Người bị gia đình biến thành “vật tế thần” thường lại chính là người nói lên sự thật

Nếu bạn từng là người bị gia đình biến thành “vật tế thần”, có lẽ bạn đã dành nhiều năm tin rằng chính mình mới là vấn đề. Bạn có thể đã bị đổ lỗi mỗi khi xảy ra mâu thuẫn, bị chỉ trích nặng nề hơn những người khác, hoặc thường xuyên bị nói là khó tính, làm quá mọi chuyện, ích kỷ hay quá nhạy cảm. Những thông điệp ấy dần định hình cách bạn nhìn nhận bản thân và vai trò của mình trong gia đình. Thay vì nhìn vào những rối loạn đang tồn tại trong gia đình mà bạn đang phản ứng lại, mọi sự chú ý lại đổ dồn vào chính bạn.

Bài viết này tìm hiểu cách vai trò ấy hình thành trong những gia đình có các mối quan hệ và cách vận hành không lành mạnh, đồng thời lý giải vì sao vai trò đó thường được gán cho người dám thách thức câu chuyện mà gia đình vẫn luôn kể về chính mình. Bài viết cũng xem xét những điểm mạnh có thể hình thành ở người bị đặt vào vị trí ấy, và cách những điểm mạnh đó có thể giúp bạn vượt qua những tổn thương do hệ thống gia đình không lành mạnh mà bạn lớn lên trong đó gây ra.

Vì sao những gia đình không lành mạnh cần một “vật tế thần”?

Gia đình vận hành như một hệ thống, trong đó mỗi người thường đảm nhận những vai trò gia đình mang tính khuôn mẫu và dễ dự đoán. Mỗi người thực hiện phần việc được mặc định dành cho mình để duy trì cách vận hành vốn có của gia đình, ngay cả khi cách vận hành ấy không lành mạnh hoặc không hiệu quả.

Trong những gia đình lành mạnh hơn, các vấn đề có thể được đưa ra thảo luận và giải quyết. Mỗi người biết chịu trách nhiệm về hành vi của mình, những bất đồng có thể được trao đổi thẳng thắn, và các mối quan hệ có thể thay đổi khi có điều gì đó không còn ổn thỏa.

Trong những gia đình có sự vận hành không lành mạnh, sự trung thực và tinh thần chịu trách nhiệm thường bị xem là mối đe dọa, bởi chúng đòi hỏi mọi thứ phải thay đổi. Nếu một người thừa nhận mình đã gây tổn thương cho người khác, cả gia đình có thể buộc phải đối diện với những cảm xúc khó chịu, những khuôn mẫu hành vi đã tồn tại từ lâu hoặc những bất cân xứng về quyền lực trong các mối quan hệ. Điều đó tạo ra căng thẳng, bởi hệ thống gia đình không lành mạnh ấy không sẵn lòng thay đổi.

Những gia đình này thường được tổ chức và vận hành xoay quanh việc duy trì hiện trạng, bằng cách:

• Né tránh xung đột
• Bảo vệ hình ảnh của gia đình
• Bênh vực hoặc tìm cách bào chữa cho “những hành vi sai trái” của một số thành viên
• Xem nhẹ những tổn thương đã gây ra hoặc tìm cách giải thích để phủ nhận mức độ nghiêm trọng của chúng

Việc biến một người thành “vật tế thần” là cách để những gia đình vận hành không lành mạnh né tránh việc giải quyết các vấn đề thực sự. Nó chuyển hướng sự chú ý khỏi những rối loạn của cả hệ thống gia đình và tạo ra một câu chuyện đơn giản hơn: chỉ riêng người bị biến thành vật tế thần mới là vấn đề.

Cơ chế này cũng đóng vai trò như một hình thức kiểm soát. Khi một người liên tục bị gán cho cái nhãn là nguồn gốc của mọi vấn đề, họ sẽ chịu áp lực phải “biết thân biết phận”, tuân theo khuôn phép và không được thách thức hệ thống gia đình. Nếu người bị biến thành vật tế thần lên tiếng hoặc phản bác câu chuyện mà gia đình vẫn luôn duy trì, họ có nguy cơ phải chịu tổn thương về thể chất lẫn tinh thần, bị làm nhục trước mặt người khác, hoặc thậm chí bị gia đình hoàn toàn ruồng bỏ.

Theo thời gian, những vai trò này ngày càng được củng cố. Người bị biến thành vật tế thần được mặc định là người phải gánh chịu và hấp thụ những căng thẳng trong gia đình. Bất cứ khi nào họ chống lại vai trò ấy, họ thường phải đối mặt với sự chỉ trích, thái độ xa cách hoặc những lời đổ lỗi. Đây là lý do vì sao những người bị biến thành vật tế thần thường lại là những người nhận ra những tổn thương đang diễn ra, từ chối tham gia vào cơ chế phủ nhận và dám đặt câu hỏi về cách đối xử bất công mà họ hoặc người khác phải chịu đựng.

Image by geralt from Pixabay

Nỗi đau khi bị gia đình biến thành “vật tế thần”

Trở thành người bị gia đình biến thành “vật tế thần” là một trải nghiệm đau đớn, bởi những người thân thiết nhất với bạn liên tục và có chủ ý hiểu sai về bạn. Bạn bị đổ lỗi cho những việc mình không làm hoặc không thể kiểm soát, trong khi những trải nghiệm của bạn bị người khác xem nhẹ hoặc phủ nhận. Hệ quả thường là cảm giác mình không đủ tốt cứ dai dẳng đeo bám, cùng với cảm giác rằng mình không thực sự thuộc về gia đình.

Điều này ảnh hưởng đến cách bạn hiện diện và ứng xử trong các mối quan hệ. Bạn có thể trở nên dè dặt trong lời ăn tiếng nói, liên tục tự vấn xem người khác đang nhìn nhận mình như thế nào, đồng thời luôn ở trong trạng thái cảnh giác cao độ trước nguy cơ bị đổ lỗi hoặc bị hiểu sai. Niềm tin trở nên khó xây dựng hơn, không chỉ là niềm tin vào người khác, mà còn là niềm tin vào chính khả năng nhìn nhận và đánh giá tình huống của mình. Bạn có thể sợ hãi rằng những điều mình nói sẽ bị người khác dùng để chống lại mình, hoặc cuối cùng mình lại một lần nữa bị biến thành kẻ có lỗi.

Cảm thấy tức giận trước những điều này là hoàn toàn dễ hiểu. Sự tức giận là phản ứng có cơ sở khi bạn bị đổ lỗi cho những việc mình không gây ra, khi những gì bạn trải qua bị người khác chất vấn hoặc phủ nhận, và khi bạn phải liên tục tự biện hộ chỉ để được người khác xem trọng và nghiêm túc lắng nghe.

Bạn cũng hoàn toàn tự nhiên khi cảm thấy đau buồn và tiếc nuối trước những điều mình đã không có được, một sự gắn kết gia đình mang lại cảm giác an toàn và ổn định, hay trải nghiệm được người khác thấu hiểu. Thay vì được đón nhận những điều ấy, bạn lại phải cố gắng hàn gắn các mối quan hệ với những người luôn khăng khăng đổ lỗi cho mình.

Những điểm mạnh của người bị biến thành “vật tế thần”

Những đặc điểm từng gây ra mâu thuẫn trong một hệ thống gia đình vận hành không lành mạnh có thể trở thành điểm mạnh khi bạn sống trong những môi trường lành mạnh hơn. Dưới đây là một vài điểm mạnh mà có thể chính bạn cũng chưa nhận ra ở bản thân mình.

- Khả năng nhận biết các động thái trong mối quan hệ tốt hơn. Nhiều người từng bị biến thành vật tế thần trở nên đặc biệt nhạy bén với những khuôn mẫu cảm xúc và sự thiếu nhất quán trong các mối quan hệ. Lớn lên trong một môi trường gia đình thường xuyên phủ nhận sự thật hoặc có cách ứng xử khó lường khiến bạn hình thành thói quen chú ý kỹ đến những gì thực sự đang diễn ra, chứ không chỉ những gì người khác nói ra. Bạn nhận thấy sự thay đổi trong giọng điệu, bầu không khí căng thẳng trong phòng, hay những lúc lời nói của một người không khớp với hành vi của họ. Khả năng nhận biết này giúp bạn sớm nhận ra khi có điều gì đó bất ổn, không an toàn hoặc bất công trong một mối quan hệ.

- Lòng can đảm. Dám chỉ ra những vấn đề và sự rối loạn trong gia đình đòi hỏi lòng can đảm, đặc biệt khi bạn biết rằng lên tiếng sẽ kéo theo những hậu quả nhất định. Vì vậy, bạn có thể ít sẵn lòng nhắm mắt làm ngơ trước những hành vi khiến bạn cảm thấy có dấu hiệu đáng lo ngại.

- Sống chân thực với chính mình. Nhiều người từng bị biến thành vật tế thần rất coi trọng sự trung thực trong các mối quan hệ. Sau những trải nghiệm mà cảm xúc của bạn bị xem nhẹ, phủ nhận hoặc bị người khác bóp méo theo cách khác với những gì bạn thực sự trải qua, bạn có xu hướng tìm kiếm những mối quan hệ đề cao sự trung thực và minh bạch. Bạn không muốn phải “chơi trò tâm lý”, dò đoán ý nhau hay sống theo những quy tắc ngầm không bao giờ được nói ra thành lời.

Sử dụng những điểm mạnh của bản thân để thay đổi những khuôn mẫu gia đình được truyền qua các thế hệ

Điều quan trọng không phải là dành nhiều năm cố gắng thuyết phục gia đình nhìn nhận mọi việc theo một cách khác. Thay vào đó, hãy sử dụng những điểm mạnh mà bạn đã hình thành trong suốt hành trình của mình.

Những đặc điểm này có thể giúp bạn:

- Phá vỡ những khuôn mẫu bạo hành, sang chấn tâm lý và sự vận hành không lành mạnh được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bạn sớm nhận ra những động thái quen thuộc trong các mối quan hệ, chẳng hạn như đổ lỗi cho người khác để né tránh trách nhiệm hoặc phủ nhận sự thật. Nhờ đó, bạn ít có khả năng vô thức lặp lại những khuôn mẫu ấy trong cuộc sống của chính mình.

- Xây dựng những mối quan hệ lành mạnh hơn. Bạn chủ động lựa chọn những mối quan hệ mà ở đó, mọi người có thể bất đồng ý kiến mà không phải sợ hãi, và mỗi bên đều có trách nhiệm với hành vi của mình, thay vì chỉ một người phải chịu trách nhiệm cho tất cả.

- Biết lên tiếng bảo vệ quyền lợi và nhu cầu chính đáng của bản thân. Bạn có thể nói rõ điều mình cần, thiết lập các giới hạn cá nhân và đính chính những thông tin sai lệch về mình, thay vì chọn im lặng chỉ để giữ cho mọi chuyện được yên ổn.

Kết luận

Người bị biến thành “vật tế thần” thường là người nhìn thấy rõ nhất những rối loạn đang tồn tại trong gia đình mình. Và chính vì bạn không sẵn lòng nhắm mắt làm ngơ hay xem những điều đang diễn ra là bình thường, bạn lại bị nhìn nhận như thể bản thân bạn mới là vấn đề.

Nhưng thực tế, bạn không phải là người quá nhạy cảm hay khó chịu. Bạn chỉ đang từ chối tiếp tục tham gia vào những cách vận hành không lành mạnh ấy. Giờ đây, đã đến lúc bạn đón nhận những điểm mạnh mà mình đã hình thành từ trải nghiệm bị gia đình biến thành “vật tế thần”, và sử dụng chúng để xây dựng một cuộc sống lành mạnh hơn cho chính mình.