Một nguyên nhân sâu kín và cách chữa lành chứng lo âu xã hội

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Nhiều người mắc chứng lo âu xã hội mang trong mình một cảm giác sâu kín rằng bản thân có điều gì đó thiếu hụt bên trong.
• Điều thực sự thiếu hụt chính là sự kết nối trọn vẹn với những cảm xúc của chính mình.
• Cảm giác ấy khiến họ nghĩ rằng mình có khiếm khuyết, nhưng thực chất, đó chỉ là một cảm giác, và nguyên nhân của nó thường bắt nguồn từ sự thiếu hụt chăm sóc về mặt cảm xúc trong quá khứ.

“Chúng ta được mời đến dự tiệc nướng ngoài trời của khu phố đấy anh!” Barbara, vợ Donald, hào hứng nói với chồng. Họ vừa chuyển đến khu vực này, và cô rất vui vì có cơ hội làm quen với những người hàng xóm mới. “Ồ, hay quá em yêu”, Donald đáp lại. Nhưng thực ra, bên trong anh đang vô cùng khó chịu và chỉ muốn tránh đi. Âm thầm, anh bắt đầu lên kế hoạch sắp xếp một cuộc họp kéo dài ở công ty vào chiều hôm đó, để không phải tham dự buổi gặp mặt.

Bạn có nhận ra một phần con người mình trong Donald không? Bạn đã bao giờ âm thầm dựng lên một cái cớ nho nhỏ để tránh phải bước vào một căn phòng đầy người chưa?

Trong nhiều năm hành nghề tâm lý, tôi đã làm việc với rất nhiều người có cách hành xử như vậy, và gần như không ai trong số họ có thể giải thích cho tôi lý do tại sao. Họ là những người ấm áp. Họ được mọi người yêu mến. Thế nhưng, mỗi khi bước vào một buổi tụ họp, sâu thẳm bên trong, họ lại mang một niềm tin khó gọi thành tên rằng mình là người duy nhất ở đó không thực sự thuộc về nơi này.

Có một cái tên dành cho điều mà những người này đang mang trong lòng. Tôi gọi đó là “khiếm khuyết chí mạng”, một cảm giác ăn sâu và bị chôn vùi bên trong rằng:

Có điều gì đó không ổn ở tôi. Tôi thiếu một yếu tố thiết yếu mà những người khác đều có. Tôi khác biệt, tách biệt với mọi người. Dường như tôi chẳng thực sự thuộc về bất cứ nơi nào.

May mắn thay, “khiếm khuyết chí mạng” không đáng sợ như cái tên của nó, bởi đó không phải là một khiếm khuyết có thật. Thay vào đó, nó là một thứ có sức ảnh hưởng lớn hơn nhiều so với một khiếm khuyết. Đó là một cảm giác.

Vô số người trên thế gian này đang bị níu chân bởi một điều mà họ không thể hiểu, cũng không biết dùng lời nào để diễn tả. Đó là một cảm giác có thể ngăn cản cả những người tài năng xuất chúng phát huy hết tiềm năng của mình. Cảm giác ấy không đánh gục bạn, nhưng sẽ dai dẳng đeo bám bạn. Nó khiến bạn đứng lẻ loi trong buổi họp phụ huynh ở trường, hoặc ngồi giả vờ làm việc trong khi những người khác thoải mái trò chuyện tại một hội nghị. Nếu không được nhận diện và giải quyết, cảm giác ấy có thể khiến bạn ngày càng tách biệt, cảm thấy cô đơn và dần dần làm xói mòn mối liên hệ giữa bạn với thế giới xung quanh.

Image by TyliJura from Pixabay 

Nguồn gốc của cảm giác ấy

“Khiếm khuyết chí mạng” là hệ quả của một tác động vô hình, tinh vi nhưng đầy sức ảnh hưởng: sự bỏ bê về mặt cảm xúc trong thời thơ ấu (childhood emotional neglect), tình trạng cha mẹ không đáp ứng đầy đủ những nhu cầu cảm xúc của con trẻ.

Những đứa trẻ lớn lên trong gia đình mà cảm xúc của chúng bị phớt lờ hoặc không được khuyến khích bộc lộ sẽ dần học cách đè nén và gạt cảm xúc sang một bên để thích nghi với hoàn cảnh. Khi trưởng thành, chúng khó tiếp cận và nhận biết những cảm xúc của chính mình, trong khi đây lại là một nguồn sức sống phong phú và là nền tảng quan trọng giúp con người kết nối với cuộc sống.

Sâu thẳm bên trong, chúng cảm nhận rằng mình thiếu một điều gì đó mà người khác có. Điều còn thiếu ấy chính là khả năng kết nối với cảm xúc của bản thân.

Hai hệ quả này kết hợp với nhau, tạo nên một cảm giác khó gọi thành tên: cảm giác mình khác biệt, không thuộc về nơi nào, cô đơn và lạc lõng, một môi trường đặc biệt thuận lợi cho chứng lo âu xã hội hình thành và phát triển.

Bởi nguồn gốc của cảm giác này về cơ bản là vô hình, nên nhiều người lớn lên trong hoàn cảnh như vậy hoàn toàn không nhận thức được điều đó. Vì thế, rất nhiều người mang trong mình “khiếm khuyết chí mạng” cũng không hề hay biết. Trên thực tế, chính sự thiếu nhận thức này đã khiến “khiếm khuyết chí mạng” có sức chi phối mạnh mẽ đến bạn như vậy.

Và xin bạn hãy hiểu rằng, trong rất nhiều trường hợp, đây không phải lỗi của bất kỳ ai. Nhiều bậc cha mẹ thiếu quan tâm đến đời sống cảm xúc của con vẫn đang cố gắng hết sức theo cách mà họ biết. Và không ít người trong số họ cũng đã lớn lên trong chính hoàn cảnh tương tự.

Donald, hai năm sau

Barbara và Donald vừa bước vào bữa tiệc kỷ niệm ngày cưới của vợ chồng Johnson. Họ chỉ quen biết một vài người ở đó. Donald đứng cạnh Barbara, cảm thấy không thoải mái, trong khi cô tự giới thiệu mình với một số vị khách. Anh cố gắng cưỡng lại thôi thúc tìm cớ xin phép ra về và nhanh chóng rời khỏi căn phòng.

“Mình cảm thấy như thể mình không thuộc về nơi này, nhưng mình biết điều đó không đúng”, anh tự nhủ. “Cảm giác này không phản ánh thực tế; nó chỉ là một cảm giác mà thôi. Đây chính là ‘khiếm khuyết chí mạng’ của mình.” Donald hít một hơi thật sâu rồi chủ động đưa tay ra chào hỏi, bởi anh biết rằng chỉ cần mình chân thành cởi mở với mọi người, sự thân thiện ấy sẽ được đáp lại. Và như vậy, “khiếm khuyết chí mạng” sẽ không còn chi phối anh trong suốt phần còn lại của buổi tiệc.

Không có điều gì trong hoàn cảnh của Donald thay đổi giữa hai buổi tiệc ấy. Anh không trở nên thú vị hơn, cũng không giỏi trò chuyện xã giao hơn, và mọi người cũng không bỗng nhiên yêu mến anh hơn. Điều duy nhất thay đổi là giờ đây anh đã hiểu cảm giác ấy thực chất là gì. Thay vì để nó điều khiển mình, anh đang học cách làm chủ nó. 

Bốn điều bạn có thể làm

1. Nhận ra rằng chứng lo âu xã hội của bạn không xuất phát từ thực tế, mà thực chất chỉ là một cảm giác. Bạn cảm thấy mình không thuộc về nơi này, nhưng điều đó không có nghĩa là sự thật. Đừng trao cho cảm giác ấy quá nhiều quyền lực chi phối bạn.
2. Nhận diện cảm giác ấy ngay khi nó xuất hiện trong một buổi gặp gỡ. Nó thường đến từ rất sớm và âm thầm, thể hiện qua thôi thúc muốn kiểm tra điện thoại hoặc bước ra ngoài để hít thở không khí. Việc gọi tên cảm giác ấy ngay khi bạn đang đứng giữa mọi người sẽ giúp nó không chi phối toàn bộ hành vi của bạn. Đồng thời, điều đó giúp bạn tiếp cận nguồn kết nối và cảm giác thuộc về phong phú mà những người khác vẫn có thể tận hưởng.
3. Chia sẻ với một người thân thiết về “khiếm khuyết chí mạng” của bạn, để họ có thể giúp đỡ bằng cách nhắc nhở và động viên bạn trong những tình huống giao tiếp xã hội.
4. Chuẩn bị tinh thần trước mỗi dịp gặp gỡ, giao lưu. Hãy nhắm mắt lại và hình dung trước tình huống ấy trong tâm trí. Tưởng tượng mình đang ở buổi gặp mặt, cư xử thân thiện và tự tin. Hãy nhắc nhở bản thân rằng mình xứng đáng được trân trọng và sự hiện diện của mình có ý nghĩa.

Đó chỉ là một cảm giác

Hãy thường xuyên nhắc lại với bản thân những lời mà Donald đã tự nhủ:

Tôi cảm thấy mình không thuộc về nơi này, nhưng tôi biết điều đó không đúng. Cảm giác này không phản ánh thực tế; nó chỉ là một cảm giác mà thôi. Đây chính là “khiếm khuyết chí mạng” của tôi.