Khi căng thẳng "đánh cắp" bản thân: Bạn thực sự là ai khi áp lực bủa vây?

Bạn có thấy những câu nói này quen thuộc không?

“Lúc stress lão ấy hay kiểu như thế lắm.”

“Nghe đâu cô ấy đang bực bội chuyện gì đó, tốt nhất là đừng có đụng vào.”

“Tôi chưa bao giờ thấy anh ấy như vậy, cứ như thể biến thành một người khác, giận dữ đến đáng sợ!”

“Mỗi lần cô ấy căng thẳng là tôi chỉ biết né cho lành. Lúc đó cô ấy chẳng khác gì một ‘con quái vật’ cả!”

Khi ta thực sự hiểu rõ một người, ta sẽ thấy được mọi góc cạnh trong tâm hồn họ. Quá trình đó thường bao gồm cả việc "diện kiến" phiên bản căng thẳng của đối phương. Như những ví dụ trên đã gợi mở, con người khi bị áp lực bủa vây thường khác xa với con người chân thật thường ngày. Thậm chí, đôi khi phiên bản "đang stress" và con người thật của chúng ta chẳng có lấy một điểm chung nào để mà nhận diện.

Phía sau tấm màn sinh học của sự căng thẳng

Trong một tiểu luận xuất sắc về việc lịch sử tiến hóa ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe tinh thần, cố nhà thần kinh học John Montgomery (2010) đã đưa ra một hệ thống quan điểm đơn giản nhưng đầy tinh tế. Những ý tưởng này có thể áp dụng rộng rãi để thấu hiểu tâm lý học về sự căng thẳng và sức khỏe tâm thần.

Trong mô hình của mình, ông nhắc đến hai quy trình sinh học cơ bản nhất. Đầu tiên là Cân bằng nội môi (Homeostasis). Hiểu một cách đơn giản, đây là khao khát của mọi hệ thống trong cơ thể nhằm quay trở lại trạng thái nghỉ ngơi tối ưu sau khi bị kích hoạt. Trên thực tế, cơ chế này hiện diện ở khắp mọi nơi. Sau khi bạn dốc sức chạy bộ 100 mét, hệ tim mạch sẽ dần chậm lại, nhịp mạch trở về mức bình thường; hệ hô hấp cũng theo đó mà dịu đi. Sau một ngày dài làm việc cân não, chẳng hạn như ngồi viết code cho một dự án kỹ thuật, bạn có thể thấy mình chỉ muốn ngồi sụp xuống trước TV và xem liền tù tì bốn tập phim Cobra Kai. Cứ như thế, các hệ thống sinh học và tâm lý luôn nỗ lực tìm về điểm cân bằng lý tưởng. Đó chính là nguyên lý của sự cân bằng nội môi, một đặc tính căn bản của mọi sự sống trên thế giới này.

Quy trình sinh học cơ bản thứ hai mà mô hình của Montgomery đề cập đến chính là phản xạ "chiến hay chạy" (đối đầu hay tháo chạy). Về cơ bản, phản ứng này (còn được gọi là sự kích hoạt hệ thần kinh giao cảm) tương ứng với trạng thái căng thẳng của một sinh vật khi có mối đe dọa xuất hiện trong môi trường sống. Đây là một phản xạ rất sơ khai và có xu hướng xảy ra trước mọi tác nhân gây áp lực. Nói ngắn gọn, khi cảm thấy bị đe dọa, cơ thể chúng ta sẽ huy động mọi nguồn lực để sẵn sàng hành động. Nhịp tim và hơi thở tăng nhanh, chuẩn bị tư thế để chiến đấu hoặc tháo chạy nếu cần. Hệ tiêu hóa tạm thời đình trệ, để chúng ta không đột nhiên cảm thấy muốn ăn một chiếc bánh sandwich ngay giữa lúc nguy cấp. Đồng tử giãn ra giúp quan sát tốt hơn, và còn nhiều thay đổi khác nữa. Thông thường, khi mối đe dọa đã qua đi, các hệ thống trong cơ thể sẽ nhờ vào cơ chế cân bằng của hệ thần kinh đối giao cảm mà quay trở lại trạng thái nghỉ ngơi ban đầu.

Thực chất, chúng ta có thể coi "phiên bản căng thẳng" của một người chính là con người của họ khi đang ở trong trạng thái "chiến hay chạy" này.

Và khi một người rơi vào trạng thái căng thẳng đó, vì bất kỳ lý do gì, thì ở một góc độ nào đó, họ thực sự không còn là chính mình nữa! Khi cơ thể và hành vi của bạn phải gồng lên để đối phó với những điều đe dọa đến sự sinh tồn, bạn sẽ trở thành một con người khác. Bạn không thể cứ thế ngồi yên mà đùa giỡn được. Bạn đang căng thẳng. Và trạng thái này tồn tại là có lý do chính đáng của nó trong quá trình tiến hóa: phản xạ "chiến hay chạy" có khả năng huy động những hành vi tức thời để cứu sống một mạng người.

Source: Prettysleepy / Pixabay

Mặt trái của phản xạ "Chiến hay Chạy"

Mặc dù phản xạ này, thứ vốn dĩ ở con người cũng chẳng khác gì mấy so với các loài sinh vật khác, rõ ràng là một công cụ giúp tổ tiên chúng ta thích nghi để sống sót, nhưng ở một khía cạnh khác, nó cũng có thể gây ra những hệ lụy tiêu cực.

Trên thực tế, những ảnh hưởng của căng thẳng kéo dài (stress mãn tính) vốn nổi tiếng là gây hại, để lại hàng loạt tác động xấu lên cả thể chất lẫn tinh thần. Stress kéo dài bào mòn hệ tim mạch, hệ sinh sản, hệ miễn dịch, đồng thời làm xáo trộn cảm xúc, khả năng tập trung và trí nhớ. Khi ở trong trạng thái căng thẳng, chúng ta thực sự biến thành một con người khác, một kẻ luôn dè chừng, cảnh giác và sẵn sàng đối đầu với vô vàn mối đe dọa tiềm tàng xung quanh.

Theo cách nói của Montgomery, rơi vào trạng thái đó thực chất là đang sống trong "chế độ sinh tồn". Và phiên bản "sinh tồn" hay phiên bản căng thẳng đó, xét theo nhiều cách, rất khác biệt so với con người thật sự của chúng ta khi cơ thể và tinh thần được ở trong trạng thái cân bằng, bình yên.

Sự lệch pha của tiến hóa và "Phiên bản căng thẳng"

Mở rộng mô hình của mình, Montgomery đã chỉ ra một sự thật quan trọng: cuộc sống hiện đại, vì nhiều lý do, thực chất đang làm gia tăng mức độ căng thẳng của chúng ta. Về cơ bản, điều kiện sống ngày nay đã không còn tương thích với môi trường mà tổ tiên chúng ta từng sinh sống và tiến hóa. Trong thế giới hiện đại, chúng ta đang đối mặt với những sự "lệch pha" đầy mệt mỏi như:

• Phải tiếp xúc với người lạ nhiều hơn là với người thân hay những mối quan hệ gần gũi.
• Sự gia tăng của các hình thức giao tiếp ẩn danh (thiếu đi sự kết nối trực tiếp giữa người với người).
• Vấn nạn bắt nạt qua mạng và những hệ lụy tiêu cực từ mạng xã hội.
• Áp lực khi liên tục phải nhìn thấy hình ảnh về những cơ thể hoàn mỹ và cuộc sống "trong mơ" của người khác.
• Sự bủa vây của các loại thực phẩm kém lành mạnh.
• Ít có thời gian hòa mình vào thiên nhiên.
• Thời gian dành cho gia đình lớn (họ hàng, tổ tiên) ngày càng ít đi.
• ... và còn nhiều điều khác nữa ...

Dẫu biết rằng sự hiện đại hóa mang lại bao tiện nghi tuyệt vời, nhưng nó cũng kéo theo vô vàn tác nhân gây stress mới. Thực tế này giúp chúng ta phần nào lý giải được vì sao tỷ lệ các vấn đề về sức khỏe tâm thần luôn cao hơn ở những khu vực đô thị hóa và công nghiệp hóa phát triển.

Dưới góc nhìn từ mô hình của Montgomery, việc xuất hiện quá nhiều áp lực mới trong thế giới hiện đại dường như đang đẩy nhiều người vào "chế độ sinh tồn" hơn bao giờ hết. Nói cách khác: Chúng ta đang sống trong một thế giới mà con người thường xuyên phải gồng mình trong "phiên bản căng thẳng" hơn là được sống với con người chân thật, thư thái của chính mình.

Thấu hiểu khi ai đó đang chịu áp lực

Khi thấy một người quen đang "nổi cơn tam bành" hay khó ở, có lẽ bạn sẽ chẳng muốn bận tâm hay dây dưa làm gì. Bạn có thể né tránh, cảm thấy khó hiểu, bực bội, hoặc thậm chí là tức giận với họ. Những phản ứng đó hoàn toàn bình thường, bởi lẽ ai mà chẳng muốn ở cạnh những người vui vẻ, dễ gần.

Thế nhưng, khi một người đang bị stress bủa vây, nghĩa là họ đang phải sống bằng "phiên bản căng thẳng" chứ không phải con người thật, thì về mặt tâm lý, các chức năng trong họ đã bị biến đổi. Đó là lý do vì sao ta thường thấy rất khó để lý luận, cười đùa hay hòa hợp với một người đang căng thẳng, ngay cả khi đó là người ta đã thân thiết cả đời.

Dĩ nhiên, mỗi người có một mức độ nhạy cảm với áp lực khác nhau. Tuy nhiên, tất cả chúng ta đều có hệ thần kinh giao cảm và bất kỳ ai cũng có thể bị đẩy đến giới hạn, buộc phải bộc phát "phiên bản căng thẳng" của mình.

Việc nhận ra một người xung quanh đang trong tình trạng quá tải có thể giúp ích rất nhiều trong cách chúng ta đối xử và thấu hiểu họ. Trong những khoảnh khắc ấy, thay vì cố gắng phân bua đúng sai hay lý lẽ, có lẽ việc giúp họ xoa dịu và giảm bớt áp lực sẽ mang lại hiệu quả kỳ diệu hơn nhiều.

Hiểu về "Phiên bản căng thẳng" của chính mình

Giảm bớt căng thẳng đã trở thành một ngành công nghiệp hái ra tiền ở thế giới phương Tây, và điều đó hoàn toàn có lý do của nó. Những cách đối phó không lành mạnh với stress chính là nguồn cơn của mọi rắc rối. Có người chọn cách ăn uống quá độ hoặc vùi mình trong men rượu. Có người ném sạch tiền lương vào những ván bài may rủi. Có người lại đưa ra những quyết định sai lầm trong chuyện tình cảm để rồi sau này phải hối hận khôn nguôi. Hay có những người lại gây gổ, xung đột với người xung quanh, làm rạn nứt những mối quan hệ quý giá. Và còn biết bao hệ lụy khác nữa.

Để giải tỏa căng thẳng, chúng ta có rất nhiều lựa chọn: từ thiền định, yoga, hay các hoạt động thể chất như đạp xe, chạy bộ (đây vốn là sở thích của tôi!); cho đến việc tìm tới các liệu pháp tâm lý hay sử dụng dược phẩm hỗ trợ theo chỉ dẫn của bác sĩ để tìm lại sự bình tĩnh.

Bạn thấy đấy, như mô hình của Montgomery đã chỉ ra, dù mức độ có khác nhau nhưng ai trong chúng ta cũng đều phải đối mặt với stress. Và cuộc sống hiện đại bộn bề này không phải lúc nào cũng dễ dàng với ta. Việc nhận ra khi nào mình đang rơi vào trạng thái căng thẳng và không còn là chính mình nữa (nói cách khác là nhận biết khi hệ thần kinh giao cảm đang bị kích động quá mức) sẽ giúp ích rất nhiều. Nó giúp chúng ta thấu hiểu bản thân hơn và kiểm soát hành động của mình theo hướng lành mạnh, tích cực hơn.

Lời kết

Con người đã tiến hóa để phản ứng với căng thẳng theo những cách giúp tổ tiên chúng ta sinh tồn và duy trì nòi giống. Vì vậy, xét ở một góc độ nào đó, cách chúng ta phản ứng với stress mang tính thích nghi rất cao.

Tuy nhiên, ở mặt ngược lại, những phản xạ tiến hóa này thực sự làm thay đổi hành vi của chúng ta theo những cách rất khó lường. "Phiên bản căng thẳng" khó chiều đó đôi khi chẳng có chút điểm chung nào với con người thật sự của chúng ta, con người bình tâm khi cơ thể đạt trạng thái cân bằng.

Mô hình của John Montgomery (2010) về việc dùng các nguyên lý tiến hóa để giải thích sự thay đổi bản chất con người khi stress đã bám rễ sâu sắc vào các nguyên tắc sinh học cơ bản. Nó mang lại những bài học đắt giá về cách chúng ta chung sống với thế giới hiện đại đầy biến động này. Nếu bạn muốn biết làm thế nào để sống một cuộc đời ít áp lực và chân thật hơn, cái nhìn từ góc độ tiến hóa chắc chắn sẽ giúp bạn tìm thấy câu trả lời.

Đôi dòng tâm tình và câu chuyện phía sau

Vào một ngày của năm 2013, có một người đàn ông trung niên với dáng vẻ khiêm nhường bước vào văn phòng của tôi và tự giới thiệu mình là John Montgomery. Ông nói rằng ông rất thích những nghiên cứu của tôi về việc ứng dụng thuyết tiến hóa vào hành vi và muốn cùng tôi hợp tác nghiên cứu. Tôi nhanh chóng nhận ra ông có bằng Tiến sĩ Thần kinh học từ Cal Tech và thực sự là một trong những người thông minh nhất mà tôi từng gặp. Tôi đã vui vẻ mời ông tham gia đội ngũ nghiên cứu của mình.

Một ngày nọ, ông tặng tôi cuốn sách ông viết với tựa đề giản dị: The Answer Model (Mô hình của những câu trả lời). Những ai thân thiết đều biết tôi thường không có thời gian đọc sách ngoài những tài liệu phục vụ giảng dạy và nghiên cứu. Nhưng tôi vẫn đón nhận cuốn sách và cảm ơn ông.

Đêm đó, tôi đã đọc cuốn sách và không thể nào đặt nó xuống được. Tôi vô cùng bất ngờ trước cách ông tóm lược những nguyên lý cơ bản của tâm lý học tiến hóa một cách tài tình. Tôi cũng yêu thích cách viết đơn giản, dễ hiểu của ông. Nhưng điều chạm đến tôi mạnh mẽ nhất chính là mô hình về sức khỏe tâm thần mà tôi đã cố gắng truyền tải trong bài viết này. "Oa!", tôi đã thốt lên như thế. Đó là một sự kết hợp đầy quyền năng của các ý tưởng sinh học tác động đến hành vi con người. Và nó vô cùng hợp lý!

Con người, cũng giống như bất kỳ sinh vật nào, luôn tiến hóa để hướng tới sự cân bằng nội môi. Và khi mất đi sự cân bằng đó, chúng ta sẽ rơi vào trạng thái căng thẳng. Gần như mọi vấn đề về tâm lý và cảm xúc mà chúng ta có thể nghĩ tới đều bắt nguồn từ mô hình đơn giản, tinh tế và đầy tính tiến hóa này.

Sau đó, John đã cùng nhà tâm lý học lâm sàng Todd Ritchey xây dựng một liệu pháp trị liệu dựa trên những ý tưởng này. Nó thực sự có sức lan tỏa mạnh mẽ và giúp đỡ được rất nhiều người. Được làm việc cùng John trong suốt nhiều năm với tư cách là cộng sự và bạn bè là một niềm hạnh phúc đối với tôi. Bạn có thể tưởng tượng trái tim tôi đã thắt lại thế nào khi hay tin ông qua đời vào mùa xuân năm 2019. Ông ra đi khi còn quá trẻ, khi vẫn còn bao điều dang dở muốn cống hiến cho cuộc đời. John cũng từng là một blogger của tờ Psychology Today. Bạn có thể tìm đọc các bài viết của ông về mô hình này tại chuyên mục The Embodied Mind.

Bài viết này xin được dành tặng cho người bạn của tôi, Tiến sĩ John Montgomery, một người lặng lẽ, khiêm nhường nhưng thực sự là người khai phá những con đường mới trong lĩnh vực tâm lý học lâm sàng tiến hóa. 

References

American Psychological Association. (2018, November 1). Stress effects on the body. http://www.apa.org/topics/stress-body

Geher, G. & Wedberg, N. (2020). Positive Evolutionary Psychology: Darwin’s Guide to Living a Richer Life. New York: Oxford University Press.

Gray, P., & Bjorklund, D. (2018). Psychology. New York: Worth.

Montgomery, J. (2010). The Answer Model: A New Path to Healing. TAM Books.

Shrand, J. (2015). Do you really get me? New York: Hazeldon.

Srivastava, K. (2009). Urbanization and mental health, Industrial Psychiatry Journal, 18, 75-76.

Tác giả: Glenn Geher Ph.D.

Nguồn: Your Stressed Self vs. Your Best Self | Psychology Today