Một số người không thể nhìn nhận cách họ thể hiện ra bên ngoài

Chúng ta có thể làm gì hoặc nói gì khi người bạn đời hay một người mà chúng ta yêu thương không nhận ra họ tạo ấn tượng như thế nào đối với người khác, nhưng lại liên tục thất vọng trước cách mọi người phản ứng với họ? Làm thế nào để mọi thứ trở nên tốt đẹp hơn khi một người chúng ta quan tâm không thể nhìn nhận chính xác hành vi của mình, khi họ có một hình ảnh méo mó về bản thân và tin chắc rằng mình không hề làm những điều mà trên thực tế họ vẫn đang làm? Liệu chúng ta có thể giúp mọi thứ tiến triển theo hướng tốt hơn khi người đó phủ nhận những phản hồi mình nhận được và cảm thấy mình là nạn nhân trước những phản ứng, những kết quả mà họ liên tục nhận lại từ thế giới chỉ vì chính những hành vi ấy?

Các con của Risa thường xuyên phàn nàn với cô về chồng cô, cũng chính là cha của chúng. Cả ba người con đều nói với cô rằng ông ấy liên tục quát mắng chúng, chỉ ra những điều chúng làm sai và chỉ dẫn chúng phải làm gì để thay đổi, cứ nhồi đi nhồi lại với chúng cùng một thông điệp. Chúng nói rằng ông ấy không lắng nghe và cũng không hỏi tại sao chúng lại đưa ra những lựa chọn như vậy; ông chỉ dồn dập trút lên chúng những lời chỉ trích, điều mà ông gọi là “lời khuyên và sự chỉ dẫn”. Mỗi người con đều nói cùng một điều, và quả thực, Risa đã nhiều lần tận mắt chứng kiến chính xác kiểu hành vi ấy, sự dai dẳng đến mức không buông tha và sự hung hăng từ chồng cô, hết lần này đến lần khác.

Nhận thức và thực tế

Gần đây, chồng cô kể lại một cuộc tương tác giữa ông và một trong những người con. Khi mô tả những điều mình đã nói với con, ông trở nên kích động và tức giận, giọng mỗi lúc một cao, gần như quát lên. Sau khi lắng nghe một lúc, Risa nhẹ nhàng hỏi ông liệu giọng điệu ông đang dùng để kể lại cuộc tương tác đó có giống với giọng điệu ông đã dùng khi nói những điều ấy với con hay không. Risa đã nhiều lần rơi vào tình huống này, lắng nghe ông kể về một cuộc trò chuyện trong khi chính cô lại từng chứng kiến một sự việc rất khác với những gì ông mô tả. Câu hỏi của Risa khiến chồng cô càng tức giận hơn. Ông khẳng định rằng, tất nhiên, ông không hề nói chuyện với con gái theo cách đó; ông hiểu rõ hơn thế. Dĩ nhiên ông đã trình bày những quan điểm của mình một cách yêu thương và kiên nhẫn, đúng như cách ông vẫn luôn làm với các con. Ông biết cách làm một người cha, còn cô thì đang ám chỉ rằng ông không nhận thức được và hoàn toàn mù quáng trước tình huống này. Sau đó, ông quay sang trách Risa vì đã phán xét ông và cho rằng cô hiểu ông hơn chính ông hiểu bản thân mình.

Những tương tác như thế khiến Risa rơi vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan. Cô yêu chồng mình, đồng thời cũng biết rất rõ giọng điệu của ông mỗi khi ông cố gắng làm cho người khác hiểu một quan điểm, “chia sẻ sự khôn ngoan” của mình và đưa ra lời chỉ dẫn. Trong nhiều năm, cô đã chứng kiến ông gay gắt với các con, nói năng đầy tính công kích và thường xuyên chỉ trích chúng, ngay cả khi ông nghĩ rằng mình đang giúp đỡ. Cô đã trải nghiệm ông theo cách ấy trong suốt thời gian quen biết ông, cũng giống như cách các con ông trải nghiệm ông.

Risa đã nhiều lần, bằng tình yêu thương, cố gắng gợi ý rằng cách ông nghĩ mình đang nói chuyện với các con có thể không giống với cách ông thực sự thể hiện qua giọng điệu khi nói. Và rằng có lẽ ông nên chú ý đến những phản hồi mà ông liên tục nhận được từ tất cả các thành viên trong gia đình, những phản ứng lặp đi lặp lại hết lần này đến lần khác. Cô nhắc ông rằng tất cả họ đều đứng về phía ông – không phải để chỉ trích ông, không phải để làm ông xấu hổ, mà các con chỉ đang cố gắng chia sẻ trải nghiệm của chúng về ông, về cách ông được cảm nhận và thể hiện ra trong mắt chúng. Bằng tất cả những cách không đe dọa, không gây tổn thương, không khiến ông cảm thấy bị hạ nhục mà cô có thể nghĩ ra, đồng thời luôn nhấn mạnh rằng cô biết ý định của ông xuất phát từ tình yêu thương, Risa cố gắng truyền đạt rằng trong thực tế, cách các con thực sự trải nghiệm người cha của mình là một người không mang lại sự giúp đỡ và hay chỉ trích (đây vẫn là cách diễn đạt đã được làm nhẹ đi rất nhiều so với những gì các con thực sự nói).

Nhưng bất kể cô cố gắng thế nào, chồng cô vẫn khăng khăng rằng ông đang giao tiếp đúng như cách ông hình dung về cách mình giao tiếp, và đang hành xử đúng như cách ông nghĩ mình đang hành xử. Câu chuyện ông tự kể về con người mình không tương hợp với thực tế, ít nhất là khi nói đến hành vi của ông. Dù nhận được bất kỳ phản ứng nào từ những người ông yêu thương, ông vẫn kịch liệt phủ nhận mọi gợi ý rằng mình có thể là bất cứ ai khác ngoài nhân vật mà chính ông đã viết cho mình trong bộ phim đang chiếu trong tâm trí ông. Trong câu chuyện của ông, ông là một người cha yêu thương, khôn ngoan và có khả năng tự nhận thức. Và không gì, kể cả thực tế, có thể thay đổi được cách nhìn ấy.

Image by Mohamed_hassan from Pixabay

Nhu cầu bảo vệ hình ảnh bản thân

Bạn có thể nói rằng chồng của Risa đang sống trong một trạng thái hoang tưởng và mất kết nối với thực tế; nhưng sự thật là, ông chỉ đang là một con người bình thường, sống theo cách mà hầu hết mọi người vẫn sống, bên trong câu chuyện riêng của họ về thực tại, câu chuyện riêng về bản thân, và cách họ tự lý giải mình là người như thế nào, và mình sống ra sao. Ông tin rằng những gì ông tin tưởng, những điều ông cần phải tin để cảm thấy tốt về chính mình, thực sự đang diễn ra. Bộ phim đang chiếu trong đầu ông, trong rạp chiếu phim riêng của ông, là có thật. Câu chuyện mà chồng Risa tự viết về việc ông là một người “cha” như thế nào, và là một con người “có ý thức” như thế nào, điều mà ông liên tục nhấn mạnh, cần phải được bảo vệ và duy trì bất kể thực tế nói lên điều gì. Bất kỳ gợi ý nào cho thấy đôi khi sự thật có thể khác đi đều có khả năng khiến ông mất cân bằng.

Sau cùng, bất kỳ kẽ hở nào trong lớp áo giáp bảo vệ hình ảnh bản thân của ông đều có nguy cơ giải phóng một nỗi xấu hổ sâu sắc, âm ỉ cùng cảm giác mình không đủ tốt mà ông đã mang theo từ thời thơ ấu. Việc cho phép mình nhìn nhận thực tế về trải nghiệm của các con đối với ông sẽ buộc ông phải đối diện trực tiếp với nỗi sợ của chính mình rằng có lẽ ông thực sự giống cha mình, một người bắt nạt về mặt cảm xúc. Bất kỳ gợi ý nào cho thấy người khác có thể trải nghiệm ông như một con người khác với nhân vật mà ông tự xây dựng trong câu chuyện của mình đều phải bị ông triệt để bác bỏ.

Một số người không thể nhìn nhận cách họ thể hiện ra bên ngoài

Cố gắng “giải thích” cho ai đó hiểu họ đang hành xử như thế nào có thể là một việc đầy rủi ro.

Thật vô cùng bực bội khi ở trong một mối quan hệ với một người không nhận thức được cách họ cư xử trong thế giới này, người khác nhìn nhận họ như thế nào, và hành vi của họ thực sự tác động đến những người xung quanh ra sao. Thật tức giận và đau lòng khi chứng kiến một người hành xử theo những cách hung hăng, thô lỗ, coi thường, kiêu ngạo hoặc đơn giản là khiến người khác khó chịu, rồi sau đó lại phàn nàn về những phản ứng mà họ nhận được, hoặc đổ lỗi cho người khác vì đã phản ứng như vậy. Thật kiệt sức khi phải lắng nghe một người luôn cho rằng mình bị hiểu lầm và bị phán xét; một người luôn ở trong vị thế của nạn nhân, không chịu nhận trách nhiệm hoặc hoàn toàn không nhận ra phần trách nhiệm của chính mình trong những phản ứng mà họ nhận được.

Tôi đoán rằng, nếu bạn đang đọc bài viết này, có lẽ bạn đã từng cố gắng nói với người đó về cách họ cư xử trong cuộc sống và lý do tại sao mọi người lại phản ứng với họ như vậy. Tôi cũng đoán rằng, bằng cách giải thích hoặc chỉ ra cho họ thấy hành vi của mình, bạn vẫn chưa thể làm mọi thứ chuyển biến, không phải vì bạn giải thích chưa đủ rõ, mà thường là vì người “không biết” mình tạo ấn tượng như thế nào đối với người khác thực chất là người, ở một mức độ nào đó, đã từ chối cách người khác nhìn nhận mình, đồng thời xây dựng cả một hệ thống phòng vệ cảm xúc để bảo vệ bản thân khỏi cảm giác bất an và không đủ tốt. Có lẽ theo thời gian, họ đã trở thành người không còn khả năng tiếp nhận những phản hồi về chính hành vi của mình. Hai điều kiện này thường đi cùng nhau, sự thiếu nhận thức (hoặc nhận thức có chọn lọc) và sự không sẵn lòng nhìn nhận trách nhiệm của bản thân.

Nhưng phòng khi bạn chưa từng thử cách tiếp cận cơ bản nhất này, đơn giản là chỉ ra cho người kia thấy hành vi của họ đang được người khác cảm nhận như thế nào trong cuộc sống và đang tác động đến những người xung quanh ra sao hoặc ngay cả khi bạn đã thử nhưng không hiệu quả, dưới đây là một số điều cơ bản cần ghi nhớ.

Chọn đúng thời điểm

Chỉ đề cập đến vấn đề về hành vi của họ khi người kia đang bình tĩnh và ở trong trạng thái tâm lý ổn định, cảm thấy an toàn và hy vọng là đang có cảm nhận tích cực về chính mình. Đồng thời, chỉ nên nói về vấn đề này khi bạn cũng cảm thấy an toàn trong mối quan hệ, cảm nhận rằng họ tin tưởng bạn, có sự gắn kết với bạn và cảm thấy an toàn khi ở bên bạn. Hơn nữa, hãy chắc chắn rằng họ không đang kiệt quệ về thể chất hay cảm xúc, không bị quá tải bởi những yếu tố gây căng thẳng như công việc hoặc sức khỏe, và không bị phân tâm bởi quá nhiều việc trong danh sách cần làm. Cuối cùng, đừng tiếp cận họ ngay trước lúc họ chuẩn bị ngồi xuống xem trận bóng đá mà họ đã mong chờ từ lâu, hoặc chuẩn bị làm một điều gì đó mà họ chỉ muốn tận hưởng trọn vẹn.

Có thể bạn sẽ cảm thấy đây là một danh sách dài những điều kiện phải tuân thủ chỉ để có thể trò chuyện về hành vi của họ. Và những khoảnh khắc đáp ứng được tất cả các yêu cầu này thực sự rất hiếm. Nhưng thời điểm là yếu tố then chốt, và sự thật là, nếu bạn thực sự muốn tạo ra một chuyển biến, bạn phải cho mình cơ hội tốt nhất có thể. Những người không nhận thức được hành vi của chính mình và cách hành vi đó tác động đến người khác thường không chỉ có xu hướng phòng vệ, mà còn khá mong manh về mặt cảm xúc. Nhiều khi, họ đã xây dựng những cơ chế phòng vệ rất mạnh để bảo vệ bản thân khỏi những phản hồi tiêu cực, và tất cả những điều đó sẽ trở thành những “lớp giáp” mà bạn phải tìm cách vượt qua khi cố gắng truyền đạt điều mình muốn nói và chạm tới họ. Tuy vậy, hãy sử dụng “bảng hướng dẫn nhanh” dưới đây, với một điều cần lưu ý: Đừng tự trách mình nếu ngay cả khi bạn đã tuân thủ tất cả những chiến lược này, họ vẫn không thể lắng nghe bạn và không thể nhận trách nhiệm về hành vi của chính mình. Đó không phải là thất bại của bạn. Đây là một yêu cầu phức tạp đối với họ, và thường thì nó đòi hỏi nhiều hơn việc chỉ đơn giản giải thích cho họ biết hành vi của mình là gì, ngay cả khi bạn đã chọn đúng thời điểm.

Hãy cụ thể

Khi bạn tiếp cận một người không nhận thức được cách mình thể hiện ra bên ngoài, hãy chuẩn bị những ví dụ cụ thể: những tình huống và cách họ đã hành xử mà trong thực tế “có thể” đã tạo ra một ấn tượng khác với điều họ hình dung. Khi cố gắng chỉ ra cho họ thấy hành vi của mình, điều quan trọng là không được nói một cách mơ hồ hoặc khái quát hóa hành vi của họ; nếu họ cảm thấy bạn đang phê phán con người hay tính cách của họ, khả năng họ thực sự lắng nghe bạn sẽ rất thấp (hãy nhớ rằng họ khá mong manh về mặt cảm xúc). Hãy tập trung vào những điều cụ thể họ đã làm hoặc đã nói, và bỏ qua mọi cách diễn giải về hành vi của họ hoặc những phán đoán chủ quan từ phía bạn.

Một lần nữa, bạn có thể cảm thấy như mình phải vượt qua cả một “ngàn chướng ngại” chỉ để được người kia thực sự lắng nghe, và dù tôi ước gì mình có một cách tốt hơn để giải quyết vấn đề này, nhưng sự thật đơn giản là: đúng vậy, chính là như thế. Có cả một “ngàn chướng ngại” phải vượt qua khi bạn đang đối diện với một người thiếu tự nhận thức. Thường thì đây là một “bãi mìn cảm xúc”. Họ không thể hình thành mức độ thiếu nhận thức ấy và sự đứt gãy trong việc liên hệ giữa hành vi của mình với phản ứng của người khác mà không sử dụng đến cơ chế phủ nhận và sự phòng vệ. Rất có thể, họ đã né tránh việc thừa nhận trách nhiệm của bản thân trong một thời gian dài; vì vậy, để vượt qua được một hệ thống phòng vệ vốn đã bảo vệ họ suốt bao năm là cả một quá trình khó khăn. Quả thực, điều này đòi hỏi sự chuẩn bị cẩn trọng và chánh niệm.

Sử dụng cách diễn đạt bắt đầu bằng “Tôi” và kết hợp những nhận xét của bạn với phản hồi tích cực

Khi đưa ra những nhận xét về hành vi của một người đang phủ nhận hoặc thiếu nhận thức về bản thân, hãy cẩn thận trình bày vấn đề dưới góc độ trải nghiệm của bạn, đồng thời dựa trên những phản ứng và phản hồi mà họ thực sự nhận được. “Điều tôi nhận thấy là khi bạn cao giọng với mọi người, dù bạn không có ý làm họ tổn thương, mọi người thường có xu hướng tránh xa bạn, và sau đó có thể không chủ động liên lạc với bạn nữa.” Hoặc chẳng hạn: “Tôi biết từ chính trải nghiệm của mình rằng khi ai đó đưa bài viết của họ cho tôi đọc, họ đang đặt mình vào một vị thế rất dễ bị tổn thương. Vì vậy, tôi cố gắng nhớ rằng con người rất nhạy cảm và có thể nhanh chóng cảm thấy bị tổn thương, rồi ngay lập tức rơi vào cảm giác mình không đủ tốt. Tôi không nghĩ rằng nhiều người có thể tiếp nhận việc được nói ngay từ đầu rằng bài viết của họ có vấn đề ở đâu. Mặc dù bạn có rất nhiều sự khôn ngoan để chia sẻ, tôi nhận thấy rằng đôi khi bạn bắt đầu bằng việc chỉ ra những điều họ làm chưa đúng, và điều đó có thể khá khó để người khác tiếp nhận. Tôi nói điều này vì tôi cũng nhận thấy rằng khi bạn bắt đầu bằng việc chỉ ra những gì họ đã làm sai, mọi người thường có xu hướng khép mình lại và ngừng lắng nghe, rồi sau đó không tiếp tục liên hệ với bạn nữa. Tôi tự hỏi liệu đôi khi bạn có nhận thấy mình cũng nhận được phản ứng như vậy không?”

Chỉ ra thực tế

Thực tế chính là những kết quả mà họ thực sự nhận được từ hành vi của mình, bất kể họ nghĩ gì về hành vi đó. Hãy chỉ ra một sự thật đơn giản rằng những gì họ đang làm không tạo ra kết quả mà họ nói rằng mình mong muốn (những phản ứng tốt hơn và khác đi). Hãy liên tục hướng sự chú ý của họ trở lại những gì thực tế nhất, không diễn giải hay phán xét: Những gì họ đang làm không tạo ra kết quả mà họ mong muốn. “Bạn thường nói rằng bạn ước mình có nhiều bạn bè hơn. Điều đó đúng, phải không? Thế nhưng, cách bạn đang tương tác với những người khác dường như lại không giúp điều đó trở thành hiện thực. Theo trải nghiệm của tôi, khi một điều gì đó không hiệu quả, tôi nghĩ có thể sẽ hữu ích nếu chúng ta nhìn lại xem mình đang làm gì, mình đang đóng vai trò như thế nào trong tình huống đó, và có thể thử thay đổi điều gì đó để nhận được nhiều hơn điều mình mong muốn. Có một điều chúng ta biết chắc: nếu cứ tiếp tục làm cùng một việc, chúng ta sẽ tiếp tục nhận được cùng một kết quả.” Đây đơn thuần là một cách lập luận dựa trên kết quả, và điều này có thể giúp làm giảm sự phòng vệ của họ.