Kiểu tình bạn vắt kiệt tâm trí bạn nhất

Không phải tình bạn đau lòng nào cũng diễn ra một cách ồn ào hay đầy kịch tính. Chúng không nhất thiết phải có sự phản bội, tàn nhẫn hay bỏ mặc lộ liễu.

Thay vào đó, có những tình bạn cứ thế nhạt dần thành một cảm giác trống rỗng âm ỉ. Bạn và người đó có thể vẫn giữ liên lạc, vẫn có với nhau cả một bầu trời kỷ niệm. Về mặt lý thuyết, chẳng có gì sai trái xảy ra cả, vậy mà sau mỗi lần trò chuyện, bạn lại ra về với cảm giác mình không được thấu hiểu, thấy cô đơn một cách lạ kỳ, hoặc rã rời về mặt cảm xúc.

Nếu bạn từng trải qua những khoảnh khắc kỳ lạ như thế, có lẽ bạn đang ở trong một mối quan hệ một chiều. Bạn không thể thực sự xếp nó vào nhóm "độc hại" hay "ngược đãi" theo cách mọi người thường nói. Thế nhưng, một tình bạn một chiều vẫn luôn tồn tại sự mất cân bằng, thứ từ từ bào mòn những dưỡng chất cảm xúc vốn có của một sự gắn kết.

Nghiên cứu cho thấy kiểu quan hệ này rất phổ biến, khó gọi tên, và khiến chúng ta kiệt sức theo một cách rất riêng, bởi nó vi phạm kỳ vọng về sự kết nối từ hai phía nhưng lại không hề rung lên một hồi chuông cảnh báo rõ ràng nào.

Điều gì tạo nên một tình bạn một chiều?

Tình bạn được duy trì chủ yếu nhờ sự vun đắp từ cả hai bên. Nó không đòi hỏi lúc nào sự nỗ lực cũng phải chia đều 50/50 một cách hoàn hảo. Nhưng một tình bạn khó lòng tồn tại nếu thiếu đi cảm giác rằng sự quan tâm, lòng chân thành và nỗ lực đang chảy qua lại giữa hai người theo thời gian.

Thuyết trao đổi xã hội cho rằng con người ta đánh giá các mối quan hệ dựa trên sự cân nhắc giữa "cái giá" phải trả và "phần thưởng" nhận về. Chẳng hạn, trong một tình bạn lành mạnh, những giá trị nhận lại như sự ủng hộ tinh thần, sự đồng cảm và niềm vui chung sẽ lớn hơn nỗ lực mà cả hai bỏ ra để giữ gìn sợi dây liên kết đó.

Trong những tình bạn một chiều, sự cân bằng này dần tan vỡ. Một người thường vô tình gánh vác mọi trách nhiệm: từ việc chủ động hẹn gặp, lắng nghe nhiều hơn được nghe, đến việc tự điều chỉnh bản thân để thích nghi với những thay đổi của người kia. Người còn lại chỉ đơn thuần thụ hưởng mà không hề đáp lại tương xứng.

Điều khiến những tình bạn này trở nên rối bời chính là sự mất cân bằng thường diễn ra rất tinh vi. Người bạn đó có thể không hề ác ý hay xấu tính. Nhưng họ lại luôn trong trạng thái xa cách về cảm xúc, chỉ biết đến bản thân, hoặc lúc nào cũng bị xao nhãn bởi những việc riêng.

Nghiên cứu về nỗi đau xã hội cho thấy cảm giác bị gạt ra ngoài hay bị bỏ rơi về cảm xúc cũng kích hoạt các vùng thần kinh tương tự như nỗi đau thể xác. Các nghiên cứu chẩn đoán hình ảnh não bộ đã phát hiện ra rằng khi cảm thấy mình bị phớt lờ hoặc không quan trọng, vùng vỏ não đai trước, nơi liên quan đến sự lo âu và phiền muộn, sẽ hoạt động mạnh mẽ.

Khác với những xung đột gay gắt, sự "vắng mặt" về mặt cảm xúc không cho hệ thần kinh của chúng ta một mục tiêu rõ ràng để đối diện; không có gì cụ thể để giải quyết hay dàn xếp. Thay vào đó, cơ thể chỉ đơn giản ghi nhận một cảm giác mơ hồ về sự đứt gãy kết nối.

Sự mập mờ này làm tăng áp lực tâm lý mà không có nơi nào để giải tỏa. Đó là lý do tại sao những mất mát không rõ ràng trong quan hệ lại khó chấp nhận hơn nhiều so với một sự kết thúc dứt khoát. Khi tình bạn vẫn còn đó nhưng đối phương lại chẳng mảy may phản hồi về cảm xúc, não bộ chúng ta sẽ phải đấu tranh, thường là trong một thời gian dài, để cố hiểu chuyện gì đang xảy ra. Để rồi cuối cùng, ta cứ mãi tự hỏi liệu vấn đề đó là có thật, hay chỉ là do mình tự tưởng tượng ra.

Source: Curated Lifestyle / Unsplash

Tại sao một tình bạn một chiều lại nảy mầm và bén rễ?

Thuyết gắn bó mang đến những góc nhìn quan trọng về lý do tại sao chúng ta cứ mãi chần chừ trong những tình bạn lệch nhịp về cảm xúc. Những người có xu hướng "gắn bó lo âu" thường dễ chấp nhận sự thờ ơ trong các mối quan hệ. Họ thường nỗ lực quá mức bằng cách liên tục hỏi han, cho đi sự ủng hộ nhiều hơn, và tự gạt đi nhu cầu của bản thân chỉ để giữ lấy sợi dây liên kết.

Ngược lại, những người có xu hướng "gắn bó né tránh" có thể vô tình tạo ra thế trận một chiều bằng cách giữ khoảng cách an toàn về cảm xúc. Họ có thể thích có bạn đồng hành, nhưng lại hạn chế mở lòng, khiến đối phương tuy thấy gần gũi nhưng chẳng bao giờ cảm nhận được sự điểm tựa. Khi hai kiểu người này gặp nhau, một người cứ mải miết rướn tới, còn người kia lại hững hờ đứng yên. Tình bạn ấy vẫn duy trì, nhưng sự đồng điệu sâu sắc thì chẳng bao giờ thực sự nảy nở.

Những tình bạn một chiều này còn tiêu tốn những "nỗ lực cảm xúc" vô hình. Trong một mối quan hệ, đó là việc bạn phải cố nhớ từng chi tiết nhỏ về người kia, luôn là người trấn an, thấu cảm, và phải tự đè nén nỗi thất vọng của chính mình để giữ cho mọi chuyện êm đẹp.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc bỏ ra nỗ lực cảm xúc mà không được đáp lại chính là nguồn cơn của sự kiệt sức và lòng ấm ức theo thời gian. Khi một người luôn phải gánh vác sức nặng cảm xúc của cả hai, tình bạn sẽ trở thành một gánh nặng thay vì là một nơi trú ẩn. Đó là lý do vì sao tình bạn một chiều thường mang lại cảm giác trống rỗng hơn là nỗi đau trực diện. Sự nỗ lực cứ âm thầm tiếp diễn, trong khi niềm vui nhận lại thì cứ vơi dần.

Nhiều người chọn ở lại trong những tình bạn như thế vì họ thấy mình không có lý do chính đáng để rời đi. Những quan niệm văn hóa thường cho rằng tình bạn thì không nên đòi hỏi quá nhiều và cần sự bao dung. Có một áp lực vô hình khiến chúng ta phải chấp nhận con người thật của họ, đừng mong đợi quá cao, và phải biết ơn vì dù sao mình cũng có người bên cạnh.

Về mặt tâm lý, thông điệp này càng được củng cố bởi sự so sánh xã hội: Chúng ta ít khi nhìn nhận lại tình bạn một cách nghiêm túc khi tin rằng ngoài kia ai cũng đang bận rộn hoặc xa cách như vậy. Nếu tất cả mọi người đều có vẻ không sẵn lòng chia sẻ, thì sự trống rỗng bỗng nhiên trở thành một điều hiển nhiên.

Tình bạn một chiều ảnh hưởng đến chúng ta như thế nào?

Theo thời gian, những tình bạn lệch pha này âm thầm nhào nặn nên cách chúng ta nhìn nhận chính mình. Một phần lòng tự trọng của chúng ta được xây dựng dựa trên cách người khác phản hồi lại mình. Khi một người bạn hiếm khi đặt câu hỏi, không đoái hoài đến cuộc sống của ta hay tỏ ra tò mò về ta, chúng ta dễ tự mặc định rằng sự vắng mặt cảm xúc đó là minh chứng cho việc mình không hề quan trọng.

Thay vì đòi hỏi, chúng ta thường phản ứng lại việc thiếu hụt tình cảm bằng cách thu mình lại hơn nữa. Ta ngừng sẻ chia, cố giữ mọi chuyện ở mức xã giao hời hợt, và hạ thấp mọi kỳ vọng. Những hành động đó có thể bảo vệ được mối quan hệ, nhưng cái giá phải trả chính là sự chân thật của bản thân. Đến cuối cùng, tình bạn có thể vẫn tồn tại, nhưng người trong cuộc thì cảm thấy tâm hồn mình nhỏ bé đi.

Nhiều người cảm nhận rõ sự bất ổn này nhưng lại ngần ngại nói ra. Khi vấn đề nằm ở sự mơ hồ trong kết nối chứ không phải là những hành vi sai trái cụ thể, chúng ta thường sợ rằng sự thẳng thắn của mình sẽ bị bác bỏ. Thật khó để nói câu: "Tớ thấy cô đơn khi ở bên cậu" mà không sợ bị coi là "nhạy cảm quá mức".

Trong tình bạn một chiều, người ít đầu tư tình cảm hơn đôi khi thực sự không nhận ra sự mất cân bằng đó. Khả năng thấu cảm của mỗi người là khác nhau, và có những người đơn giản là thiếu kỹ năng để gắn kết sâu sắc dù họ có quan tâm đến bạn đi chăng nữa. Điều này không có nghĩa là sự trống rỗng bạn cảm thấy là do bạn tưởng tượng ra. Thực tế, nó cho thấy sự lệch nhịp cảm xúc này mang tính hệ thống hơn là do ác ý.

Nếu một tình bạn luôn khiến bạn thấy mình vô hình, hãy học cách để ý đến sự mất cân bằng đó thay vì cố gắng tìm lý do để bào chữa. Điều này có thể đồng nghĩa với việc bạn cần điều chỉnh lại kỳ vọng của mình. Không phải người bạn nào cũng có thể đáp ứng được những nhu cầu cảm xúc sâu kín. Hoặc đôi khi, nó có nghĩa là hãy để mối quan hệ đó giãn ra một cách tự nhiên thay vì cố gồng mình níu kéo.

Trong một vài trường hợp, lối thoát chính là tìm kiếm sự sẻ chia ở những nơi khác, thay vì bắt một người phải trở thành hình mẫu mà họ không thể. Một tình bạn lành mạnh không cần lúc nào cũng phải nồng nhiệt, nhưng nhất thiết phải cần sự hiện diện của cả hai phía theo thời gian. Khi sự hiện diện đó liên tục bị khuyết thiếu, cảm giác trống trải trong lòng bạn không phải là sự yếu đuối. Đó chính là hệ thần kinh của bạn đang lên tiếng cảnh báo về một sự kết nối đã chẳng còn hơi ấm từ hai bên. 

Nguồn: The Most Mentally Exhausting Kind of Friendship | Psychology Today

Tác giả: Mark Travers Ph.D.