Người làm hài lòng người khác và người luôn van nài

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Người luôn làm hài lòng người khác và người thường xuyên van nài thường lớn lên với cùng một niềm tin: Yêu cầu trực tiếp điều mình mong muốn là không an toàn.
• Trong hai nghiên cứu, sự ích kỷ lành mạnh là yếu tố dự báo tích cực mạnh mẽ đối với sức khỏe tinh thần và lòng tự trọng.
• Lòng vị tha bệnh lý là yếu tố dự báo trầm cảm mạnh nhất trong số các yếu tố được khảo sát.

Hầu hết những lời khuyên về các mối quan hệ đều xem người luôn cố gắng làm hài lòng người khác là một vấn đề cần giải quyết. Có vô số sách, podcast, bài đăng dạng lướt trên Instagram, thậm chí cả một ngành công nghiệp chăm sóc sức khỏe tinh thần, được xây dựng xung quanh việc giúp những người này học cách nói lời từ chối. Và xin đừng hiểu lầm ý tôi: Những người có thói quen làm hài lòng người khác một cách dai dẳng thường thực sự khao khát được giúp đỡ, và họ cũng có thể tìm thấy sự hỗ trợ phù hợp (tôi đã viết một chương về chủ đề này trong cuốn Rise Above). Nhưng đây là điều mà tất cả những nguồn tài liệu đầy thiện chí ấy bỏ sót: Người luôn cố gắng làm hài lòng người khác chỉ là một nửa của điệu nhảy. Nửa còn lại, người luôn van nài, hầu như chẳng bao giờ được gọi tên.Theo tôi, đây là một phần rất quan trọng của toàn bộ vấn đề.

Tôi dùng từ “người van nài” (pleader) để làm rõ rằng những người này không nhất thiết là những người “độc hại”. Người van nài đơn giản là người cứ yêu cầu hết lần này đến lần khác, ngay cả khi bạn đã nói “không, cảm ơn”. Đó là người có thể thừa nhận ranh giới của bạn trong một câu nói, nhưng ngay sau đó lại tìm cách xóa bỏ chính ranh giới ấy bằng lời nói tiếp theo.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh một điều: Người van nài không phải là kẻ phản diện trong câu chuyện này. Những người luôn làm hài lòng người khác và những người thường xuyên van nài thường lớn lên với cùng một bài học: Việc trực tiếp nói ra điều mình mong muốn không phải là điều an toàn. Người luôn làm hài lòng người khác ứng phó với điều đó bằng cách cho đi mà không bao giờ đòi hỏi nhận lại bất cứ thứ gì. Trong khi đó, người van nài tìm ra những cách vòng vo, tinh vi hơn để có được điều mình cần.

Trong suốt thập kỷ qua, tôi đã nghiên cứu cấu trúc nhân cách của kiểu người mà tôi gọi là nhóm “van nài”. Cùng với các đồng nghiệp Brandon Weiss, Joshua Miller và Keith Campbell, tôi đã công bố nghiên cứu về những đặc điểm lâm sàng liên quan đến chứng ái kỷ dễ tổn thương. Những đặc điểm cốt lõi của kiểu ái kỷ này bao gồm sự xấu hổ, cảm giác mình đương nhiên xứng đáng được hưởng những đặc quyền, sự thiếu tin tưởng vào người khác và mức độ nhạy cảm cực độ trước những điều mà họ cho là sự coi thường hoặc xúc phạm mình. Trong cuốn Rise Above, tôi gọi đây là “nghịch lý về cảm giác mình có quyền được hưởng đặc biệt”: “Tôi bị tổn thương, và tôi xứng đáng được đối xử đặc biệt chính vì tôi bị tổn thương.”

Vậy những người van nài đạt được điều mình muốn bằng cách nào? Họ cho bạn thấy họ mong manh đến mức nào, và trong nhiều trường hợp, họ thực sự mong manh, cuộc sống đã khó khăn với họ ra sao và họ đang đau khổ đến nhường nào. Họ để nỗi đau thay mình lên tiếng, đồng thời khiến lời từ chối của bạn trở thành nguyên nhân khiến họ tổn thương.

Những kiểu hành vi điển hình của người luôn van nài

Người luôn cố gắng làm hài lòng người khác thì cho đi quá nhiều, còn người thường xuyên van nài lại đòi hỏi quá nhiều. Bạn có thể nhận ra những kiểu hành vi sau ở nhóm người này:

1. Kéo người khác về phe mình. Người van nài thường gọi điện cho những người bạn khác của bạn để tranh thủ sự ủng hộ của họ, thậm chí trước cả khi trực tiếp nói với bạn về bất đồng giữa hai người. Và một khi cuộc tranh cãi bắt đầu, họ sẽ kéo thêm người vào để củng cố lập trường của mình: “Chị gái bạn cũng đồng ý với tôi đấy.” “Ngay cả chuyên gia trị liệu của tôi cũng nghĩ như vậy.”
2. Cường điệu hóa mọi chuyện. “Ở cái nhà này, mọi việc đều do tôi làm cả.” Người van nài nói điều đó với sự chắc chắn tuyệt đối, như thể đó là một sự thật hiển nhiên. Họ rất giỏi lựa chọn những lời lẽ khiến bạn cảm thấy tội lỗi vì không dành cho họ sự chú ý liên tục mà họ khao khát.
3. Biến việc mình không làm thành một ân huệ dành cho người khác. Người van nài quên gọi điện như đã hứa, rồi lại nói với bạn: “À, tôi không gọi vì không muốn khiến bạn cảm thấy quá tải.”
4. Nói rằng đó “chỉ là ý kiến”, rồi vẫn gây sức ép buộc bạn làm theo. “Tôi không bảo bạn phải làm gì đâu, nhưng… bộ râu đó khiến bạn trông thật tệ, bạn nên cạo đi.” Họ nói bằng giọng điệu nhẹ nhàng, ấm áp, như thể chỉ đơn thuần đưa ra một ý kiến. Nhưng ngay trong cùng một hơi nói, họ lại yêu cầu bạn làm đúng điều mà vừa trước đó họ bảo rằng bạn không nhất thiết phải làm.
5. Đánh trúng điểm yếu của bạn. Người luôn cố gắng làm hài lòng người khác thường bị ám ảnh bởi câu hỏi: “Mình có phải là người tử tế không?”, và người van nài hiểu rất rõ điều đó. Vì thế, họ sẽ nhẹ nhàng nói những câu như: “Tôi chỉ ước gì bạn quan tâm đến tôi nhiều hơn” hoặc “Đôi khi bạn thật lạnh lùng”, thường kèm theo vẻ mặt tổn thương. Và bạn biết điều gì không? Cách này hiệu quả với những người luôn cố gắng làm hài lòng người khác đến đáng kinh ngạc.

Người van nài không nhất thiết phải cố tình thực hiện những hành vi này, và trên thực tế, nhiều khi họ không hề có chủ ý. Họ cũng không nhất thiết là người mắc chứng thái nhân cách, người có đặc điểm ái kỷ hay người độc hại. Họ đơn giản là những người đã hình thành một chiến lược sinh tồn, và chiến lược ấy vận hành giống như mọi chiến lược sinh tồn khác: âm thầm hoạt động bên dưới ngưỡng nhận thức có ý thức, thay vì xuất phát từ một lựa chọn có chủ đích.

Điệu nhảy này bắt đầu như thế nào?

Những người thường xuyên van nài và những người luôn cố gắng làm hài lòng người khác thường tự tìm thấy nhau mà chẳng cần ai giới thiệu. Họ giống như những cánh chim cùng đàn, chỉ khác là trong trường hợp này, họ bị thu hút bởi những tổn thương tương đồng. “Ăng-ten” của người van nài được điều chỉnh để nhận diện những người không thể dứt khoát nói lời từ chối. Còn “ăng-ten” của người luôn làm hài lòng người khác lại nhạy bén với những người đang cần đến họ.

Trên thực tế, hai kiểu người này thường xuất thân từ cùng một gia đình. Một người cha hoặc người mẹ thích kiểm soát, luôn đòi hỏi mọi người phải chú ý đến cảm xúc của mình mọi lúc, có thể nuôi dạy những đứa con sau này trở thành người luôn làm hài lòng người khác, người thường xuyên van nài, hoặc mang cả hai kiểu hành vi. Nhiều người luôn cố gắng làm hài lòng người khác lớn lên với thói quen cho đi trước cả khi ai đó lên tiếng yêu cầu, tuyệt vọng tìm cách đoán xem mọi người cần gì chỉ để giữ cho mọi chuyện được yên ổn.

Những người thường xuyên van nài thường từng bị trừng phạt khi trực tiếp yêu cầu điều mình muốn. Vì thế, họ học cách thể hiện mình đau khổ đến mức nào để thay cho việc nói thẳng ra nhu cầu của bản thân.

Lối thoát cho cả hai phía là gì?

Hầu hết những lời khuyên đều dành cho người luôn cố gắng làm hài lòng người khác: Hãy tin vào khả năng nhận định của mình. Hãy nói không. Tất cả đều đúng. Nhưng người luôn làm hài lòng người khác không thể tự mình giải quyết vấn đề này, bởi điệu nhảy cần có hai người.

Đối với người luôn cố gắng làm hài lòng người khác: Hãy học cách tin tưởng vào khả năng nhận định của chính mình mà không cần hỏi ý kiến người khác để xác nhận trước. Vết thương tâm lý sâu kín của bạn nằm ở sự bất an về việc liệu cách mình nhìn nhận vấn đề có công bằng hay không. Điều bạn cần học là chấp nhận rằng chỉ cần nhận định của mình đủ chính xác, như vậy đã là đủ.

Công việc sâu sắc hơn, điều mà tôi đã dành nhiều thời gian nghiên cứu và đo lường, chính là sự ích kỷ lành mạnh. Đồng nghiệp của tôi, Emanuel Jauk, và tôi đã xây dựng một thang đo để đánh giá đặc điểm này (bạn có thể làm bài kiểm tra tại đây: https://scottbarrykaufman.com/healthy-selfishness-and-toxic-altruism-scales/).

Thang đo sự ích kỷ lành mạnh của tôi bao gồm những phát biểu như: “Tôi có những ranh giới cá nhân lành mạnh” và “Tôi cho phép bản thân tận hưởng cuộc sống, ngay cả khi điều đó không nhất thiết mang lại lợi ích cho người khác.”Ở thái cực đối lập là lòng vị tha bệnh lý (pathological altruism): tình trạng cho đi quá mức một cách dai dẳng, ngay cả khi người nhận nhiều khi chẳng hề mong muốn những gì mình trao đi.

Trong hai nghiên cứu, sự ích kỷ lành mạnh là yếu tố dự báo tích cực mạnh mẽ đối với sức khỏe tinh thần, sự hài lòng với cuộc sống và lòng tự trọng. Ngược lại, lòng vị tha bệnh lý là yếu tố dự báo trầm cảm mạnh nhất trong số tất cả các yếu tố được khảo sát. Vậy yếu tố thời thơ ấu nào dự báo rõ nhất mức độ vị tha bệnh lý cao ở những người trưởng thành tham gia nghiên cứu của chúng tôi? Bạn đoán đúng rồi đấy: “Khi còn nhỏ, tôi thường được gia đình khuyến khích gạt bỏ nhu cầu của bản thân để ưu tiên nhu cầu của họ.”

Vì vậy, điều người luôn cố gắng làm hài lòng người khác cần học không phải là cho đi ít hơn. Mà là học cách cho đi từ một cái tôi vẫn còn hiện diện trong chính cuộc đời mình, chứ không phải một cái tôi đã bị gạt sang một bên.

Đối với người thường xuyên van nài: Hãy học cách trực tiếp nói ra điều mình mong muốn mà không dùng sự đau khổ hay cảm giác tội lỗi để gây sức ép lên người khác. Khi ai đó nói không, hãy chấp nhận đó là câu trả lời cuối cùng của họ. Nỗi đau của bạn có thể hoàn toàn chân thật, nhưng điều đó không có nghĩa là bất kỳ ai cũng có nghĩa vụ phải đáp ứng mong muốn của bạn. Sâu thẳm bên trong, người thường xuyên van nài không thực sự tin rằng sẽ có ai đồng ý nếu họ thẳng thắn yêu cầu. Trong một mối quan hệ lành mạnh, họ sẽ dần nhận ra rằng vẫn có những người sẵn lòng nói đồng ý với mình.

Đối với cả hai phía: Mối quan hệ lành mạnh nhất là mối quan hệ mà cả hai người đều không còn phải đóng những vai diễn cũ của mình. Trong một mối quan hệ lành mạnh, nơi cả hai cùng hướng đến sự trưởng thành, mỗi người có thể trực tiếp nói ra điều mình mong muốn, nhận được câu trả lời rõ ràng và vẫn giữ được cảm giác mình là chính mình, bất kể câu trả lời ấy là gì.

Tôi nghĩ đó mới thực sự là điều tất cả chúng ta đều tìm kiếm, ngay cả khi vẫn đang mắc kẹt trong điệu nhảy cũ.