Một cách kín đáo để nhận diện kẻ nói dối kinh niên

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Việc phát hiện sự dối trá vẫn luôn là cuộc kiếm tìm không ngừng của ngành tâm lý học giao tiếp.
• Một nghiên cứu mới áp dụng thiết kế khéo léo để “dụ” kẻ nói dối phải lộ ra sự thật.
• Không chỉ lắng nghe điều họ nói mà còn để ý đến nhiệt thành trong lời nói, ta có thể chạm tới niềm tin thật sự ẩn sau lớp vỏ dối gian.

Trong tâm lý học, có một điều gần như ai cũng thừa nhận: con người đều từng nói dối. Tỉ lệ có thể vào khoảng 70% (một con số ước đoán phổ biến) hoặc thậm chí cao hơn, tùy vào cách thức dùng để phát hiện sự dối trá. Nhưng giữa “việc nói dối” và “kẻ nói dối” lại là hai thế giới khác nhau. Có khi bạn chỉ trượt vào một lời nói dối nho nhỏ để giữ gìn mối quan hệ (“Mình thích cái áo đó lắm,” dù thật ra không hề), hay để thoái thác một nghĩa vụ bạn không muốn nhận (“Xin lỗi nhé, tối đó mình bận mất rồi”). Kiểu dối trá vô hại ấy hoàn toàn khác với dòng chảy những lời không thật tuôn ra từ một kẻ nói dối kinh niên. Với họ, việc bịa đặt tự nhiên và thường trực đến mức sự thật dường như hiếm hoi hơn cả điều hư cấu.

Khi sự dối trá chỉ thỉnh thoảng xuất hiện, nó có thể chỉ là một vệt mờ nhỏ trong đời sống của một người vốn ngay thẳng. Bạn hẳn sẽ chẳng căng ăng-ten để dò tìm lời nói dối từ người ấy, bởi bạn quen tin vào phần lớn những điều họ nói. Nhưng với kẻ nói dối kinh niên, bạn bắt đầu hoài nghi liệu trong mọi câu chuyện của họ có còn nổi một mẩu sự thật nào không. Bạn cũng tự hỏi điều gì trong tính cách của con người ấy lại khiến họ dị ứng đến thế với sự chân thật.

Image: Mangostar/Shutterstock

“Đóng vai phản biện” và việc phát hiện dối trá

Theo nghiên cứu mới của nhóm Sharon Leel tại Đại học Portsmouth (2025), một dạng dối trá khá thú vị xuất hiện khi con người bày tỏ quan điểm cá nhân. Trong một xã hội ngày càng phân cực, kiểu trượt khỏi sự thật này có thể diễn ra thường xuyên hơn, bất kể người đó vốn trung thực đến đâu. Bạn hẳn từng trải qua cảm giác ấy khi trò chuyện với một người chưa thật thân, rồi câu chuyện, có khi khá gượng gạo, chuyển sang chính trị. Thay vì nói thẳng suy nghĩ của mình, bạn lựa lời bước từng bước dè dặt, sẵn sàng rút lui nếu nhận ra người kia mang niềm tin đối nghịch. Nhưng liệu bạn có đi xa đến mức gật đầu đồng ý, che giấu cảm xúc thật? Câu trả lời có lẽ tùy thuộc vào việc bạn nói dối chỉ vì thói quen, hay vì đang ở trong một tình huống quá hệ trọng để mạo hiểm với sự thật (chẳng hạn lần đầu gặp cha mẹ của người yêu mới).

Nhóm nghiên cứu ở Portsmouth cho rằng những lời nói dối về quan điểm cá nhân chính là mảnh đất màu mỡ để khám phá lĩnh vực nhận diện sự dối trá. Họ sáng tạo ra thứ gọi là “Phương pháp Đóng vai Phản biện” – một kỹ thuật phỏng vấn yêu cầu người tham gia giải thích cơ sở cho quan điểm của mình, rồi sau đó tranh luận ngược lại chính quan điểm ấy (tức là đóng vai “luật sư của quỷ”). Bởi cách tiếp cận này chỉ đặt ra những tình huống giả định nên nó không giống một nhiệm vụ lừa dối thông thường. Các thí nghiệm về dối trá trước đây thường yêu cầu người tham gia hoặc nói thật, hoặc nói sai, chẳng hạn khai báo số tiền họ được hưởng trong một trò cá cược. Còn bài tập “Đóng vai Phản biện” lại buộc con người phải nói thật thông qua việc nói dối.

Thử thách kẻ nói dối bằng bài tập “Đóng vai phản biện”

Vì những kẻ nói dối kinh niên có thể dễ dàng nói ngược lại điều mình nghĩ, nên việc yêu cầu họ đóng vai phản biện hẳn không phải thử thách quá lớn, trái lại với những người quen nói thật, đây có thể là một trải nghiệm khá nhọc nhằn. Trong nghiên cứu thực nghiệm (đã được đăng ký trước), Leel và các cộng sự mời 170 người tham gia trực tuyến qua Zoom (độ tuổi trung bình 28). Trước hết, họ hoàn thành một cuộc phỏng vấn dựa trên quan điểm từng bày tỏ trong bảng hỏi trước đó. Một số chủ đề mà người tham gia được yêu cầu tranh luận thuận hoặc nghịch gồm việc có nên tin tưởng chính phủ hay liệu hệ thống camera giám sát có phải là sự xâm phạm đời tư. Trong buổi phỏng vấn, họ được phân ngẫu nhiên vào nhóm nói thật hoặc nhóm nói dối. Trong những điều kiện ấy, họ còn được gợi ý trình bày quan điểm của mình theo hai cách: hoặc chỉ đơn giản liệt kê tất cả những lý do liên quan, hoặc diễn đạt ý kiến theo khuôn mẫu của một “tuyên bố mẫu,” buộc họ phải đưa ra thật nhiều chi tiết để nâng đỡ và chứng minh cho lập luận của mình.

Nhóm nghiên cứu sử dụng bản ghi hình và âm thanh để chấm điểm câu trả lời dựa trên nhiều phẩm chất: số lượng lập luận hỗ trợ (lý do thuận hoặc nghịch với quan điểm), mức độ hợp lý và chân thực, tính gần gũi cá nhân hay xa cách, độ rõ ràng, tính độc đáo và cả nhiệt thành trong giọng nói. Ba yếu tố hợp lý, gần gũi và rõ ràng được gộp lại thành biến số gọi là “sự hùng biện”, để rồi những phép so sánh cuối cùng giữa người nói dối và người nói thật xoay quanh ba thước đo: hùng biện, độc đáo và nhiệt thành. Sau buổi phỏng vấn, mỗi người tự đánh giá trên thang 11 bậc (từ 0 đến 100%) về mức độ họ thường nói dối, cũng như việc họ có nghĩ rằng người phỏng vấn tin lời mình hay không.

Kết quả cho thấy mô hình “đóng vai phản biện” không chỉ giúp phân biệt kẻ nói dối với người nói thật, mà điều kiện “mẫu phát biểu” còn làm rõ sự khác biệt ấy hơn nữa. Những người được yêu cầu nói dối không khác biệt mấy trong khả năng bịa ra các lập luận xét về sự hùng biện hay nhiệt tình, nhưng nhóm nói thật lại lúng túng ở cả ba thước đo. Dẫu vậy, những kẻ nói dối vẫn để lộ một “dấu hiệu” tinh vi: khi phải bảo vệ quan điểm trái ngược với niềm tin thật, lời nói của họ thiếu đi ngọn lửa cảm xúc so với lúc trình bày điều họ thực sự tin. Như các tác giả kết luận: “Khi con người bày tỏ một quan điểm họ tin sâu sắc, họ thường nói với tất cả nhiệt thành. Người nói dối, vì không tin vào điều mình thốt ra, sẽ kém nhiệt huyết hơn.” Mọi chuyện càng bất lợi cho họ khi bị buộc phải đào sâu và mở rộng ý kiến. Điều kiện “mẫu phát biểu”, vốn đòi hỏi chi tiết dày dặn, đã phơi bày kẻ nói dối rõ rệt hơn về cả tính độc đáo, sự hùng biện lẫn cảm xúc.

Dùng chính “bộ dò phản biện” của bạn

Nghiên cứu tại Anh, bằng cách ép kẻ nói dối phải thốt ra sự thật (tức điều ngược lại niềm tin của họ), đã mở ra một lối nhìn thú vị vào ngôn từ và sắc thái của dối gian. Trước đây, các nhà khoa học thường chú ý đến cử chỉ phi ngôn ngữ hay những mâu thuẫn trong lời nói, nhưng hóa ra chính “nhiệt thành” mới là đầu mối quan trọng. Kẻ nói dối có thể kể một câu chuyện bịa với mức hùng biện và trôi chảy gần giống như khi nói thật. Còn người chân thật sẽ bừng sáng khi được nói điều mình tin, nhưng trở nên vụng về khi phải giả vờ cảm xúc đối nghịch. Ngay khi bạn cảm nhận ngọn lửa bên trong ai đó bỗng bùng lên, rất có thể họ đang bước gần hơn tới sự thật.

Một điểm đáng quý của nghiên cứu Leal và cộng sự là nó không buộc ta phải chăm chăm quan sát ánh mắt, những cử động lúng túng hay các “vi biểu cảm” khó lòng nhận thấy. Chỉ cần lắng nghe, và tốt nhất hãy để người đối diện nói đủ lâu để những lớp bịa đặt dần cạn kiệt. Nghiên cứu này còn có thể giúp bạn hiểu hơn về những người mình muốn gắn bó, bằng cách nhận ra họ thực sự nghĩ gì về các vấn đề quan trọng với bạn.

Tóm lại, dối trá không chỉ nằm ở việc che giấu sự kiện. Khi bạn có thể “gài thế” để kẻ nói dối phải chạm tới sự thật, manh mối bất ngờ có thể không chỉ ở điều họ nói, mà còn ở cách họ cất lời.

References

Leal, S., Vrij, A., Deeb, H., & Fisher, R. P. (2025). In my opinion you are wrong! Adding a model statement to the Devil’s Advocate Approach to detect true and false opinions. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 14(2), 241–254 doi:10.1037/mac0000201

Tác giả: Susan Krauss Whitbourne PhD, ABPP

Nguồn: A Sneaky New Way to Recognize a Chronic Liar | Psychology Today