Liều thuốc cho nỗi mặc cảm ngoại hình không đến từ hình thể

"Khép chân lại, đùi phải hở ra." Tôi đứng đó, nhích hai bàn chân sát vào nhau rồi chăm chú soi mình trong gương. Ánh đèn ngủ phía sau hắt lên, làm nổi bật đường nét chiếc quần jeans và khoảng trống giữa hai đùi. "Khép chân lại, đùi phải hở ra." Tôi cởi bỏ chiếc quần, lại đứng trước gương một lần nữa. Luồng sáng ấy vẫn xuyên qua kẽ hở giữa đôi chân tôi.

Cảnh tượng đó đã lặp đi lặp lại không biết bao nhiêu lần khi tôi ở độ tuổi đôi mươi. Dù là "khoảng trống giữa hai đùi" hay bất kỳ biểu tượng của sự gầy gò nào khác, tôi hiểu mình không hề cô đơn trong cuộc hành trình tìm kiếm sự thừa nhận về giá trị bản thân qua tấm gương. Cơn sốt "thành tích" về đôi chân khẳng khiu có thể đã hạ nhiệt, nhưng những trào lưu tương tự như #legginglegs hay #SkinnyTok đã nhanh chóng thế chỗ. Chúng phô diễn những hình thể siêu mỏng trên mạng xã hội và cổ xúy việc ăn kiêng cực đoan. Bất chấp những lệnh cấm như với #SkinnyTok vào năm 2025, những biểu tượng của sự gầy gò vẫn cứ mọc lên như nấm. Chính những xu hướng này đã đẩy chúng ta vào nỗi mặc cảm về ngoại hình.

Các nhà nghiên cứu tâm lý học như Sarah Grogan định nghĩa "mặc cảm ngoại hình" là "những suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực của một cá nhân về cơ thể mình". Theo các nghiên cứu trong lĩnh vực này, nỗi mặc cảm nảy sinh khi chúng ta cảm thấy cơ thể mình không đáp ứng được những chuẩn mực vẻ đẹp trên tạp chí, phim ảnh hay mạng xã hội. Hiệp hội Rối loạn Ăn uống Quốc gia Hoa Kỳ báo cáo rằng: "Có tới 69-84% phụ nữ trải qua cảm giác tự ti về ngoại hình, luôn khao khát có một cân nặng thấp hơn hiện tại; và khoảng 10-30% nam giới cũng không hài lòng với cơ thể mình, với mong muốn chủ yếu là trở nên cơ bắp hơn." Rõ ràng, việc nhìn nhận tiêu cực về hình thể là một vấn đề nhức nhối và phổ biến, không ngạc nhiên khi nó liên quan trực tiếp đến chứng rối loạn ăn uống và các vấn đề sức khỏe tâm thần khác.

Dù các nhà tâm lý học đã dành nhiều thập kỷ để mổ xẻ nguyên nhân gây ra nỗi mặc cảm này, nhưng những nghiên cứu về cách chữa lành sự tự ti lại có phần khiêm tốn hơn. Tuy nhiên, chúng ta biết rằng những người tìm đến vận động thể chất vì niềm vui thuần túy sẽ dần xây dựng được "niềm tin vào năng lực bản thân", hay như cách Grogan mô tả là "sự tự tin cá nhân để thực hiện thành công một hành vi hoặc làm chủ một tình huống cụ thể". Chính sự tự tin này sẽ trở thành tấm lá chắn bảo vệ họ khỏi những rối loạn trong ăn uống.

Nếu có một giải pháp cho nỗi tự ti về hình thể nằm ngoài những bức tường thành phố hay mảnh vườn sau nhà, liệu bạn có sẵn lòng đón nhận?

Thực tế cho thấy, việc trang bị kiến thức về truyền thông dường như không mang lại hiệu quả cao trong việc giúp chúng ta giảm bớt áp lực từ những hình mẫu cơ thể lý tưởng trên mạng xã hội như ta vẫn tưởng. Trong cuốn sách Beauty Sick (2017), Renee Engeln chỉ ra rằng các nghiên cứu đã phát hiện ra việc dán nhãn cảnh báo hình ảnh đã qua chỉnh sửa đôi khi còn phản tác dụng. Bởi lẽ, những dòng cảnh báo ấy vô tình lại kéo sự chú ý của chúng ta vào cơ thể mình nhiều hơn, và trớ trêu thay, càng làm đậm thêm nỗi mặc cảm về ngoại hình.

Vậy, nếu chúng ta có thể tìm thấy một "liều thuốc" cho nỗi bất an này ở một nơi nào đó khác thì sao? Thay vì cứ loay hoay với những bài tập vận động mạnh hay tìm hiểu về những tấm ảnh được cắt ghép tinh vi, điều gì sẽ xảy ra nếu giải pháp thực sự nằm ở một không gian bao la bên ngoài những giới hạn quen thuộc hàng ngày?

Photo by Ludovic Charlet/Unsplash

Thay vì nhìn vào hình ảnh mình trong gương, bạn hãy thử hình dung về một cảnh tượng thiên nhiên gần đây nhất khiến bạn phải lặng người suy ngẫm. Đó là tầm nhìn bao la từ đỉnh núi cao? Là ánh nắng lấp lánh trên những con sóng vỗ về dưới chân? Hay một mặt hồ tĩnh lặng phản chiếu sắc lá rực rỡ? Khi ấy, bạn đã cảm thấy thế nào?

Năm 19 tuổi, tôi có một chuyến đi cùng cha đến vùng Lapland của Phần Lan. Tôi đã dành hàng giờ để trượt tuyết băng đồng, ngồi xe chó kéo, và cả xe tuần lộc. Nhưng nhiều năm sau, ký ức sống động nhất trong tôi vẫn là dải Ngân Hà mà cha con tôi cùng ngắm nhìn mỗi đêm khi ngồi trên một thân gỗ gần lều tuyết. Lúc đó, tôi đang theo học ngành Thiên văn và Vật lý thiên văn, tôi hiểu rất rõ về mặt kiến thức rằng những ngôi sao kia ở xa đến nhường nào và khoảng không giữa chúng rộng lớn ra sao. Thế nhưng, chẳng lý thuyết nào có thể chuẩn bị tâm thế cho tôi trước vẻ đẹp huy hoàng của vòng cung ánh sáng vắt ngang bầu trời cực đới. Nhà tư tưởng người Pháp Blaise Pascal từng nói: "Sự im lặng vĩnh cửu của những không gian vô tận này khiến tôi khiếp sợ." Nhưng tôi thì không. Thay vào đó, bầu trời Lapland đã khiến tôi choáng ngợp và thành kính cúi đầu.

Khi chúng ta bị mê hoặc bởi vẻ đẹp tự nhiên, tâm trí ta sẽ tự nhiên rời xa những xu hướng quá chú trọng vào cái tôi nhỏ bé của mình.

Trong cuốn Wonderstruck (2024), cố triết gia Helen De Cruz đã mô tả sự kinh ngạc (awe) là "cảm xúc mà chúng ta cảm nhận được khi nhận thức hoặc hình dung về sự bao la, đi kèm với nhu cầu phải điều chỉnh lại nhận thức để thích nghi". Cảm xúc vượt thoát khỏi cái tôi này đưa chúng ta ra khỏi những cách hiểu thông thường về thế giới, khi chúng ta cố gắng cảm nhận một tầm vóc mà trái tim có thể chạm tới nhưng trí óc khó lòng nắm bắt hết. Trong cuốn Phê phán lý tính thực hành (1788), triết gia người Đức Immanuel Kant từng viết: "Có hai điều luôn lấp đầy tâm trí bằng sự ngưỡng mộ và kính trọng mới mẻ và ngày càng tăng tiến, mỗi khi ta suy ngẫm về chúng: bầu trời đầy sao trên cao và quy luật đạo đức trong lòng tôi." Dù những hành động đạo đức cao cả có thể làm ta cảm động, nhưng có lẽ "chất xúc tác" phổ biến nhất cho trải nghiệm này chính là những cuộc hội ngộ với thiên nhiên đại ngàn.

Những trải nghiệm về "sự choáng ngợp trước thiên nhiên" này có thể giúp ta chữa lành những lo âu quá mức về bản thân, hay nói như triết gia Ralph Waldo Emerson trong tác phẩm Nature (1836), đó là giúp ta thoát khỏi "cái tôi tầm thường". Dacher Keltner, một nhà nghiên cứu hàng đầu về tâm lý học của sự kinh ngạc, đã phát hiện ra rằng những người được đắm mình trong thiên nhiên thường có xu hướng hành xử vị tha hơn. Họ ít đòi hỏi quyền lợi cho bản thân khi tham gia nghiên cứu và cởi mở hơn trong việc nhìn nhận lại quan niệm của mình về các hệ thống kinh tế. Những hiểu biết này càng củng cố thêm niềm tin của tôi về sức mạnh của thiên nhiên. Khi bị mê hoặc bởi vẻ đẹp của thế giới tự nhiên, ta sẽ tạm quên đi những ích kỷ cá nhân để mở lòng trắc ẩn hơn với mọi người. Bất cứ khi nào có cơ hội thoát khỏi bốn bức tường nhà hay văn phòng, rời xa phố thị ồn ào, chúng ta lại được chiêm ngưỡng những cảnh tượng giúp mình bước ra khỏi cái tôi chật hẹp. Để rồi khi trở về với nhịp sống thường nhật, ta thấy yêu và trân trọng cuộc đời này hơn.

Vấn đề của những trào lưu như "khoảng trống giữa hai đùi" là chúng lại dẫn dắt ta theo hướng ngược lại. Hình ảnh trong gương buộc ta phải dán mắt vào một bề mặt hạn hẹp, tước đi của ta cơ hội được cảm nhận sự bao la, kỳ vĩ. Tệ hơn nữa, sự tự mãn về bản thân thường mang tính "áp chế", như cách triết gia nữ quyền Sandra Bartky từng nói. Chúng ta tự trừng phạt chính mình khi không đạt được những chuẩn mực hình ảnh trên mạng. Sự ám ảnh ấy gây ra nỗi xấu hổ không đáng có, mở đường cho việc ăn kiêng khắc nghiệt, tập luyện quá độ hoặc những nỗ lực giảm cân cực đoan. Bản thân tôi cũng đã phải đấu tranh hàng thập kỷ để rũ bỏ tư duy tự hành hạ này. Tôi từng cắt giảm khẩu phần ăn đến mức kiệt sức, không thể làm những việc đơn giản như chăm sóc chú chó nhỏ, hoặc đói đến mức thao thức suốt đêm không ngủ được.

Ý tưởng cho rằng việc ngắm nhìn thiên nhiên có thể chữa lành nỗi mặc cảm ngoại hình không phải là một giả thuyết suông. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh điều này. Chẳng hạn, một nghiên cứu vào năm 2018 cho thấy khi người tham gia được ngắm nhìn hình ảnh thiên nhiên, đi dạo trong công viên hoặc không gian xanh, họ bắt đầu cảm thấy trân trọng cơ thể mình hơn. Dù các nhà tâm lý học còn dè dặt khi giải thích cặn kẽ nguyên nhân của sự thay đổi này, tôi tin rằng thế giới tự nhiên giúp ta chuyển dịch sự chú ý tiêu cực khỏi cơ thể, rũ bỏ những lo âu tủn mủn về ngoại hình để kết nối với một điều gì đó lớn lao hơn bên ngoài bản thân.

Những năm tháng mải mê theo đuổi "khoảng trống giữa hai đùi" đã đẩy tôi vào chứng rối loạn ăn uống ở tuổi ngoài 30. Ngay cả trước khi đi tư vấn tâm lý, tôi vẫn thường xuyên đi dạo bên bờ vịnh Miami. Hình ảnh mặt trời lấp lánh hiện lên từ mặt nước luôn tiếp thêm sức sống cho tôi. Nhưng mãi đến khi gần kết thúc quá trình trị liệu, tôi mới nhận ra những khung cảnh huy hoàng ấy chính là liều thuốc xoa dịu nỗi đau về hình thể. Mỗi khi đắm mình trước vịnh biển, tôi không còn bận tâm đến khoảng trống giữa hai đùi, con số trên bàn cân hay lượng thức ăn mình đã nạp vào. Tôi hoàn toàn tan chảy trong vẻ đẹp rực rỡ ấy. Và nếu may mắn bắt gặp những chú cá heo đang tung tăng, tôi lại cảm thấy được truyền cảm hứng từ niềm vui thuần khiết của chúng giữa biển khơi. Cũng giống như Kant, bầu trời đầy sao và biết bao cảnh đẹp khác luôn làm tôi choáng ngợp. Thế nhưng, chẳng có gì sánh được với khoảnh khắc ngày mới bắt đầu bên mặt nước, cùng lời hứa về một mối quan hệ mới tốt đẹp hơn với cơ thể và với chính bản thân mình.

Chúng ta có thể chống lại nỗi mặc cảm ngoại hình bằng cách hoàn thiện bản thân, như bồi đắp lòng tự tin hay tỉnh táo trước những hình ảnh đã qua chỉnh sửa. Tất nhiên, đó là những nỗ lực đáng trân trọng. Nhưng chúng ta sẽ vô tình lãng quên sức mạnh của thiên nhiên nếu chỉ mải mê nhìn vào chính mình. Tại sao ta không thử nhìn xa hơn? Một lần nữa, hãy nhớ về tầm nhìn từ đỉnh núi cao, ánh sáng lấp lánh trên sóng biển vỗ về dưới chân, hay mặt hồ phản chiếu sắc lá thu rực rỡ. Bất cứ khi nào có thể, hãy bước ra ngoài thiên nhiên và để tâm hồn mình được vỗ về bởi sự kỳ vĩ của đất trời.

Tác giả

Céline Leboeuf hiện là phó giáo sư tại Khoa Triết học thuộc Đại học Quốc tế Florida. Các nghiên cứu học thuật của bà tập trung vào sự giao thoa giữa triết học nữ quyền, triết học về chủng tộc, và triết học Pháp - Đức thế kỷ 20. Những bài viết của bà đã được đăng tải trên Medium, blog Triết học như một lối sống(Philosophy as a Way of Life) của Đại học Notre Dame và blog Project Vox.

Biên tập bởi Sam Haselby

Nguồn: The cure for body dissatisfaction that doesn’t involve the body | Tạp chí Psyche.co