Sức mạnh của những lời nhỏ bé

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Những câu từ làm thay đổi cuộc đời hiếm khi lừng danh; chúng nhỏ bé, riêng tư, và đến đúng vào khoảnh khắc cần nhất.
• Chỉ một từ cũng đủ sức đánh thức ký ức, sự gắn bó, và trao cho ai đó một lý do để ở lại.
• Những câu từ được gieo mầm bằng sự ân cần có thể lặng lẽ đợi chờ, cho đến khi một tín hiệu nhỏ dội lại, gọi chúng trở về trong tâm trí.
• Ta không bao giờ biết được khi nào những lời chân thành dù nhỏ bé nhất của mình sẽ trở thành điểm tựa mà ai đó đang mải miết đi tìm.

Chúng ta được giáo dục một cách bài bản để tin rằng những lời nói có khả năng chuyển hóa cuộc đời phải thuộc về những tên tuổi vĩ đại. Plato. Socrates. Shakespeare hay Rumi (người mà tình cờ thay, lại thường được ghi nhận là nhà thơ có sách bán chạy nhất tại Hoa Kỳ, một thực tế khiến bất kỳ ai từng đinh ninh câu trả lời là Shakespeare cũng phải ngỡ ngàng). Ta sưu tầm từng câu chữ của họ, đóng khung, xăm lên da, hay đăng tải khắp nơi, vì vững tin rằng thứ trí tuệ cổ xưa và được mài giũa chỉn chu đến thế hẳn phải là điều làm nên những bước ngoặt cuộc đời.

Nhưng gần ba thập kỷ làm nghề trị liệu tâm lý đã dạy tôi một điều hoàn toàn khác. Những lời thực sự cứu rỗi một con người lại vô cùng nhỏ bé. Chúng không hướng về toàn nhân loại. Chúng được thốt ra một cách tình cờ nhưng đúng vào khoảnh khắc nhiệm màu nhất, dành riêng cho duy nhất một người. Hai câu chuyện, từ hai quốc gia, hai nền văn hóa, hai cuộc đời chưa từng giao nhau, đã dạy tôi điều này sâu sắc hơn bất kỳ học thuyết triết học nào. (Các chi tiết đã được thay đổi để bảo mật quyền riêng tư; riêng câu chuyện đầu tiên được chia sẻ với sự đồng thuận từ chính người trong cuộc.)

Image by Pexels from Pixabay 

Mama

Cậu ấy 18 tuổi khi chúng tôi gặp nhau, và nỗi đau mất mát của cậu nằm trong số những thương tổn nặng nề nhất mà tôi từng chứng kiến. Mẹ cậu mất năm cậu 11 tuổi, và cậu chưa bao giờ vượt qua được biến cố ấy. Suốt bốn phiên trị liệu dài, cậu liên tục phủ nhận việc có bất kỳ ý định tự hại nào. Vào cuối phiên làm việc cuối cùng, tôi hỏi liệu cậu có tin rằng mẹ vẫn luôn ở bên mình hay không. "Ở khắp mọi nơi," cậu đáp. Cậu trò chuyện với bà liên tục trong tâm trí. "Vậy hãy nghĩ về điều này," tôi nói: "Nếu bà luôn ở khắp mọi nơi bên cháu, hãy tưởng tượng xem bà sẽ đau đớn biết bao khi phải chứng kiến đứa con trai của mình chịu đựng tổn thương."

Một buổi sáng thời gian ngắn sau đó, cậu lặng lẽ lên một kế hoạch chỉn chu để kết thúc cuộc đời mình, dọn dẹp phòng ốc gọn gàng, rồi bước ra ngoài để thực hiện, cách duy nhất, trong suy nghĩ của cậu, để được đoàn tụ với mẹ. Tại ga tàu hỏa, một bé gái khoảng 3 tuổi đang chơi đùa bên cạnh mẹ mình. Bé vấp ngã, đau gối và cất tiếng khóc: "Mama, mama." Cùng một từ ấy. Cùng một âm điệu mà cậu từng dùng ngày xưa để gọi mẹ mình.

Và ngay khoảnh khắc đó, câu nói của tôi dội ngược trở lại trong tâm trí cậu: Nếu bà luôn ở khắp mọi nơi bên cháu, bà sẽ đau đớn biết bao khi thấy cháu tự làm tổn thương mình? Cậu đứng lặng trên sân ga một hồi lâu. Rồi cậu bước lên chuyến tàu tiếp theo để trở về nhà.

Chuyện đã xảy ra 25 năm trước. Ngày nay, cậu là một tiến sĩ tâm lý học chuyên hỗ trợ những bạn trẻ trải qua sang chấn lớn. Thỉnh thoảng, tôi vẫn gọi điện cho cậu để xin lời khuyên. Theo cách cậu tự kể, và tôi tin tưởng không một chút hoài nghi, cậu đã giúp hàng trăm người trẻ tuổi bước lên chuyến tàu tiếp theo để trở về nhà.

Trở về nhà

Cô là một nữ quản lý tài chính thành đạt, người từng sống sót qua nhiều năm chịu đựng bạo lực gia đình từ vị bạn đời chìm đắm trong rượu và các chất gây nghiện, để rồi sau đó là một cuộc ly thân kéo dài suốt ba năm. Cô mang trong mình những chẩn đoán tâm lý vốn là hậu quả của chuỗi ngày ấy – trầm cảm, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), rối loạn lo âu, cùng cả một "tiệm thuốc" với đủ loại dược phẩm cô từng thử qua.

Một buổi tối, cô cho một đồng nghiệp trẻ đi nhờ xe. Thích thú trước chiếc xe sang trọng của cô, cậu được nhờ nhập địa chỉ nhà mình vào hệ thống định vị. Cậu chạm vào bàn phím, và ở ngay đầu màn hình hiện lên một từ duy nhất: Nhà (Home). Cậu ngây ngô hỏi: "Nhà chị ở đâu vậy?"

Cô lặng người. Điều cô muốn thốt ra nhất lúc đó là: Tôi làm gì có nhà. Chẳng có nơi nào gọi là "nhà" dành cho tôi cả. Cô nén dòng nước mắt, vờ như không nghe thấy, đưa người đồng nghiệp về tận nơi, rồi lái xe đi, dừng lại bên đường và òa khóc. Sau đó, cô tự hỏi bản thân câu hỏi mà màn hình định vị vừa vô tình đặt ra: Liệu mình có một ngôi nhà để trở về?

Đêm hôm đó, cô lái xe về nhà bố mẹ đẻ. Cô xin nghỉ phép không lương sáu tháng. Chúng tôi gặp nhau mỗi tuần. Mười tuần sau, cô lái xe trở về căn nhà của chính mình, và lần đầu tiên sau nhiều năm, nơi ấy thực sự trở thành "tổ ấm" của cô.

Vì sao những lời nhỏ bé chạm đến ta khi danh ngôn chẳng thể lay động

Tâm lý học mang lại cho chúng ta lời giải đáp về những gì đã diễn ra trên sân ga và bên trong chiếc xe ấy. Các nghiên cứu về trí nhớ cho thấy khả năng truy xuất thông tin phụ thuộc sâu sắc vào những tín hiệu từ môi trường xung quanh: ký ức chỉ tái hiện khi một yếu tố ở hiện tại trùng khớp với cách nó được mã hóa ban đầu (Tulving & Thomson, 1973). Một trích dẫn của Plato chẳng hề tương thích với bất kỳ bối cảnh cụ thể nào. Nhưng tiếng "Mama" phát ra từ giọng nói hoảng sợ của một đứa trẻ lại khớp với mọi thứ, sự gắn bó nguyên sơ nhất, tổn thương sâu sắc nhất, và điều cốt yếu là câu nói mà vị chuyên gia tâm lý từng kết nối trực tiếp với chính mối liên kết ấy. Đứa trẻ không trích dẫn lại lời của bất kỳ ai. Em chỉ vô tình mở tung một cánh cửa tâm hồn.

Những từ ngữ nhỏ bé còn phát huy sức mạnh bởi vì chúng thuộc về chính ta. Trí nhớ tự thuật của con người được tổ chức xoay quanh cái tôi, xoay quanh những con người, địa danh, và ngôn từ định hình nên bản ngã của chúng ta (Conway & Pleydell-Pearce, 2000). "Nhà" không phải là một khái niệm trừu tượng đối với người sống sót qua bạo lực gia đình; đó là một vết thương gắn liền với một địa chỉ. Khi một câu hỏi ngô nghê chạm vào từ ngữ ấy, nó đã làm được điều mà không toa thuốc nào làm nổi: khiến cho sự mất mát trở nên không thể chối bỏ, và hành trình chữa lành bắt đầu có thể hình dung.

Và hãy chú ý đến điều mà cả hai người thốt ra những từ ấy đều không hề hay biết. Đứa trẻ chẳng hề có ý định cứu rỗi ai. Người đồng nghiệp chỉ đang trò chuyện xã giao. Những từ ngữ quyền năng nhất trong hai cuộc đời này lại được thốt ra bởi những con người chẳng bao giờ biết được điều kỳ diệu mình đã làm. Những danh ngôn lừng lẫy được hướng về tất cả mọi người, và vì thế, chẳng dành riêng cho ai cả. Còn những lời nhỏ bé khi cất lên, lại được gửi gắm cho chính bản thân bạn.

Lời nhắn gửi dành cho mỗi chúng ta

Bạn không thể lên lịch trước cho một khoảnh khắc trên sân ga. Nhưng bạn hoàn toàn có thể làm ba điều này. Hãy cất lên những lời chân thành dù nhỏ bé nhất, một câu nói bình dị, một câu hỏi thật lòng, bởi bạn sẽ chẳng bao giờ biết được từ ngữ nào của mình đang âm thầm chờ đợi để trở thành tín hiệu cứu rỗi ai đó. Nếu bạn là một nhà trị liệu, một người cha người mẹ, một thầy cô giáo, hay một người bạn, hãy gieo trồng từng câu chữ bằng sự ân cần; chúng có thể ngủ yên suốt nhiều tháng ngày rồi chợt bừng tỉnh đúng vào thời khắc quyết định, được gợi lại nhờ tiếng khóc của một đứa trẻ hay một từ ngữ lướt qua trên màn hình. Và hãy lắng nghe cả những từ ngữ nhỏ bé của chính mình, những lời khiến bạn lặng người, những lời bạn cố giả vờ như không nhìn, không nghe thấy. Chúng thường chỉ hướng thẳng về chính điều đang rất cần sự chú ý từ bạn.

Một cậu con trai đã được dẫn hướng trở về nhà nhờ tiếng khóc của một đứa trẻ. Một người phụ nữ đã tìm lại mái ấm nhờ một màn hình định vị, chẳng cần đến những bức tượng cẩm thạch, những tập đại thành văn học, hay những danh ngôn được đóng khung chỉn chu.

Không một trích dẫn nào từ Plato. Chỉ là những từ ngữ nhỏ bé từ một cô bé nhỏ nhắn.