Mục tiêu sống quan trọng nhất của giới trẻ là gì?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Các nhà tâm lý học từ lâu đã quan tâm đến cách con người sắp xếp thứ tự ưu tiên cho các mục tiêu sống.
• Thuyết Lịch sử Vòng đời (Life History Theory) tập trung vào sự đánh đổi khi chúng ta phân bổ năng lượng cho sinh tồn, phát triển và sinh sản.
• Một nghiên cứu gần đây cho thấy sự đồng thuận đáng kinh ngạc ở giới trẻ về những mục tiêu quan trọng nhất của họ.

Động lực cốt lõi của bạn là gì? Đâu là những mục tiêu sống quan trọng nhất đối với bạn? Câu hỏi về động lực này đã làm trăn trở các nhà tâm lý học và các nhà lý luận qua nhiều thiên kỷ. Một tiếp cận thú vị để giải mã câu hỏi này là Thuyết Lịch sử Vòng đời (Life History Theory) mượn góc nhìn từ sinh học tiến hóa để tập trung vào sự đánh đổi mà mỗi cá nhân phải thực hiện khi phân bổ năng lượng cho việc sinh tồn, phát triển và sinh sản.

Theo thuyết này, cuộc sống diễn ra thông qua một quá trình cạnh tranh giữa các hình thái sống khác nhau nhằm thu nhận năng lượng từ môi trường và chuyển hóa năng lượng đó phục vụ cho việc sinh tồn cùng sinh sản. Một người thợ săn thu nhận năng lượng từ việc tiêu thụ con mồi, rồi từ đó phân bổ năng lượng ấy cho các hoạt động sinh tồn (dựng nơi trú ẩn) và sinh sản (duy trì nòi giống). Thách thức nằm ở chỗ năng lượng là có hạn, vì thế việc phân bổ nó đòi hỏi sự đánh đổi, những quyết định bắt buộc về cách sử dụng nguồn năng lượng ấy. Dành quá nhiều năng lượng lúc này, bạn sẽ còn ít hơn về sau. Tập trung làm tốt một việc, bạn sẽ không còn năng lượng cho việc khác. Tiến hóa sẽ ưu ái những ai biết phân bổ năng lượng một cách khôn ngoan hướng tới sự thích nghi sinh học. Theo nghĩa này, chọn lọc tự nhiên được kỳ vọng sẽ tạo ra những chiến lược tối ưu. Các chiến lược này chắc chắn sẽ khác nhau tùy thuộc vào đặc điểm cá nhân và môi trường sống. Chẳng hạn, sự phân bổ năng lượng tối ưu ở trẻ em chắc chắn sẽ khác so với người trưởng thành. Trẻ sơ sinh có cách phân bổ năng lượng tối ưu khác với tuổi vị thành niên; người khỏe mạnh có thể khác với người ốm đau, và một môi trường sống ổn định sẽ mang lại phần thưởng cho những chiến lược khác hẳn so với một môi trường đầy biến động.

Image by QuinceCreative from Pixabay

Một nghiên cứu gần đây vào năm 2024 của Joyce Benenson thuộc Đại học Harvard và Henry Markovits thuộc Đại học Quebec đã sử dụng khuôn khổ lý thuyết này để khảo sát những mục tiêu sống mà giới trẻ hiện nay khao khát. Nghiên cứu xem xét cách người trẻ cân nhắc tầm quan trọng của các mục tiêu sống khác nhau – những mục tiêu vốn đã được chứng minh là có ảnh hưởng đến sự sinh tồn và/hoặc khả năng sinh sản.

Làm việc trong khuôn khổ thuyết tiến hóa, các tác giả tập trung vào những mục tiêu sống đã được chứng minh là tác động đến cơ hội sinh tồn và sinh sản ở động vật có vú (bao gồm cả con người và các loài khác). Họ đã chọn ra 16 mục tiêu như vậy và chia thành ba nhóm: sinh sản (ví dụ: khao khát có con cái), các mục tiêu cá nhân liên quan đến sinh tồn và/hoặc sinh sản (ví dụ: sức khỏe, năng lượng, sức mạnh thể chất, sức mạnh tinh thần, việc tích lũy tài nguyên, kỹ năng làm việc và các tài năng bổ trợ), và liên minh giúp tăng cường khả năng sinh tồn và/hoặc sinh sản (gắn kết đôi lứa, các mối quan hệ xã hội, có nhiều bạn tình, v.v.).

Những người tham gia (851 người trẻ tuổi từ 18–23 tuổi, chưa có con, đến từ 11 vùng lãnh thổ trên thế giới) đã được tiếp cận trực tuyến với danh sách 16 mục tiêu này. Mỗi người tham gia được yêu cầu cân nhắc tầm quan trọng của từng mục tiêu trong cuộc sống lý tưởng của mình. Tổng trọng số gán cho các mục tiêu phải bằng 100, đòi hỏi họ phải thực hiện sự đánh đổi (ưu tiên mục tiêu này hơn mục tiêu khác).

Kết quả cho thấy sự đồng thuận mạnh mẽ giữa những người tham gia về những mục tiêu được khao khát nhất. Trên thực tế, chỉ có bốn mục tiêu đạt trọng số vượt trên mức ngẫu nhiên: Tìm kiếm một người bạn đời yêu thương, có sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, và kiếm được tiền bạc hoặc tài nguyên. Để so sánh, các mục tiêu nhận được trọng số thấp hơn bao gồm sinh con, có ngoại hình hấp dẫn, có sức mạnh thể chất, giỏi giang trong công việc, và duy trì mối quan hệ tốt đẹp với những người khác ngoài bạn đời. Đáng chú ý, việc có nhiều bạn tình là mục tiêu ít quan trọng nhất trên toàn bộ mẫu khảo sát (mặc dù nam giới coi trọng mục tiêu này hơn nữ giới).

Đúng như dự đoán, các tác giả đã phát hiện một số khác biệt về giới tính trong việc ưu tiên mục tiêu. Cụ thể, nam giới đặt trọng số cao hơn cho các mục tiêu: sở hữu tài năng ngoài công việc, có sức mạnh thể chất, có người bạn đời sở hữu ngoại hình thu hút, và có nhiều bạn tình. Phát hiện này hoàn toàn phù hợp với luận điểm của thuyết tiến hóa, rằng việc có nhiều bạn đời và bạn tình có khả năng sinh sản cao sẽ làm tăng cơ hội giao phối thành công cho nam giới.

Tuy nhiên, sự khác biệt giới tính đã không xuất hiện đối với tầm quan trọng của việc kiếm tiền hoặc tài nguyên, có ngoại hình hấp dẫn, những lợi ích nhận thức được từ việc có người thân hay bạn bè ở gần, cũng như mối quan hệ tốt đẹp với các thành viên trong cộng đồng.

Một phát hiện thú vị là sự ưu tiên thấp dành cho việc sinh con. Điều này dường như mâu thuẫn với giả định tiến hóa về tầm quan trọng hàng đầu của động lực sinh sản. Các tác giả đưa ra suy đoán rằng phát hiện này có thể cho thấy “khao khát sinh con không phải là một động lực tiến hóa sẵn có. Thay vào đó, tiến hóa có thể đã dựa vào khao khát hình thành các gắn kết lãng mạn/tình dục để tạo ra con cái.” Một môi trường như xã hội chúng ta hiện tại, nơi việc sinh con đã tách rời khỏi các gắn kết lãng mạn/tình dục, cho phép con người coi trọng vế sau hơn vế trước.

Tóm lại, có vẻ như khi được yêu cầu lựa chọn, giới trẻ trân trọng nhất tình yêu, sức khỏe và sự thịnh vượng. Tất cả những mục tiêu này đều mang tính thích nghi, song chúng tạo nên một chiến lược chưa trọn vẹn hướng tới hạnh phúc toàn diện. Các nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra rằng sự hài lòng với cuộc sống và hạnh phúc phụ thuộc rất nhiều vào tính kết nối xã hội và cộng đồng – hai yếu tố vốn bị những người tham gia trong nghiên cứu này đánh giá thấp. Điều này có thể mang lại những ẩn ý quan trọng đối với hạnh phúc tổng thể của giới trẻ. Biến tấu theo lời một bài hát của nhóm The Rolling Stones: ngay cả khi bạn đạt được những gì mình muốn, có thể bạn vẫn chưa có đủ những gì mình cần để thực sự hạnh phúc.