Làm sao để cắt đứt vòng lặp của sự cằn nhằn?

ĐIỂM CỐT LÕI

• Cằn nhằn thường là biểu hiện của một hệ thống vận hành lỗi: nơi mà mọi việc từ nhận biết, ghi nhớ, nhắc nhở cho đến đôn đốc đều đè nặng lên vai một người.
• Cách nói mang tính bao ngụy như "Rồi chúng ta sẽ làm" dễ tạo ra một vòng lặp né tránh hoặc gồng gánh quá mức.
• Sự phân định trách nhiệm rõ ràng, một cấu trúc cụ thể cùng thiện chí từ hai phía có thể làm dịu đi những uất ức và gầy dựng lại niềm tin.
• Vấn đề cốt lõi không nằm ở thái độ hay giọng điệu, mà nằm ở sự đồng thuận và cam kết thực sự từ cả hai người.

Không ai muốn bị gán cho cái nhãn "kẻ cằn nhằn".

Bản thân từ ngữ ấy đã mang nét coi thường. Nó biến một lời đề nghị chính đáng, một sự lo âu hay một nỗ lực gánh vác chung thành một "khuyết điểm tính cách" của ai đó. Và rồi bất thình lình, nguồn gốc của vấn đề không còn là chậu quần áo vun đầy, hóa đơn chưa thanh toán, tờ đơn của con ở trường, kế hoạch bữa ăn, hay một hệ thống gia đình đang hỏng hóc, mà vấn đề lại chính là người cứ liên tục phải nhắc về chúng.

Đó là điều tôi gọi là "Nghịch lý của sự cằn nhằn": Một người càng phải nhắc nhở, đôn đốc, theo dõi và quán xuyến các trách nhiệm chung trong cuộc sống gia đình, họ lại càng dễ bị chỉ trích là hay cằn nhằn. Thế nhưng, sở dĩ những lời nhắc nhở ấy phải vang lên là bởi công việc, nhu cầu hay trách nhiệm đó vốn chưa từng thực sự được người kia chủ động nhận lấy.

Thực trạng này không tự dưng mà có. Các nghiên cứu liên tục chỉ ra rằng việc nhà hiện vẫn chưa được phân chia bình đẳng. Theo Trung tâm Nghiên cứu Pew, trong các cặp đôi dị tính kết hôn hoặc sống chung, có đến 59% phụ nữ cho biết họ làm việc nhà nhiều hơn bạn đời, trong khi chỉ có 6% nam giới làm nhiều hơn. Các người mẹ cũng là người chủ yếu quản lý lịch trình và hoạt động của con cái.

Dữ liệu về sử dụng thời gian cũng phản ánh một câu chuyện tương tự: Cục Thống kê Lao động Hoa Kỳ ghi nhận rằng, tính trên một ngày trung bình vào năm 2024, phụ nữ dành nhiều thời gian hơn nam giới cho các công việc gia đình. Đặc biệt ở các gia đình có con dưới 6 tuổi, người mẹ dành nhiều hơn người bố tới một giờ mỗi ngày cho việc chăm sóc con cái trực tiếp.

Vì vậy, khi "lời cằn nhằn" xuất hiện, chúng ta nên tự hỏi: Điều gì thực sự ẩn đằng sau nó? Phải chăng một bên đang đòi hỏi vô lý, hay họ đã bất đắc dĩ trở thành "hệ thống" duy nhất biết quan sát, lên kế hoạch, nhắc nhở và đôn đốc mọi việc?

Cằn nhằn thường không phải là nguyên nhân của vấn đề; đó là tiếng chuông báo động. Mục tiêu của chúng ta không phải là dập tắt tiếng chuông, mà là chữa lành vết thương đang liên tục kích hoạt nó.

Xóa bỏ đại từ "Chúng ta" kiểu bao ngụy

Một trong những cách đơn giản nhất để chấm dứt vòng lặp cằn nhằn là loại bỏ từ "chúng ta" mang tính bao ngụy ("royal we").

• "Chúng ta cần dọn dẹp nhà kho thôi."
• "Rồi chúng ta sẽ làm mà."

Cái bẫy của từ "chúng ta" nằm ở chỗ: nó tạo ra cảm giác như đang hợp tác, nhưng thực chất lại bỏ ngỏ trách nhiệm. Nó gieo vào lòng người ta một ảo tưởng về sự đồng thuận mà chẳng hề gán cho ai quyền sở hữu công việc, hạn định thời gian hay nỗ lực hoàn thành. Thường thì, "chúng ta" thực chất chỉ có nghĩa là "ai hay làm thì người đó tự đi mà làm".

Thay vì dùng từ "chúng ta", hãy thử đặt câu hỏi: "Ai sẽ là điểm tựa gánh vác?" 

Điều này không có nghĩa là một người phải ôm ôm ôm ôm tự làm hết mọi thứ. "Điểm tựa gánh vác" là người chịu trách nhiệm điều phối công việc cụ thể đó. Họ nắm rõ tiến độ, biết chủ động tìm kiếm sự trợ giúp khi cần, và đảm bảo công việc hoàn thành đáp ứng đúng nhu cầu của gia đình. Nếu có điều gì sơ suất xảy ra, họ sẽ là người đứng ra khắc phục: Chuyện gì đã xảy ra, và làm sao để lần sau không lặp lại nữa?

Ví dụ, nếu gia đình cần đặt lịch khám răng cho các con, một người sẽ đóng vai trò là "điểm tựa". Họ vẫn có thể nhờ bạn đời hỗ trợ việc đưa đón hay chuẩn bị bảo hiểm, nhưng họ không ngồi chờ để bị nhắc nhở đến lần thứ năm.

Sự chủ động nhận trách nhiệm giúp công việc tìm được "mái nhà" của nó. Nếu không có người đứng ra nhận, công việc sẽ cứ trôi nổi vô định trong ngôi nhà, cho đến khi một người không thể chịu nổi gánh nặng cảm xúc và sự lo âu mà nó mang lại, đành phải cất lời lần nữa.

Và rồi, họ lại bị buộc tội là kẻ hay cằn nhằn. 

Image by prettysleepy1 from Pixabay

Thiết lập cấu trúc để lời nhắc không trở thành "hệ thống"

Nếu một gia đình phải dựa vào những lời nhắc nhở bằng miệng lặp đi lặp lại để vận hành, thì hệ thống đó vốn dĩ đã hỏng hóc.

"Nghịch lý của sự cằn nhằn" là một cái bẫy được định sẵn để thất bại. Một người bị đẩy vào vị trí phải quản lý, quyết định, phân công và đôn đốc, điều này đặt họ vào thế phải liên tục "chạy theo" người kia. Những lời nhắc nhở ấy ban đầu có thể là một nỗ lực kết nối, nhưng việc liên tục đuổi theo như vậy dễ khiến đối phương cảm thấy mình đang bị chỉ trích hoặc tấn công. Theo thời gian, động lực ấy sẽ vô tình tạo ra khoảng cách giữa hai người.

Cái bẫy nghịch lý này không thể được giải quyết bằng việc người "cằn nhằn" cố gắng lập danh sách tốt hơn hay "nói năng nhẹ nhàng hơn", bởi vấn đề không nằm ở tông giọng hay tiêu chuẩn cao thấp. Chính động lực quan hệ đó mới là vấn đề.

Thay vào đó, hãy tự hỏi: Cấu trúc nào có thể làm cho những lời thúc giục lặp đi lặp lại trở nên không còn cần thiết?

Đó có thể là một lịch chung kỹ thuật số, một cuộc trò chuyện ngắn vào Chủ nhật hằng tuần, một bảng phân công công việc mà cả hai cùng đóng góp, hoặc một buổi họp gia đình. Có những việc cần một người đứng ra gánh vác dài hạn, như thuế chấp hay đăng ký học ngoại khóa cho con. Những việc khác lại vận hành tốt hơn theo cơ chế xoay vòng, như giặt đồ, rửa bát hay đưa con đi ngủ.

Nếu một người vẫn cứ phải gặng hỏi: "Anh/em đã làm xong chưa đấy?", đó là dấu hiệu cho thấy việc hoàn thành trách nhiệm chưa đủ minh bạch và chưa đủ độ tin cậy.

Nhìn nhận lời đề nghị đúng với bản chất của nó

Theo cách gọi của nhà tâm lý học John Gottman, một "tiếng gọi kết nối" là một nỗ lực vươn về phía bạn đời. Đó là lời cất lên để tìm kiếm sự chú ý, quan tâm, gắn kết hoặc phản hồi. Nghiên cứu của Gottman trên các cặp vợ chồng mới cưới chỉ ra rằng: những đôi lứa gìn giữ được hôn nhân là những người biết ngoảnh lại đón nhận những tiếng gọi kết nối của đối phương thường xuyên hơn hẳn so với những cặp đôi sau này tan vỡ.

Đôi khi, chúng ta thường nghĩ tiếng gọi kết nối phải là điều gì đó ngọt ngào hay lãng mạn: một cái siết tay, một câu chuyện kể về ngày đã qua, hay lời thì thầm "lại đây xem cái này này". Nhưng trong một mái nhà chung, một lời đề nghị giúp đỡ cũng chính là một tiếng gọi kết nối.

• "Anh/Em chuyển chậu đồ sang máy sấy giúp em/anh được không?"
• "Chúng ta nói chuyện về lịch trình tuần này nhé?"

Dù nghe qua chẳng có vẻ gì là lãng mạn, nhưng những lời đề nghị ấy chính là nỗ lực để cùng nhau gầy dựng và vun đắp một cuộc sống chung.

Khi một người liên tục đưa ra những lời đề nghị như thế, nhưng người kia lại đáp trả bằng sự bực bội, phòng thủ, đảo mắt, gạt đi, hay thở dài "Chắc tôi làm gì cũng không vừa mắt cô/anh", lời đề nghị ấy dần trở nên thiếu an toàn. Người cất lời bắt đầu nhận ra rằng: chỉ riêng việc nói lên nhu cầu của mình thôi cũng đủ để châm ngòi cho một cuộc cãi vã. Theo thời gian, một vết nứt sâu sắc bắt đầu hình thành.

Vết nứt ấy không xuất phát từ bản thân chậu quần áo, mà từ những gì chậu quần áo ấy đại diện: Anh/Em có nhìn thấy những vất vả để giữ cho cuộc sống này vận hành không? Anh/Em có bận lòng khi thấy em/anh đang gồng gánh một mình? Em/Anh có thể tin tưởng vào thiện chí của anh/em hay không?

Đó là lúc sự cam kết và đồng thuận lên tiếng. Trong cuốn sách No More Mediocre của mình, tôi gọi đây là nỗ lực với trọn vẹn thiện chí: sự sẵn lòng dấn thân vào cuộc sống chung mà cả hai đang cùng xây dựng, không phải với tư cách của một người phụ giúp miễn cưỡng, mà là một người đồng hành đầy tâm huyết.

Một nỗ lực với trọn vẹn thiện chí không đòi hỏi sự hoàn hảo. Nó có nghĩa là bạn thực sự quan tâm đến cảm xúc của đối phương, giữ cho mình sự thấu hiểu, biết hoàn thành những gì đã hứa và không ngừng nỗ lực để mọi thứ tốt đẹp hơn.

Biến những lời đề nghị thành sự sẻ chia hai chiều

Trong rất nhiều mối quan hệ, những lời đề nghị chỉ xuôi dòng theo một chiều: rửa bát, đặt lịch hẹn, giặt đồ, đi chợ và chăm sóc con cái. Người còn lại trải nghiệm mối quan hệ ấy như một chuỗi các "bài tập về nhà" liên tục bị giao phó. Động lực ấy mang lại cảm giác cô đơn cho cả hai người.

Về lý tưởng, cả hai bạn đời đều nên đưa ra những lời đề nghị dành cho nhau, không chỉ dừng lại ở các công việc nhà, mà còn là về niềm vui, sự kết nối, sự nghỉ ngơi, trải nghiệm ngọt ngào và sự chăm sóc.

Một cuộc sống chung không thể chỉ là một danh sách các việc-cần-làm chung. Công việc gia đình rất quan trọng. Nhưng niềm vui, sự thư thái, tình yêu thương, tiếng cười và sự dịu dàng cũng quan trọng không kém.

Mục tiêu không đơn thuần là chấm dứt sự cằn nhằn, mà là kiến tạo một mối quan hệ nơi cả hai cùng dấn thân, cùng lắng nghe và cùng toàn tâm toàn ý cho cuộc sống chung mà mình đang xây dựng.

Một vài giải pháp nhanh để thay đổi động lực quan hệ

• Xác định người đứng ra gánh vác: Thay câu "Chúng ta cần phải..." bằng "Ai sẽ là người chủ trì việc này?"
• Định nghĩa rõ thế nào là "Hoàn thành": Cụm từ "Dọn dẹp bếp" có thể mang ý nghĩa rất khác nhau đối với mỗi người.
• Hiển thị hóa tiến độ hoàn thành: Hãy dùng lịch chung, danh sách việc cần làm, ứng dụng di động, bảng trắng hoặc các buổi trò chuyện định kỳ.
• Ấn định thời gian xem xét lại: Những kỳ vọng mập mờ về mốc thời gian hoàn thành công việc chính là "mảnh đất màu mỡ" cho sự lo âu và uất ức nảy sinh.
• Đón nhận lời đề nghị như một "tiếng gọi kết nối", không phải một lời tấn công: Trước khi dựng lên bức tường phòng thủ, hãy tự hỏi: "Họ đang bày tỏ nhu cầu gì đằng sau lời nói này?"
• Bồi đắp thêm niềm vui: Hãy dành không gian cho những kết nối không liên quan gì đến việc nhà. Điều này vô cùng thiết yếu cho sức khỏe tổng thể của mối quan hệ, giúp cả hai dễ dàng vượt qua những căng thẳng đời thường.

Sự "cằn nhằn" sẽ tự nhiên tan biến khi trách nhiệm được phân định rõ ràng, sự tự giác hoàn thành đủ độ tin cậy, và những lời đề nghị được đón nhận bằng sự thấu hiểu thay vì thái độ xem thường.

Vậy thì, làm sao để chấm dứt việc cằn nhằn hay bị cằn nhằn?

Câu trả lời không nằm ở việc "nói năng nhẹ nhàng hơn" hay "lập danh sách khéo léo hơn". Nó nằm ở sự đồng thuận và cam kết thực sự từ cả hai phía.