Kiệt sức khi làm cha mẹ: Vấn đề của xã hội, không phải lỗi lầm cá nhân

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Tại Mỹ, việc nuôi dạy con cái đang vắt kiệt sức lực và tài chính của cha mẹ đến mức dẫn tới sự kiệt sức trầm trọng.
• Áp lực phải tạo ra những "nguồn lực con người" ưu tú cùng vô vàn lời khuyên nuôi dạy con đã biến những đứa trẻ thành những "dự án đầu tư".
• Kiệt sức khi làm cha mẹ là hệ quả từ áp lực xã hội chứ không phải thất bại của cá nhân, và điều này đang làm sâu sắc thêm sự phân hóa trong xã hội.

Tôi cũng là một người mẹ. Và tôi đã sống trong sự mệt mỏi ròng rã suốt nhiều năm trời. Nỗi mệt mỏi ấy không chỉ đến từ việc chăm sóc con cái về mặt thể chất, dù điều đó là có thật, mà còn đến từ áp lực không ngừng nghỉ trong việc quản lý cảm xúc và định hướng tương lai cho con, với một cảm giác bất an rằng mình không có quyền lựa chọn làm khác đi. Làm cha mẹ thời nay đòi hỏi chúng ta phải dâng hiến tất cả cho con cái: sự chú ý tuyệt đối, tình yêu trọn vẹn và cả những khoản tiền khổng lồ. Chúng ta xây dựng cả cuộc đời mình xoay quanh lịch trình của con, chạy đua từ sân bóng đá đến lớp học đàn rồi lại đến chỗ học thêm; ăn vội bữa tối ngay trên xe; chẳng có lấy một ngày nghỉ cuối tuần vì lịch trình đã lấp đầy bởi các trận đấu, những buổi biểu diễn, những chuyến thi đấu, những cuộc hẹn chơi chung hay tiệc sinh nhật.

Cùng lúc đó, chi phí chăm sóc trẻ tăng cao ngất ngưởng. Nhiều bậc cha mẹ phải gánh trên vai những khoản vay thế chấp nặng nề để được sống ở những khu vực có trường học danh tiếng, và chi phí đại học khiến cha mẹ nợ nần chồng chất, đôi khi còn nhiều hơn cả khoản nợ của chính con cái mình. Và bằng cách nào đó, tất cả những điều này lại được gói gọn trong một cảm giác tội lỗi rằng: lẽ ra mình còn phải làm nhiều hơn thế nữa. Chỉ mới viết ra những dòng này thôi, tôi đã thấy mệt nhoài.

Liệu từ xưa đến nay, các bậc cha mẹ có luôn kiệt sức như vậy không? Ở một mức độ nào đó thì đúng là có. Nhưng chúng ta đang chạm đến những ngưỡng chưa từng thấy của cái gọi là "kiệt sức khi làm cha mẹ". Vào năm 2024, bác sĩ Tổng y sĩ Hoa Kỳ Vivek Murthy đã đưa ra một cảnh báo, gọi tình trạng căng thẳng và kiệt sức của cha mẹ là một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng. Bản báo cáo trích dẫn nghiên cứu cho thấy hơn 40% phụ huynh nói rằng họ kiệt quệ đến mức không thể làm được việc gì trong phần lớn thời gian; gần một nửa thừa nhận họ luôn cảm thấy bị quá tải.

"Kiệt sức" vốn là một thuật ngữ dùng để mô tả sự căng thẳng kéo dài từ những áp lực công việc không ngừng nghỉ, nhưng giờ đây nó lại được dùng để gọi tên những gì đang diễn ra ngay trong mái ấm gia đình. Cụm từ "kiệt sức khi làm cha mẹ" hầu như không tồn tại một thập kỷ trước, nhưng như báo cáo của Tổng y sĩ đã chỉ ra, ngày nay nó đã trở thành một chuyện hết sức bình thường.

Source: svetikd / iStock

Biến con cái thành "Nguồn vốn con người"

Trong vòng một trăm năm qua, vị thế của những đứa trẻ đã chuyển dịch từ "có giá trị kinh tế" sang "vô giá về mặt tình cảm". Những việc vốn dĩ trước đây được san sẻ, bởi anh chị em, họ hàng, hàng xóm và cộng đồng, nay trở thành một nghĩa vụ ngày càng nặng nề và đơn độc của cha mẹ.

Đè lên sự dịch chuyển đó là tầm ảnh hưởng âm thầm của một xã hội vốn chỉ tập trung vào việc trau dồi "nguồn vốn con người". Các nhà kinh tế học đã phổ biến ý tưởng này, nổi tiếng nhất là Gary Becker, người đoạt giải Nobel năm 1992, để mô tả những kỹ năng và năng lực giúp con người trở nên năng suất hơn.

Theo thời gian, lối tư duy này ngấm dần vào đời sống gia đình. Việc nuôi dạy con cái bắt đầu được hiểu như một dự án "vốn hóa con người", nơi cha mẹ cần phải tối ưu hóa, phải xoay xở, phải tìm mọi cách để "phát triển" con mình. Con cái chúng ta chắc chắn vẫn là vô giá, nhưng giờ đây chúng còn là những "tài sản" cần được đầu tư. Những lời khuyên bảo cha mẹ rằng bắt đầu từ sớm bao nhiêu cũng không là quá sớm, và rằng mỗi tương tác đều phải "có giá trị", vì thế hãy biến tử cung thành lớp học đầu tiên, biến nhà trẻ thành nơi giáo dục sớm, và biến những trò chơi thành những hoạt động bồi dưỡng kỹ năng.

Ngay cả bản thân giáo dục cũng đang dần mất đi mục tiêu cốt lõi là hình thành nhân cách công dân: các nhà kinh tế đã định lượng hóa tỷ suất lợi nhuận (ROI) dài hạn của việc đầu tư vào trẻ em từ sớm là 13%. Trong một xã hội tràn ngập những bảng xếp hạng và dữ liệu, việc đóng khung mọi thứ bằng những con số khiến các lựa chọn của cha mẹ mang lại cảm giác có hệ quả đo lường được. Mỗi quyết định đều cảm thấy đầy rủi ro, giống như sự lên xuống của thị trường chứng khoán vậy.

Khi chuyện nuôi con trở nên quá tải về cảm xúc

Nhưng sự "mắc kẹt" này không chỉ nằm ở bài toán kinh tế, mà còn ở khía cạnh cảm xúc. Cuộc sống hiện đại của chúng ta dường như đang ngâm mình trong "văn hóa chữa lành"; sự chú tâm vào cảm xúc và việc bộc lộ nỗi lòng hiện diện ở khắp mọi nơi. Hệ quả là việc nuôi dạy con cái, vốn dĩ đã là một công việc đầy cảm tính, nay lại càng trở nên nhạy cảm quá mức. Khi các bậc cha mẹ được bảo rằng họ phải liên tục thấu cảm với cảm xúc của con, cảm xúc của chính mình, và cả những cảm xúc về... cảm xúc, thì việc làm cha mẹ trở nên kiệt quệ hơn bao giờ hết. Chúng ta có đủ mọi danh xưng để gọi tên nó: cha mẹ trực thăng, cha mẹ xe ủi, cha mẹ máy khoan, nuôi dạy con nhẹ nhàng, mẹ Hổ, nuôi dạy con siêu tốc, và còn nhiều hơn thế nữa.

Cùng lúc đó, những lời khuyên nuôi dạy con đổ ập xuống không ngừng nghỉ. Nếu như thời cha mẹ chúng ta có khi chỉ dựa vào một cuốn "Kinh thánh nuôi con" duy nhất của bác sĩ Spock, thì ngày nay, các bậc phụ huynh bị bủa vây trong một "biển" thông tin từ sách vở, podcast, thông điệp của những người có sức ảnh hưởng, các hội nhóm và những trào rào lưu trên TikTok. Chúng dao động từ kiểu: "Mẹ hãy tin vào bản năng của mình, nhưng cũng phải tuân thủ đúng lộ trình luyện ngủ 23 bước này nhé", hay "Bố làm được mà! Nhưng có lẽ bố đang làm sai rồi đấy".

Cha mẹ luôn cảm thấy một áp lực triền miên. Có ai mà chưa từng thấy mình phải trốn biệt trong phòng tắm như Kim Kardashian để tìm kiếm 30 giây yên bình khỏi tiếng la hét của lũ trẻ? Hay giống như diễn viên hài người Úc Sean Szeps, cứ mải miết lướt đọc trong vô vọng những tin nhắn từ nhóm phụ huynh WhatsApp vốn nhảy thông báo suốt ngày đêm? Những thế giới ảo đó thực chất không giúp ích cho việc phối hợp bằng việc tạo ra áp lực. Mỗi câu "Cảm ơn bạn đã nhắc!" trên WhatsApp giống như một tín hiệu nhỏ gửi đến những phụ huynh khác rằng: Tôi thề, tôi cũng là một phụ huynh tốt.

Nghịch lý thay, ngay cả khi cha mẹ nhận được những lời khuyên đầy thiện chí rằng hãy "làm ít đi", họ vẫn có thể xem đó là một mục nữa cần điền vào danh sách việc cần làm dài dằng dặc. Và nếu không hoàn thành hết, họ lại thấy mình như một kẻ thất bại. Chẳng trách sao sự kiệt sức cứ thế ập đến.

Sự kiệt quệ đang bào mòn sợi dây liên kết xã hội

Sự mệt mỏi thường được coi là bằng chứng của lòng yêu thương sâu sắc. Cha mẹ gánh vác những áp lực lớn đến mức họ cảm thấy nếu mình không mệt, có lẽ mình chưa phải là một người cha, người mẹ tốt. Nhưng thực tế cho thấy sự tận tụy đến mức vắt kiệt sức lực này thậm chí không mang lại kết quả tốt đẹp. Như Jonathan Haidt đã lập luận, chúng ta đang nuôi dạy một "thế hệ lo âu", và không chỉ vì các em tiếp xúc với mạng xã hội quá sớm. Việc quản lý con cái như những "dự án" đã hạn chế sự tự lập, những giờ chơi tự do và khả năng tự đối diện với sự buồn chán của trẻ. Nghiên cứu tâm lý chỉ ra rằng việc hạn chế những trải nghiệm đó làm giảm khả năng phục hồi và gây hại cho sức khỏe tâm thần của trẻ nhỏ.

Hơn thế nữa, khi việc nuôi dạy con cái trở nên riêng tư hóa và nặng nề về tài chính, nó trở thành động cơ thúc đẩy sự bất bình đẳng. Những gia đình giàu có tích lũy tài sản cho con qua các kế hoạch tiết kiệm giáo dục ưu đãi thuế, trong khi các gia đình thu nhập thấp và trung bình ngày càng phải dựa vào các khoản vay, đặc biệt là nợ thế chấp, để được sống ở những khu vực có trường tốt. Các nghiên cứu cho thấy các gia đình da đen phải gánh chịu khoản nợ giáo dục cho con cái ở độ tuổi đại học cao một cách không cân xứng (với tỷ lệ vay nợ cao hơn và số dư nợ lớn hơn so với các gia đình da trắng), điều này làm nới rộng khoảng cách giàu nghèo giữa các sắc tộc. Những gia đình có con nhỏ cần chăm sóc đặc biệt lại càng phải tự gánh vác những trọng trách nặng nề hơn trên đôi vai đơn độc của mình.

Việc nuôi dạy con cái từ lâu đã vô tình tái tạo sự bất bình đẳng xã hội. Nhà xã hội học Annette Laureau từng chỉ ra trong một nghiên cứu tầm cỡ vào đầu những năm 2000 rằng các bậc cha mẹ khá giả thường truyền lại lợi thế cho con cái thông qua việc "vun trồng có tính toán". Nhưng tiêu chuẩn mới về việc nuôi dạy con mang tính cá nhân hóa và đầu tư quá mức này đang làm trầm trọng thêm sự phân hóa kinh tế và sắc tộc giữa các gia đình.

Áp lực xã hội đằng sau sự "đầu tư quá mức"

Kiệt sức khi làm cha mẹ không phải là thất bại của cá nhân hay gia đình, đó là một vấn đề xã hội. Chúng ta đã tạo ra một hệ thống bẫy cha mẹ vào trong, và duy trì nó bằng nỗi sợ hãi cùng sự phán xét. Ngôn ngữ của chúng ta đã phản ánh điều này qua những cụm từ như "mẹ tội lỗi" (mom guilt) hay "miệt thị phụ huynh" (parent shaming).

Hãy nhớ rằng, có cả một ngành công nghiệp nuôi dạy con trị giá hàng tỷ đô la, từ các thiết bị, ứng dụng, đồ chơi đến các lớp ngoại khóa, gia sư và các công cụ tài chính, đang phát đạt dựa trên sự lo âu và mặc cảm tội lỗi của cha mẹ khi coi nuôi con là "công việc khó khăn nhất nhưng cũng xứng đáng nhất". Những "công cụ" này chỉ đưa ra các giải pháp tự chăm sóc bề nổi mà không hề thách thức những cấu trúc và chuẩn mực của nền kinh tế cảm xúc vốn là nguồn cơn gây ra sự kiệt sức.

Việc bóc tách những tác động xã hội gây ra sự kiệt sức giúp chúng ta hiểu rằng: sự mệt mỏi rã rời không phải là dấu hiệu cho thấy cha mẹ làm chưa tốt. Đó là tín hiệu cho thấy chúng ta đang bình thường hóa những tiêu chuẩn vượt quá sức chịu đựng. Nuôi con không nên là một công việc lao dịch khổ sai, và trẻ em cũng không nên là những "dự án đầu tư cá nhân" cần được tối ưu hóa.

Người xưa có câu: "Cần cả một ngôi làng để nuôi dạy một đứa trẻ", và điều đó vẫn luôn đúng. Chúng ta cần một "ngôi làng" theo đúng nghĩa là một mạng lưới rộng lớn hỗ trợ chúng ta chăm sóc con cái, và một cộng đồng với những chuẩn mực sống hạnh phúc chung cùng sự bảo trợ xã hội. Đó mới là những khoản đầu tư xã hội mà chúng ta cần, chứ không phải là những bậc cha mẹ đơn độc và kiệt sức, nếu chúng ta thực sự mong muốn một tương lai tươi sáng cho con em mình. 

Tác giả: Nina Bandelj Ph.D.

Nguồn: Parental Burnout Is a Social Problem, Not a Personal Failure | Psychology Today