Khi hiểu rõ bản thân lại khiến bạn mắc kẹt

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Đặc điểm tính cách mô tả cách bạn có xu hướng hành động, chứ không phải những chỉ dẫn quy định bạn phải làm gì tiếp theo.
• Sự tự nhận thức có thể trở thành bất lợi khi một mô tả vốn hữu ích dần biến thành bản sắc mà bạn luôn phải bảo vệ.
• Hiểu được điểm xuất phát về tính cách của mình là bước đầu tiên để thay đổi, chứ không phải lý do để dừng lại ở đó.

Gần đây, một thân chủ tìm đến tôi với một vấn đề khá quen thuộc. Người quản lý liên tục đưa ra các quyết định mà không tham khảo ý kiến của cô, khiến cô cảm thấy vô cùng mệt mỏi. Khi tôi đề nghị cùng cô rèn luyện một số kỹ năng quyết đoán để có thể thiết lập ranh giới cá nhân rõ ràng hơn, cô suy nghĩ một lát rồi nói:

“Tôi có thể thử. Nhưng tôi vốn không phải người quyết đoán. Tôi thuộc nhóm INFJ.”

Tôi thường xuyên nghe thấy những lời giải thích tương tự như vậy. Nhãn phân loại tính cách INFJ, viết tắt của hướng nội (Introverted), trực giác (Intuitive), cảm xúc (Feeling) và nguyên tắc (Judging) trong hệ thống MBTI, được đưa ra như một lời giải thích, một bằng chứng, thậm chí là lý do để không cần cố gắng nữa.

Điều khiến vấn đề trở nên phức tạp là cô ấy không hoàn toàn sai khi nhìn nhận bản thân như vậy. Cô là người chu đáo, kín đáo và ít có xu hướng phản đối ngay tại thời điểm xảy ra sự việc. Tuy nhiên, cách mô tả ấy đang chi phối suy nghĩ và hành động của cô nhiều hơn mức cô từng nhận ra.

Tính cách thực sự là gì?

Các nhà tâm lý học nghiên cứu về tính cách nhìn chung thống nhất với mô hình được gọi là Big Five (Năm yếu tố tính cách), mô hình mô tả năm chiều kích cốt lõi của tính cách con người: cởi mở với trải nghiệm (openness to experience), tận tâm (conscientiousness), hướng ngoại (extraversion), dễ chịu (agreeableness) và bất ổn cảm xúc (neuroticism). Cá nhân tôi thích gọi yếu tố cuối cùng này là độ nhạy cảm cảm xúc, bởi nó mô tả xu hướng trải nghiệm cảm xúc mạnh mẽ, chứ không phải một khiếm khuyết về tính cách.

Hãy hình dung năm chiều kích này giống như những nút điều chỉnh âm thanh trên một bàn hòa âm. Mỗi người có một tổ hợp thiết lập riêng biệt. Có người có mức độ dễ chịu cao nhưng hướng ngoại thấp hơn. Người khác lại có mức độ tận tâm cao và độ nhạy cảm cảm xúc ở mức trung bình. Sự kết hợp cụ thể giữa các yếu tố này tạo nên hồ sơ tính cách của mỗi người.

Những chiều kích ấy mô tả cách bạn có xu hướng suy nghĩ, cảm nhận và hành xử trong các tình huống khác nhau theo thời gian. Chúng phản ánh những khuynh hướng có tính thống kê, chứ không phải những quy luật cứng nhắc, máy móc. Một đặc điểm tính cách không thể giải thích đầy đủ lý do bạn hành động theo cách này, và cũng không quyết định bạn sẽ làm gì tiếp theo.

Image by Mohamed_hassan from Pixabay 

Khi hiểu biết về bản thân trở thành lợi thế

Hiểu được những khuôn mẫu hành vi của chính mình thực sự rất hữu ích. Nếu bạn có xu hướng hướng nội, bạn có thể sắp xếp lịch trình hằng tuần để dành thời gian nghỉ ngơi, phục hồi năng lượng sau những hoạt động xã hội đòi hỏi nhiều sức lực. Nếu bạn có độ nhạy cảm cảm xúc cao, bạn có thể dự đoán những tình huống nào dễ khiến mình bị tác động mạnh hơn, từ đó chủ động lên kế hoạch ứng phó phù hợp.

Hiểu biết đúng đắn về bản thân giúp bạn biết cách điều chỉnh cuộc sống sao cho phù hợp với những khuynh hướng của mình, thay vì luôn phải chống lại chúng. Mục tiêu của việc tìm hiểu tính cách không phải là thu gọn bản thân vào một mã phân loại gồm bốn chữ cái. Điều quan trọng là có được những hiểu biết chân thực, thiết thực và có thể áp dụng vào cuộc sống, giúp bạn nhận ra mình đang đứng ở đâu trên hành trình phát triển bản thân.

Khi nhãn phân loại trở thành giới hạn

Vấn đề bắt đầu khi những mô tả về bản thân không còn đơn thuần cung cấp thông tin, mà trở thành một lời phán quyết về con người bạn.

Các nghiên cứu cho thấy những người có quan niệm về bản thân cứng nhắc thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc điều chỉnh hành vi khi hoàn cảnh đòi hỏi. Một nhận định vốn chính xác về bản thân có thể dần trở nên cố định, biến thành một dự đoán về những gì bạn sẽ làm. Và rồi, chính dự đoán ấy bắt đầu hoạt động như một bức tường ngăn cản bạn thay đổi.

Thân chủ của tôi không sai khi nhận thấy mình có xu hướng hướng nội và dễ đồng thuận với người khác. Nhưng trong khoảnh khắc ấy, câu nói “Tôi thuộc nhóm INFJ” đang thực hiện một chức năng hoàn toàn khác. Nó không giúp cô cân nhắc để đưa ra quyết định. Nó quyết định thay cô.

Sự chuyển biến này diễn ra rất âm thầm. Một khuynh hướng hữu ích dần trở thành bản sắc cá nhân, và chúng ta thường có xu hướng bảo vệ bản sắc ấy. Điều khởi đầu như một quá trình tự nhận thức dần biến thành lý do để chúng ta không thử làm điều gì mới mẻ.

Tính cách thay đổi như thế nào?

Các đặc điểm tính cách có thể thay đổi. Không phải chỉ sau một đêm, cũng không phải đơn giản bằng cách quyết tâm trở thành một người khác, mà thông qua quá trình rèn luyện có mục tiêu và thực hành đều đặn theo thời gian. Nghiên cứu lâm sàng của chính tôi gợi ý rằng, thông qua các phương pháp can thiệp tập trung vào rèn luyện kỹ năng, con người có thể trải qua mức độ thay đổi tính cách tương đương với khoảng 20 năm biến đổi tự nhiên chỉ trong chưa đầy 20 tuần.

Sự thấu hiểu chính mình là điểm khởi đầu của quá trình này. Bạn không thể bắt đầu hành trình thay đổi nếu không biết mình đang ở đâu. Vấn đề của thân chủ của tôi không phải là cô nhận ra mình có xu hướng né tránh xung đột. Vấn đề nằm ở chỗ cô xem điểm xuất phát của mình như đích đến cuối cùng.

Hiểu được hồ sơ đặc điểm tính cách của bản thân là bước đầu tiên. Điều đó giúp bạn nhận ra những khía cạnh nào cần điều chỉnh và nên tập trung nỗ lực vào đâu. Nhưng nó không cho bạn biết mình có thể thay đổi đến mức nào, và chắc chắn cũng không thể quyết định bạn nên dừng lại ở đâu.