Quá nhiều lựa chọn có khiến tình yêu trở nên khó khăn hơn?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Sự phong phú trong các lựa chọn tình cảm giúp chúng ta dễ tìm được bạn đời hơn, nhưng lại có thể khiến việc duy trì một tình yêu lâu dài trở nên phức tạp.
• Sự hiện diện của những lựa chọn thay thế khiến chúng ta dễ so sánh, nuối tiếc và giảm mức độ cam kết với mối quan hệ hiện tại.
• Để xây dựng một tình yêu sâu sắc, con người thường cần chủ động hạn chế sự chú ý dành cho những đối tượng tiềm năng khác.
• Tính linh hoạt tâm lý có thể giúp chúng ta ứng phó với sự dư thừa lựa chọn trong tình yêu mà không phải đánh đổi sự cam kết.

“Giữa sa mạc, mỗi chiếc gai đều là một đóa hồng.” 

— Tục ngữ dân gian

Thời đại ngày nay, khi có vô số cơ hội gặp gỡ và lựa chọn người yêu, dường như chúng ta có nhiều khả năng yêu và tìm được bạn đời hơn trước. Thế nhưng, quá nhiều một điều tốt đẹp đôi khi lại khiến việc xây dựng một tình yêu sâu sắc và bền vững trở nên khó khăn hơn. Vậy sự phong phú trong các lựa chọn tình cảm thực sự giúp tình yêu nảy nở, hay lại làm suy yếu khả năng duy trì tình yêu của chúng ta?

Đánh giá giá trị trong tình yêu

“Trên đời này, chỉ có một niềm hạnh phúc: yêu và được yêu.” 

— George Sand

Việc đánh giá giá trị của một người trong tình yêu bao gồm hai khía cạnh chính. Thứ nhất là khía cạnh phi quan hệ, đề cập đến những phẩm chất tự thân có giá trị, chẳng hạn như khiếu hài hước, sự giàu có, trí thông minh hoặc trí tuệ. Thứ hai là khía cạnh quan hệ, liên quan đến mức độ phù hợp, tức sự hòa hợp đặc biệt giữa hai con người cụ thể.

Khía cạnh phi quan hệ tương đối dễ đánh giá. Hầu hết mọi người đều đồng ý rằng trí thông minh hay sự giàu có là những phẩm chất đáng mong muốn. Tuy nhiên, mức độ phù hợp giữa hai người lại phức tạp hơn nhiều, bởi nó phụ thuộc vào hoàn cảnh cá nhân và tình huống cụ thể, vốn rất khó dự đoán.

Hãy lấy trí thông minh làm ví dụ. Đây thường được xem là một phẩm chất hấp dẫn, nhưng nếu khoảng cách về trí tuệ giữa hai người quá lớn, giá trị của phẩm chất này trong mối quan hệ có thể giảm đi. Sự giàu có cũng tương tự. Dù thường được coi là điều đáng mong muốn, nó có thể giúp một người tiếp cận nhiều đối tượng tiềm năng hơn, từ đó khiến việc duy trì sự cam kết trở nên phức tạp. Ngay cả khi cả hai đều sở hữu nhiều phẩm chất đáng quý, giá trị của mối quan hệ vẫn có thể thấp nếu họ không thể giúp nhau trở thành phiên bản tốt đẹp hơn của chính mình.

Hai khía cạnh này tương ứng với hai nhiệm vụ cốt lõi trong tình yêu: tìm kiếm bạn đời và duy trì một mối quan hệ yêu thương. Sự phong phú trong các lựa chọn giúp chúng ta thực hiện nhiệm vụ thứ nhất dễ dàng hơn, nhưng lại có thể khiến nhiệm vụ thứ hai trở nên khó khăn hơn. Chúng ta gặp được nhiều người có những phẩm chất đáng mơ ước hơn, nhưng đồng thời lại thường ít sẵn lòng đầu tư sâu sắc vào bất kỳ mối quan hệ cụ thể nào.

Có vẻ như những người theo đuổi mối quan hệ đa ái (polyamory — hình thức có nhiều mối quan hệ tình cảm cùng lúc với sự đồng thuận của những người liên quan) cũng gặp phải nhiều thách thức tương tự như những người theo đuổi chế độ một vợ một chồng hoặc một bạn đời, dù mức độ hài lòng về tình dục của họ có thể cao hơn (Rogier, G. và cộng sự, 2024; Tatum, A. K. và cộng sự, 2026).

Image by nhuhang9261 from Pixabay 

Những khó khăn của sự dư thừa lựa chọn trong tình yêu

“Tình dục không có tình yêu chẳng qua chỉ là một hình thức vận động lành mạnh.” 

— Robert A. Heinlein

Sự phong phú trong các lựa chọn tình cảm tạo ra nhiều thách thức đối với quá trình ra quyết định trong tình yêu. Trong số đó, những vấn đề nổi bật nhất bao gồm: tìm kiếm một người hoàn hảo thay vì một người phù hợp; sự cám dỗ từ con đường mà chúng ta đã không chọn; tâm lý xem một mối quan hệ như phương án dự phòng; và sự suy giảm mức độ cam kết cũng như đầu tư vào mối quan hệ.

Người hoàn hảo hay người bạn đời phù hợp?

Những người có xu hướng tối đa hóa lựa chọn (maximizers) luôn tìm kiếm người bạn đời hoàn hảo nhất. Ngược lại, những người theo xu hướng chấp nhận một lựa chọn đủ tốt (satisficers) tập trung tìm kiếm một người có mức độ tương hợp đủ cao và có khả năng cùng họ xây dựng một mối quan hệ tốt đẹp.

Những người thuộc nhóm tối đa hóa thường dành nhiều thời gian hơn để so sánh người bạn đời hiện tại với những người yêu cũ, các đối tượng tiềm năng khác, thậm chí cả bạn đời của người khác. Họ cũng có xu hướng cảm thấy hối tiếc nhiều hơn và thường xuyên suy nghĩ về những kịch bản giả định trái ngược với thực tế, tức tự hỏi điều gì có thể đã xảy ra nếu mình lựa chọn khác đi.

Sự phong phú trong các lựa chọn tình cảm càng khuyến khích lối tư duy tối đa hóa này. Khi những lựa chọn thay thế dường như không bao giờ cạn kiệt, chúng ta rất dễ bị cuốn vào cuộc tìm kiếm bất tận một người hoàn hảo, thay vì biết trân trọng một người thực sự phù hợp với mình.

Sự cám dỗ từ con đường ta đã không chọn

Khi có quá nhiều lựa chọn tình cảm, con đường mà chúng ta không bước vào đôi khi lại trở nên đặc biệt hấp dẫn. Khi những lựa chọn thay thế luôn sẵn có, việc tiếp tục ở bên một người có thể không còn mang lại cảm giác về sự cam kết, mà thay vào đó là cảm giác mình đang bỏ lỡ những cơ hội khác.

Những người yêu nhau trong xã hội hiện đại thường khó tìm thấy sự bình yên, không hẳn vì mối quan hệ hiện tại không đủ tốt, mà bởi dường như luôn có một khả năng khác thú vị hơn đang chờ đợi họ.

Thế nhưng, việc chạy theo những khả năng chỉ tồn tại trong tưởng tượng thường lại là một phần của vấn đề, chứ không phải giải pháp. Những ảo tưởng về những gì có thể đang chờ đợi mình ở “ngoài kia” có thể trở thành sự thay thế nghèo nàn cho những gì mình đang thực sự có. Và điều đó có thể khiến một mối quan hệ vốn đáng trân trọng dần mất đi sự ổn định.

Chiến lược dự phòng

“Hãy giữ một người bạn trai để dành cho những ngày mưa gió, và thêm một người nữa, phòng khi trời chẳng mưa.”

— Mae West

Sự phong phú trong các lựa chọn tình cảm khuyến khích hình thành chiến lược dự phòng: duy trì những đối tượng tiềm năng khác để thay thế trong trường hợp mối quan hệ hiện tại kết thúc. Xu hướng này đặc biệt dễ nhận thấy trên các nền tảng hẹn hò trực tuyến, nơi dòng người độc thân có vẻ như không bao giờ cạn khiến chúng ta dễ dàng chuyển sang lựa chọn tiếp theo.

Khi có quá nhiều phương án thay thế, sự thất vọng không còn nhất thiết thúc đẩy chúng ta nỗ lực nhiều hơn để vun đắp mối quan hệ. Thay vào đó, nó có thể khiến chúng ta tiếp tục tìm kiếm những người khác. Việc luôn có sẵn người thay thế làm giảm động lực đầu tư vào một mối quan hệ đáng trân trọng và xây dựng sự thân mật sâu sắc hơn giữa hai người.

Điều này phản ánh một nghịch lý trong tình yêu: nhiều hơn đôi khi lại đồng nghĩa với ít hơn (Ben-Ze'ev, 2019).

Sự suy giảm cam kết và mức độ đầu tư vào mối quan hệ

Sự dư thừa lựa chọn trong tình yêu cũng có thể làm suy yếu mức độ cam kết. Theo lý thuyết cam kết trong mối quan hệ, có ba yếu tố chính ảnh hưởng đến sự cam kết của một người: mức độ hài lòng với mối quan hệ, những tổn thất hoặc cái giá phải trả nếu rời đi, và chất lượng của các lựa chọn thay thế hiện có.

Sự cam kết có xu hướng gia tăng khi chúng ta hài lòng với mối quan hệ hiện tại và nhận thấy việc chia tay sẽ khiến mình phải trả giá đáng kể. Ngược lại, sự cam kết có thể suy giảm khi những lựa chọn thay thế hấp dẫn dường như luôn sẵn có.

Các nghiên cứu cho thấy mức độ hài lòng với mối quan hệ nhìn chung là yếu tố dự báo sự cam kết mạnh hơn so với cả cái giá phải trả khi rời đi lẫn chất lượng của những lựa chọn thay thế (Benjamin & Agnew, 2003).

Phát hiện này mang đến một tín hiệu đáng khích lệ: sự phong phú trong các lựa chọn không tự động phá hoại một mối quan hệ. Khi cả hai thực sự hài lòng với nhau, những khả năng khác thường mất đi phần lớn sức hấp dẫn.

Tuy nhiên, khi sự hài lòng suy giảm, sự hiện diện của vô số lựa chọn thay thế có thể khiến việc rời bỏ mối quan hệ hiện tại ngày càng trở nên hấp dẫn hơn.

Cách ứng phó với sự dư thừa lựa chọn trong tình yêu

“Hãy yêu tất cả, chỉ tin tưởng một vài người, và đừng làm điều sai trái với bất kỳ ai.” 

— William Shakespeare

Một cách để ứng phó với sự phong phú của các lựa chọn tình cảm là rèn luyện tính linh hoạt tâm lý. Linh hoạt tâm lý thường được mô tả là khả năng uốn mình mà không gãy đổ, có mối liên hệ với sức khỏe tinh thần và trạng thái an lành về cảm xúc. Khả năng này bao gồm việc thích nghi với những hoàn cảnh thay đổi, điều chỉnh các ưu tiên khi cần thiết và duy trì sự cân bằng giữa những lĩnh vực quan trọng trong cuộc sống. Những người có tính linh hoạt tâm lý cao cũng thường có các mối quan hệ tình cảm và gia đình lành mạnh hơn (Kashdan & Rottenberg, 2010).

Tuy nhiên, linh hoạt trong tình yêu không đồng nghĩa với việc liên tục thay đổi bạn đời. Một tình yêu sâu sắc cần có mức độ ổn định nhất định. Thách thức nằm ở chỗ chúng ta phải đủ linh hoạt để thích nghi với những đổi thay của cuộc sống, nhưng không linh hoạt đến mức đánh mất ý nghĩa của sự cam kết.

Nguyên lý “càng nhiều lại càng ít” trong tình yêu đề cập đến tình trạng có quá nhiều lựa chọn khiến con người luôn ở trong trạng thái cân nhắc và lựa chọn không ngừng. Việc liên tục so sánh có thể làm suy yếu sự đầu tư bền bỉ cần thiết để xây dựng một tình yêu sâu sắc, đồng thời góp phần tạo ra cảm giác thất vọng, cô đơn và bất an.

Ngược lại, nguyên lý “ít hơn lại là nhiều hơn” gợi ý rằng khi giới hạn sự chú ý vào một số ít khả năng tình cảm, chúng ta có thể tạo dựng được mối quan hệ sâu sắc và giàu ý nghĩa hơn. Theo nghĩa này, càng có ít lựa chọn thay thế, chất lượng và chiều sâu của tình yêu có thể càng được nâng cao.

Tất nhiên, những khái niệm như “nhiều hơn” hay “ít hơn” đều phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể. Như Aristotle từng nhận xét, điều quan trọng không chỉ nằm ở số lượng, mà còn ở sự phù hợp. Vì vậy, thách thức của tình yêu hiện đại không phải là loại bỏ mọi lựa chọn, mà là học cách tìm thấy sự cân bằng khôn ngoan giữa vô vàn khả năng mà cuộc sống mang lại.

Lời kết

“Con người chết đi vì thiếu tình yêu, chứ không phải vì thiếu tình dục.” 

— Margaret Atwood

Mượn cách Charles Dickens mô tả cuộc Cách mạng Pháp, chúng ta có thể nói rằng đây đồng thời là “thời đại tốt đẹp nhất” và “thời đại tồi tệ nhất” đối với những người đang yêu. Nhiều mối quan hệ trở nên mong manh, một số đang dần tan vỡ, trong khi những lựa chọn thay thế đầy cám dỗ xuất hiện ở khắp nơi.

Thế nhưng, đây cũng là thời kỳ tình yêu phát triển mạnh mẽ. Tình yêu ngày càng giữ vị trí trung tâm trong cuộc sống con người và trở thành một tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá các mối quan hệ thân mật. Tình yêu lãng mạn không còn dễ dàng bị xem là một ảo tưởng ngây thơ; đối với nhiều người, đó vừa là khát vọng thực tế, vừa là điều họ có thể đạt được.

Nghịch lý nằm ở chỗ: sự phong phú trong các lựa chọn tình cảm mang đến cho chúng ta nhiều cơ hội tìm thấy tình yêu hơn, nhưng đồng thời lại khiến chúng ta khó toàn tâm toàn ý vun đắp cho tình yêu ấy. Nhiều lựa chọn giúp mở rộng thế giới hẹn hò, nhưng một tình yêu sâu sắc đòi hỏi điều mà sự dư thừa đôi khi khiến chúng ta quên mất: chọn một người và dành đủ thời gian, tâm sức để khám phá xem sự lựa chọn ấy có thể đưa hai người đi xa đến đâu.