Sự gần gũi đầy rủi ro, nhưng là lối duy nhất dẫn ta đến sự chấp nhận chân thành

Mỗi chúng ta, suy cho cùng, đều là những sinh vật mỏng manh. Một cơ thể bằng xương bằng thịt dễ tổn thương biết bao trước những tai nạn bất ngờ, trước những mầm bệnh, hay đơn giản là trước sự tàn nhẫn của thời gian. Ta đi qua cuộc đời này với một tâm thế luôn dè chừng: nào là thoa kem chống nắng, thắt dây an toàn, cùng nhau dồn sức chế tạo vắc-xin, hay tìm kiếm một mái nhà ấm áp, khô ráo để trú chân. Thế nhưng, đâu chỉ có những hiểm họa vật lý mới làm ta đau. Chúng ta còn dễ bị tổn thương bởi sự chối bỏ của đám đông, bởi những lời chỉ trích nặng nề, hay nỗi đau mất mát. Dù ai cũng lờ mờ cảm nhận được sức ảnh hưởng từ những thế lực vô hình này, nhưng cách thức chúng làm tổn thương ta lại chẳng dễ gì gọi tên. Tôi tin rằng, việc thấu hiểu những tổn thương thầm lặng ấy chính là chìa khóa để mỗi cá nhân, cũng như toàn xã hội, có thể đối mặt với chúng một cách trọn vẹn hơn.

Sự gần gũi, gắn kết giữa người với người chính là một trong những "thế lực" vô hình như thế. Tuy nhiên, khái niệm này từ trước đến nay vẫn chưa được nhìn nhận thấu đáo, và chính lỗ hổng trong tư duy đó đã hạn chế khả năng ta thấu hiểu giá trị của sự gắn kết, cũng như những tổn thương mà nó có thể gây ra, nhất là khi sự gần gũi ấy là điều ta không mong đợi. Xây dựng một cái nhìn sâu sắc về sự gần gũi là điều thiết yếu để ta hiểu và phản hồi tốt hơn trước những mong manh của kiếp người. Sau đây, tôi xin kể lại ba câu chuyện từ chính cuộc đời mình. Dù chúng chẳng mấy liên quan đến nhau, nhưng ở mỗi câu chuyện đều lấp lánh một chút gì đó rất đỗi riêng tư, gần gũi. Khi xâu chuỗi lại, những mảnh ghép này sẽ giúp ta phác họa nên những gì ta thực sự tìm kiếm trong một mối quan hệ thân tình. Ta cần một điểm tựa để gọi tên sự gần gũi dưới mọi hình thái, giúp ta nhận ra nó ở cả những nơi không ngờ tới, soi tỏ cách nó khiến ta trở nên yếu đuối, lý giải vì sao những tổn thương trong sự gắn kết lại nhức nhối đến thế, và cuối cùng là giúp ta vững vàng hơn khi bước vào những kết nối tâm giao.

Photo by Cavan Images/Getty Images

1.

Năm lên bảy tuổi, tôi có kẻ thù đầu đời. Mẹ tôi, với niềm tin lạc quan rằng lòng tốt sẽ nảy mầm cho những mối quan hệ tốt đẹp, đã khăng khăng mời bạn ấy sang nhà chơi. Tôi nhớ mang máng là mình đã giả vờ dọn dẹp phòng để tránh phải xã giao. Cô bạn ấy lục lọi đồ đạc của tôi và tìm thấy cuốn nhật ký tôi giấu chẳng mấy kỹ càng. Bên trong cuốn sổ, phía sau những dòng cảnh báo "miễn vào" viết tay nguệch ngoạc, là tên người mà tôi thầm thương trộm nhớ. Tôi bắt bạn ấy phải hứa là sẽ giữ kín bí mật này.

Việc ta thầm thích một ai đó nói lên rất nhiều điều về chính ta. Biết được bí mật ấy cũng giống như được chạm vào một góc nhìn thấu tận tâm can.

Đúng tính cách của một "kẻ thù", bạn ấy đã không giữ lời. Vài ngày sau, vào một buổi chiều nhục nhã nhất trong suốt bảy năm cuộc đời, bạn ấy đã đem chuyện tôi thích ai nói cho chính người đó biết. Tôi vẫn nhớ như in cảm giác đứng nhìn họ cười đùa với nhau từ phía bên kia lớp học. Tôi cứ dán mắt vào chiếc đồng hồ, nhìn từng kim giây nhích đi, chỉ khao khát được chạy trốn khỏi căn phòng ấy ngay lập tức.

Ngay từ khi còn nhỏ, chúng ta thường cảm thấy việc "cảm nắng" một ai đó là điều gì đó thật xấu hổ. Nó khiến ta thấy mình trở nên ngốc nghếch, yếu mềm và mất đi sự tự chủ vốn có. Nỗi thẹn thùng ấy không chỉ đơn thuần đến từ nỗi lo bị từ chối tình cảm, minh chứng là trong câu chuyện thời thơ ấu này, tôi vốn chẳng hề có ý định thổ lộ. Sự thật là, việc ta thích ai đó sẽ tiết lộ rất nhiều về bản thân ta. Đó là chuyện riêng tư. Biết được điều đó cũng đồng nghĩa với việc nắm giữ một cái nhìn thấu đáo và nhạy cảm về con người ta: ta bị thu hút bởi điều gì, ta trân trọng giá trị nào. Chúng ta rơi vào lưới tình dường như ngoài tầm kiểm soát, và đôi khi trái ngược hoàn toàn với lý trí tỉnh táo của mình. Những rung động ấy lột bỏ lớp vỏ bọc chỉn chu, kiểm soát mà ta dày công gây dựng, để lộ ra một bản ngã chân thật nhưng cũng đầy xáo động bên trong. 

2.

Nhiều năm sau, khi đang trên đường đến trường, lần đầu tiên tôi tự mình đi tàu điện ngầm ở Los Angeles. Dù toa tàu gần như trống không, một người đàn ông vẫn tiến đến ngồi ngay sát cạnh tôi. Tôi tự hỏi liệu có phải ông ta đang nhích lại gần hơn không, hay chỉ do mình quá nhạy cảm. Nhưng rồi rất nhanh thôi, mọi chuyện dần trở nên rõ mồn một. Không chỉ cố tình ép sát vào người tôi, ông ta còn bắt đầu có những hành động biến thái, thủ dâm ngay trong túi quần theo một nhịp điệu đáng sợ.

Lúc đó tôi mới nhận ra rằng, phản ứng đầu tiên của mình trước một mối đe dọa không phải là chiến đấu hay bỏ chạy, mà là "đóng băng". Tôi nhìn quanh toa tàu, nhưng dường như chẳng ai mảy may nhận ra chuyện gì đang xảy ra. Tôi thấy sợ hãi vô cùng. Nếu một kẻ dám làm điều này ở nơi công cộng, thì hắn còn có thể làm đến mức nào nữa? Thân hình hắn đã chắn ngang lối ra duy nhất của hàng ghế. Để thoát thân, tôi buộc lòng phải lách qua người hắn. Và cuối cùng, tôi cũng đã gom đủ can đảm để làm điều đó. 

3.

Nhiều năm sau nữa, tôi đứng trước cổng bệnh viện với vẻ mặt bối rối, cái vẻ mặt thường thấy của tôi dạo ấy. Một nhân viên trông xe muốn giúp đỡ nên đã hỏi tôi đang tìm phòng khám nào. Tôi cứ đứng trân trân nhìn anh ta trong một khoảng lặng dài đến mức bất lịch sự.

Ngoại trừ người bạn đời và một danh sách dài dằng dặc các bác sĩ (mà tôi chẳng hề mong muốn), tôi chưa hề hé răng với ai rằng cơ thể mình đang gặp vấn đề rất nghiêm trọng. Tôi gần như không thể ngồi, cũng chẳng thể đi lại bình thường, nhưng chính những chi tiết nhạy cảm của căn bệnh khiến tôi thấy tủi hổ đến mức chẳng dám giải thích cho thầy cô, bạn bè hay người thân. Tôi thầm hy vọng cơn ác mộng này sẽ qua đi trước khi mình buộc phải giải thích với mọi người, nhưng thực tế, tôi lại dành cả ngày để lướt các diễn đàn mạng đầy rẫy những tin tức đáng sợ, với nỗi lo thắt lòng rằng nó sẽ chẳng bao giờ chấm dứt. Đó là những ngày cuối của đợt phong tỏa vì COVID-19, nên việc "biến mất" khỏi giảng đường cũng dễ dàng hơn đôi chút.

Cuối cùng, tôi cũng gom hết can đảm để thốt ra cái từ mà mình ghét nhất trong tiếng Anh: "Colorectal" (trực tràng). Anh nhân viên chỉ tôi lên tầng bốn.

Sự gần gũi, riêng tư luôn hiện diện xuyên suốt những trải nghiệm này, và nó lý giải vì sao mỗi câu chuyện lại tác động mạnh mẽ đến tôi như vậy. Dù cụm từ "gần gũi" thường khiến ta liên tưởng đến chuyện chăn gối, nhưng thực tế, nó bao hàm nhiều điều hơn thế. Ngay cả việc tôi đang chia sẻ những câu chuyện này với bạn cũng là một sự gần gũi. Tôi cảm thấy mình đang bộc lộ những phần yếu đuối nhất khi kể về chúng, đôi khi còn thấy nôn nao cả người, dù chuyện đã xảy ra từ nhiều năm trước. Hầu hết chúng ta thường không đem những chuyện riêng tư này ra nói giữa chốn đông người, hay để cả thế giới mạng cùng hay biết. Bởi những vấn đề thầm kín vốn rất nhạy cảm và dễ làm ta cảm thấy xấu hổ.

Bằng trực giác, ta hiểu rằng sự gần gũi khiến con người trở nên mong manh và cần được nâng niu. Nhưng thật khó để gọi tên chính xác bằng cách nào và theo hướng nào mà nó làm ta yếu đuối, hay sự mong manh đó ở người khác đòi hỏi ta phải ứng xử ra sao. Có những cách thô bạo mà người ta dùng để xâm phạm vào sự riêng tư của nhau, như gã đàn ông trên tàu điện ngầm. Nhưng cũng có vô vàn cách âm thầm hơn có thể gây ra những tổn thương sâu sắc.

Dù đã có rất nhiều tài liệu nghiên cứu về các khái niệm liên quan như tình yêu (và trong vài thập kỷ gần đây là quyền riêng tư), nhưng sự gần gũi lại nhận được khá ít sự quan tâm dưới góc độ triết học. Các triết gia thường dựa trên những cách hiểu cảm tính về sự gần gũi để lập luận cho những chủ đề khác nhau, từ việc nạo phá thai, khiếu hài hước cho đến sự chiếm dụng văn hóa. Tuy nhiên, nếu thiếu đi một cái nhìn hệ thống về sự gần gũi, ta sẽ rất khó thấy được sợi dây liên kết giữa các lĩnh vực này, hay hiểu được làm thế nào mà một góc nhìn về mảng này lại có thể soi sáng cho mảng kia.

trong bài viết "Sự gần gũi là gì?" (2024), tôi đã xây dựng nên một khái niệm mà tôi gọi là "Thuyết về các vùng riêng tư". Dù thông thường ta hay nghĩ đến các mối quan hệ trước tiên khi định nghĩa về sự gần gũi, nhưng xuất phát điểm này lại khiến ta khó lòng thấu hiểu được trọn vẹn tầm vóc của nó. Nó không giải thích được những khoảnh khắc gắn kết tuyệt vời giữa những người gần như xa lạ, cũng không giúp ta hiểu thấu tại sao những hành vi xâm phạm đời tư lại mang tính cá nhân và gây ra sức tàn phá kinh khủng đến thế. Thay vào đó, chúng ta sẽ nhìn rõ bức tranh toàn cảnh hơn nếu bắt đầu suy ngẫm về những phần riêng tư thuộc về bản thể của mỗi con người. Cách tiếp cận này giúp ta nhìn thấy sợi chỉ đỏ xuyên suốt tất cả những câu chuyện mà tôi đã kể lúc đầu.

Nếu sự mặc cảm bủa vây một vết bớt, nó có thể trở thành một phần định nghĩa nên con người ta

Sự gần gũi phơi bày những phần đặc biệt, mong manh của con người mà tôi gọi là "vùng riêng tư". Những vùng này không chỉ là những bộ phận trên cơ thể mà còn bao gồm cả những đặc điểm tinh thần. Để trở thành một vùng riêng tư, một đặc điểm phải đáp ứng đủ hai yếu tố mà tôi gọi là Điều kiện Về tính Ẩn giấu và Điều kiện Về tầm Quan trọng.

Để một đặc điểm được coi là Ẩn giấu, ta phải có xu hướng muốn che giấu nó trước ánh nhìn của mọi người vì cảm thấy bất an về mặt tâm lý khi để nó lộ ra. Mặc dù chúng ta giấu số căn cước công dân để tránh bị đánh cắp danh tính, nhưng nó không phải là "Ẩn giấu" theo nghĩa chuyên môn này. Hậu quả tài chính khi lộ thông tin cá nhân có thể gây bất ổn tâm lý, nhưng điều làm ta lo lắng không đơn thuần là việc có ánh mắt ai đó nhìn vào nó. Khi chia sẻ rộng rãi một điều gì đó thuộc về vùng riêng tư, ta có cảm giác như mình vừa vượt qua một rào cản tâm lý rất lớn. Tất nhiên, sự bất an này không có nghĩa là chúng ta nhất định sẽ không chia sẻ. (Nếu không, chính việc tôi viết bài báo này sẽ là một minh chứng ngược lại cho lý thuyết của mình – nỗi hổ thẹn của một triết gia!)

Để một đặc điểm được coi là Quan trọng, chúng ta phải tin tưởng, lo lắng hoặc sợ hãi rằng nó tiết lộ bản chất con người mình. Những đặc điểm quan trọng luôn gắn liền với căn tính (danh tính) của chúng ta. Việc tôi là một triết gia chắc chắn đáp ứng Điều kiện Quan trọng, nhưng vì nó không phải là điều Ẩn giấu, nên nó không phải là chuyện riêng tư. Nghề nghiệp, xu hướng tính dục, giới tính, sắc tộc, tôn giáo, sở thích, những điều cực kỳ ghét hay yêu và những khát vọng thường là những điều Quan trọng theo nghĩa này. Tuy nhiên, nhiều phần có vẻ ít quan trọng hơn cũng có thể trở thành điều Quan trọng. Như Erving Goffman từng viết năm 1963, sự mặc cảm có thể khiến ta cảm thấy như thể căn tính của mình bị "vấy bẩn". Dù một vết bớt không ảnh hưởng nhiều đến bản chất khách quan của một người, nhưng nếu sự mặc cảm bám lấy nó, nó có thể trở thành một phần trong cách chúng ta định nghĩa về chính mình.

Lịch sử cá nhân, những nét tính cách riêng biệt và môi trường văn hóa đều ảnh hưởng đến những gì ta coi là Ẩn giấu và Quan trọng. Tuy nhiên, dù xã hội có thể tác động đến những gì ta cho là riêng tư, nhưng nó không có quyền quyết định hoàn toàn. Để sự gần gũi có sức mạnh lớn lao đối với chúng ta như vậy, nó phải đóng một vai trò tâm lý nhất định, điều chỉ có thể xảy ra khi ta kết nối với các chuẩn mực văn hóa theo những cách riêng. Nói theo ngôn ngữ của triết gia luật học H.L.A. Hart, chúng ta phải chấp nhận "góc nhìn nội tại" đối với một chuẩn mực ở một mức độ nào đó, nghĩa là ta coi chính chuẩn mực đó có uy quyền đối với mình, bất kể có sự cưỡng chế hay không. Với góc nhìn này, chúng ta có thể xem xét những hành động làm lộ ra phần Ẩn giấu và Quan trọng của người khác bằng một đôi mắt mới mẻ và tiếp cận chúng một cách tinh tế hơn.

Cùng với nhau, sự Quan trọng và tính Ẩn giấu khiến ta dễ bị tổn thương về mặt tâm lý trước những cảm xúc đạo đức. Đáng lo ngại nhất chính là nỗi hổ thẹn. Trong khi sự tội lỗi thường xuất hiện khi ta thấy tệ về một việc mình đã làm, thì nỗi hổ thẹn lại nhắm vào việc ta là ai. Chúng ta dễ cảm thấy hổ thẹn về những đặc điểm mà mình có xu hướng che giấu (thực tế, ta thường giấu đi những thứ mà ta vốn đã thấy hổ thẹn từ trước) và cảm thấy chúng gắn liền với căn tính của mình. Nỗi hổ thẹn về những đặc điểm như vậy, do sự kết nối chặt chẽ của chúng với cái tôi, có khả năng làm thay đổi sâu sắc con người ta.

Có những "kịch bản xã hội" tinh vi dẫn dắt chúng ta, thường là trong vô thức, để định hướng sự gần gũi. Khi ta nghiêng người cho nụ hôn đầu, kịch bản bảo ta chỉ nên nghiêng một phần thôi, để đối phương cũng có thể nghiêng tới nếu họ cũng muốn hôn. Khi một người bạn mới kể cho ta nghe một câu chuyện đáng xấu hổ lúc đi phỏng vấn xin việc, việc ta đáp lại bằng một câu chuyện tương tự là điều phù hợp. Những kịch bản gần gũi này có thể mang tính bảo vệ, nhưng cũng có thể gây hại khôn lường. Như triết gia Tom Doughtery lập luận, các kịch bản này có thể gò bó sự tự chủ và gây áp lực khiến người ta phải tiếp tục những cuộc gặp gỡ mà lẽ ra họ muốn dừng lại. Bằng cách suy nghĩ thấu đáo về những rủi ro của sự gần gũi, chúng ta sẽ sẵn sàng hơn để viết lại những kịch bản độc hại. Chẳng hạn, khi biết về nguy cơ của nỗi hổ thẹn, ta có thể xây dựng những kịch bản giúp "nâng đỡ trước nỗi hổ thẹn" sau khi chia sẻ những điều thầm kín. Làm như vậy, chúng ta giúp người khác nhìn nhận những đặc điểm mong manh của họ theo hướng tích cực hoặc trung lập hơn, hoặc bớt coi đó là điều định nghĩa nên con người họ. Khi chọn con đường sau, chúng ta đang thử thách lại "tầm Quan trọng" (theo nghĩa chuyên môn) của đặc điểm đó.

Nắm bắt sự gắn kết bắt nguồn từ những "Góc khuất Quan trọng" cũng mở ra cho chúng ta một lối đi khác để xoa dịu những tổn thương. Giống như cách chúng ta có thể tự vấn, thường là với sự đồng hành của người khác, về việc một đặc điểm nào đó thực sự chiếm vị trí thế nào trong căn tính của mình, chúng ta cũng có thể thử thách "tính Ẩn giấu" của nó. Khi đưa một điều gì đó ra ánh sáng, ta sẽ nhận về nhiều phản hồi hơn. Dẫu phải đối mặt với rủi ro từ những phản ứng tiêu cực, nhưng đồng thời, ta cũng mở lòng mình để đón nhận những cái nhìn khách quan, những cử chỉ tử tế, sự ủng hộ và cả những tiếng nói đồng cảm. Đưa một điều gì đó ra ngoài bóng tối thường chính là liều thuốc giải độc cho nỗi hổ thẹn.

Chỉ thông qua sự gần gũi, ta mới được chấp nhận với tất cả những gì mình có

Ba năm rưỡi trước, tôi từng chẳng đủ can đảm để thốt ra cái từ "trực tràng" đáng sợ ấy với một người lạ. Sự mặc cảm gắn liền với những thuật ngữ đó, cùng nỗi ghê sợ chính cơ thể đang rệu rã của mình, đã khiến lời nói nghẹn lại nơi cổ họng. Nhưng trong những năm qua, tôi đã bắt đầu tập nói và viết về những trải nghiệm của mình. Trước đây, tôi chưa từng đặt bút viết hai chữ "bệnh Crohn" lên mặt giấy. Thế nhưng, nhiều người đã tìm đến tôi (khi đọc được những ẩn ý giữa các dòng chữ) để kể về hành trình của chính họ với căn bệnh Crohn, hay với những căn bệnh khác đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời và cơ thể họ. Thường thì, chính nhờ việc nhận ra người khác không đáng phải chịu đựng nỗi hổ thẹn, mà ta học được rằng chính mình cũng không đáng phải khổ sở như vậy. Sự công khai, dù ban đầu đầy rẫy bất an (và đôi khi vẫn còn đó), đã trở thành điểm tựa cho tôi. Mọi người đã tiếp thêm sức mạnh cho tôi. Khi sẻ chia những điều thầm kín, ta chấp nhận mình trở nên yếu mềm, nhưng đồng thời ta cũng trao cho người khác cơ hội để làm ta mạnh mẽ hơn. Và biết đâu, chính chúng ta cũng đang giúp người khác thêm vững vàng.

Mỗi chúng ta, suy cho cùng, đều là những sinh vật mỏng manh. Sống trên đời là chấp nhận sự mong manh trước bệnh tật và cửa tử. Bước vào một mối quan hệ là chấp nhận sự mong manh trước những mong cầu và đòi hỏi của đối phương. Và để người khác thấu hiểu mình, điều mà tôi tin là cốt lõi của sự gần gũi, chính là chấp nhận sự mong manh trước những phán xét và khước từ. Nhưng cũng chỉ thông qua sự gần gũi ấy, ta mới có thể được yêu thương sâu sắc, được chấp nhận với trọn vẹn bản ngã của chính mình. Vì vậy, chúng ta hãy cứ can đảm gánh vác sự mong manh của bản thân, và giúp người khác nâng đỡ sự mong manh của họ nữa.

Tác giả

Jasmine Gunkel là trợ lý giáo sư triết học tại Đại học Western ở Ontario, Canada.

Biên tập bởi Sam Dresser

Nguồn: Intimacy is risky, but it’s the only way to true acceptance | Tạp chí Psyche.co