Huyền thoại về việc chạy theo hạnh phúc

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Nhiều người trong chúng ta tin rằng hạnh phúc là quyền bẩm sinh tuyệt đối của con người.
• Mỗi người đều dừng lại ở một mức cảm xúc “bình thường” quen thuộc của riêng mình.
• Những khoảnh khắc hân hoan tột độ rồi cũng tự nhiên lắng xuống, và những lúc tuyệt vọng sâu thẳm rồi cũng dần nhích lên trở lại.

Xu hướng suy nghĩ tiêu cực của con người thực ra là một chiến lược sinh tồn đã được “lập trình sẵn” trong bản chất chúng ta. Vì thế, việc chống lại khuynh hướng này là điều hoàn toàn dễ hiểu. Và đó cũng là lý do ta luôn đi tìm thứ gọi là sự tích cực tuyệt đối. Ta muốn được hạnh phúc.

Khi gõ từ “hạnh phúc” trên Amazon, ta sẽ bắt gặp vô số tựa sách như Hạnh Phúc & Khỏe Mạnh, Con Đường Đến Hạnh Phúc, hay đơn giản chỉ là Hạnh Phúc. Nhiều người tin rằng hạnh phúc là quyền bẩm sinh của mình, và Hiến pháp Hoa Kỳ dường như cũng nói như vậy.

Chúng ta được dạy phải theo đuổi sự tích cực đến tận cùng. Thế nhưng, có tới 29% người Mỹ từng thừa nhận rằng họ đã trải qua trầm cảm ít nhất một lần trong đời, trong khi ở nhiều nền văn hóa khác, chẳng hạn như tại châu Á hay một số vùng ở châu Âu, tỷ lệ này thấp hơn đáng kể. Phải chăng người Mỹ đang nỗ lực quá mức để tìm kiếm niềm hân hoan? Cái giá cảm xúc phải trả cho cuộc săn đuổi hạnh phúc có lẽ quá đắt. Trớ trêu thay, việc chạy theo hạnh phúc thường không khiến ta hạnh phúc hơn. Có lẽ khôn ngoan hơn nếu ta chọn một cách tiếp cận chừng mực hơn: không để bất kỳ cảm xúc nào, dù là giận dữ, buồn bã hay bình thản, lấn át tất cả những cảm xúc còn lại.

Image: Source: ShutterstockAI 

Danh sách “những điều phải làm trước khi chết” hay bucket list, chính là ví dụ điển hình nhất cho cuộc rượt đuổi nóng bỏng ấy. Ta tin rằng chỉ cần gạch bỏ đủ nhiều mục trong danh sách đó, ta sẽ chạm tay vào một cuộc đời viên mãn. Có những điều thật vĩ đại, như đặt chân đến thành phố cổ Petra. Có những trải nghiệm khiến ta sững sờ, như ngước nhìn cực quang phương Bắc. Lại có những điều kỳ lạ và đáng yêu, như nướng bánh mì bên những mạch nước phun đang hoạt động.

Những người coi bucket list là điều nghiêm túc thường đặt lên các trải nghiệm ấy một giá trị cảm xúc rất lớn; họ tin rằng những hoạt động này sẽ giúp mình đạt tới một “chỉ số hạnh phúc” nào đó. Nhưng khoa học thần kinh lại kể một câu chuyện khác: việc chạy theo danh sách ấy không tạo ra sự mãn nguyện lâu dài. Mỗi người trong chúng ta, tùy theo cá tính, đều ổn định ở một “điểm neo” hạnh phúc nhất định. Theo thời gian, những đỉnh cao hân hoan tự nhiên sẽ hạ xuống, còn những đáy sâu tuyệt vọng rồi cũng tự nâng lên, khi ta quay về mức cảm xúc quen thuộc của mình. Nhiều nhà nghiên cứu đã xem xét và tinh chỉnh khái niệm này, nổi bật nhất là nhà tâm lý học Sonja Lyubomirsky, tác giả cuốn The How of Happiness và là giáo sư tại Đại học California, Riverside. Bà cùng các cộng sự đã chỉ ra rằng điểm neo hạnh phúc của chúng ta được mã hóa trong gen; đơn giản là có những người sinh ra đã dễ hạnh phúc hơn người khác.

Lý thuyết điểm neo này cũng liên quan đến công trình của cố giáo sư Philip Brickman (Đại học Michigan) và cố giáo sư Donald Campbell (Đại học Lehigh), tác giả bài nghiên cứu có ảnh hưởng lớn Hedonic Relativism and Planning the Good Society. Họ đã khám phá khái niệm “chiếc máy chạy khoái cảm” hay còn gọi là sự thích nghi khoái cảm, theo đó con người luôn quay trở lại trạng thái cảm xúc ổn định của mình, bất kể điều gì tích cực hay tiêu cực xảy ra. Nhiều tiền hơn, chẳng hạn, không đồng nghĩa với nhiều hạnh phúc hơn. Niềm phấn khích tột độ cũng như nỗi khổ đau cùng cực đều không kéo dài. Cuối cùng, ta vẫn hạ cánh ở mức cảm xúc quen thuộc của chính mình. Dù một trải nghiệm có kỳ diệu đến đâu, ánh hào quang sau một khoảnh khắc huy hoàng rồi cũng sẽ phai. Dẫu cố gắng đến mấy, ta cũng không thể giữ mãi hình ảnh giọng ca Ý Andrea Bocelli cất lên một khúc aria ở vị trí trung tâm trong tâm trí mình theo thời gian.

Việc theo đuổi những mục tiêu trong bucket list có thể không mang lại hạnh phúc, bởi đôi khi trọng tâm của ta lại đặt vào những gì mình chưa có, và những kỳ vọng về điều mà ta nghĩ sẽ khiến mình hạnh phúc thì không bền lâu. Thay vào đó, có lẽ ta nên hướng đến sự an lành nội tâm và một cuộc sống có ý nghĩa.

Phỏng theo nội dung cuốn sách How to Be Less Miserable. Blackstone Publishing, 2025.

References

U.S. Depression Rates Reach New Highs. Gallup. 2023.

The epidemiology of depression across cultures. Annual Review of Public Health. 2014.

Hedonic Relativism and Planning the Good Society. Scientific Research. 1971. D. Campbell, P. Brickman.

Pursuit of Happiness: The How of Happiness. Penguin. 2008. Sonja Lyubomirsky. P53.

Cultural constructions of happiness: theory and empirical evidence. Journal of Happiness Studies. Y. Uchida, V. Norasakkunkit, S. Kitayama.

Tác giả: Lybi Ma

Nguồn: The Myth of Chasing Happiness | Psychology Today