngày đêm ôn luyện cho các kỳ thi. Các em là những mầm sống đang chập chững định hình bản sắc cá nhân, phát triển thế giới tình cảm và học cách thấu hiểu các mối quan hệ xung quanh.

Giờ đây nhìn lại, tôi hiểu rằng điều Sebastian cần không phải là một cái mác hay một định kiến nào khác về hành vi. Thứ em cần là sự đồng điệu về tâm hồn, một cảm giác an toàn mang tính chữa lành, và một người lớn sẵn lòng nhìn thấu đứa trẻ ẩn sau những quấy phá bề ngoài. Các nghiên cứu khoa học cũng không ngừng chứng minh rằng, cảm giác thuộc về và sự gắn kết cảm xúc trong môi trường giáo dục đóng một vai trò tối quan trọng đối với sự phát triển tâm lý cũng như sự bình yên trong tâm hồn đứa trẻ (Bora & Akbaba Altun, 2025).

Những cái ôm từng khiến tôi ngượng ngùng, ái ngại thuở ban đầu, giờ đây cứ thế tự nhiên đi vào cuộc sống mỗi ngày. Mấy đứa trẻ khác cũng bắt đầu học theo Sebastian mỗi sáng. Theo thời gian, chúng tôi đã tạo nên một điều mà tôi vẫn hay gọi vui là “liệu pháp ôm”. Mỗi sớm mai đều được bắt đầu bằng tình yêu thương, bằng những lời vỗ về và một cảm giác an tâm, tin tưởng giữa cô và trò. Cứ thế, từng chút một, bầu không khí và nền nếp của cả lớp học dần thay đổi. Nhiều học trò đã lột xác thành một con người hoàn toàn khác, đơn giản là vì cuối cùng, các em đã cảm nhận được mình thực sự được lắng nghe, được thấu cảm và được trân trọng.

Một đứa trẻ đã thay đổi nhận thức của tôi về sự phát triển của con người như thế nào

Giờ đây, khi hơn 25 năm đã vút bay qua tầm tay, tôi vẫn giữ liên lạc với rất nhiều người trong số 28 đứa trẻ năm ấy. Tụi nhỏ ngày nào giờ đã khôn lớn trưởng thành. Có em trở thành bác sĩ, y tá, kỹ sư, thợ cơ khí, giáo viên, và cả những tài xế taxi. Hầu hết các em đều đã xây dựng được một cuộc đời ý nghĩa, được bao bọc trong tình yêu thương của những người thân ruột thịt.

Đôi khi, tâm trí tôi vẫn tìm về buổi sáng hôm ấy, buổi sáng mà Sebastian lao về phía tôi, và tôi đã chọn mở rộng vòng tay ôm lấy em thay vì lùi lại né tránh.

Nhiều năm sau này, khi thực hiện các nghiên cứu về tội phạm và đào sâu tìm hiểu nguồn cội tâm lý của bạo lực, tôi lại thấy mình nghĩ về Sebastian. Rất lâu trước khi tôi đặt chân vào các trại giam hay phỏng vấn những kẻ thủ ác, một cậu học trò 9 tuổi đã dạy cho tôi bài học lớn lao nhất trong cuộc đời làm nghề của mình. Những chiêm nghiệm thuở sơ khai ấy sau này đã trở thành mạch nguồn cho cuốn sách Dangerous Minds: Psychology of Pain, Crime, and Reparation(Castell Britton, 2025). Trong tác phẩm đó, tôi đã mổ xẻ cách mà sự bỏ bê cảm xúc và những nỗi đau không được chữa lành có thể lặng lẽ định hình nên nhân cách của một con người ra sao, từ rất lâu trước khi những hành vi phá hoại bộc phát ra bên ngoài.

Đến hôm nay, tôi hiểu rằng sự hoán cải đôi khi được nhen nhóm chỉ từ việc một ai đó được công nhận. Đôi khi từ lòng tự trọng được nâng niu. Đôi khi từ một cảm giác an toàn nơi tâm tưởng. Và đôi khi, chỉ cần một cái ôm thật lòng để khẽ khàng nói với một đứa trẻ, có thể là lần đầu tiên trong cuộc đời nó: "Con luôn có giá trị trên đời này." 

References

Bora, H. T., & Akbaba Altun, S. (2025). Fostering students' sense of school belonging: Emotional intelligence and socio-ecological perspectives. Journal of Intelligence, 13(9), Article 112. https://doi.org/10.3390/jintelligence13090112

Castell Britton, S. (2025). Dangerous Minds: Psychology of Pain, Crime, and Reparation. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.17874589

Tác giả: Sigifredo Castell Britton Ph.D.

Nguồn: When Behavior Becomes a Cry for Emotional Recognition | Psychology Today