Sức mạnh của việc trở về

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Việc quay lại với những bài hát và cuốn sách cũ hé lộ những tầng nghĩa mới khi ta đổi thay và lớn lên qua trải nghiệm đời mình.
• Trở về không phải là thụt lùi mà là sự trưởng thành theo hình xoắn ốc, mang con người ta của hiện tại đến gặp lại điều ta tưởng đã hiểu tường tận.
• Sự mới mẻ liên miên có thể cắt đứt ta khỏi những chân lý từng nuôi dưỡng mình. Trở về là cách dựng lại nền đất để ta đứng vững.

Vào dịp Giáng sinh, tôi đặt đĩa “The Boxer” của Simon và Garfunkel lên máy hát. Tôi đã nghe bài này hàng nghìn lần suốt bốn thập kỷ.

Khi nghe nó ở tuổi mười chín đôi mươi, lúc vừa đặt chân đến nước Mỹ từ Bangladesh, lang thang giữa những con người mà bài hát gọi là “những kẻ tả tơi,” tôi thấy mình thật anh hùng. Tôi là cậu bé nghèo, và bài hát khiến tôi tin rằng cuộc vật lộn của mình có phẩm giá, rằng sự bền bỉ rồi sẽ mang ý nghĩa.

Nghe lại vào cuối năm 2025, tôi không còn cảm thấy mình anh hùng nữa. Thứ dâng lên rõ nhất trong tôi là sự dịu dàng. Dịu dàng dành cho chàng trai trẻ từng tin rằng chỉ cần cố gắng đủ nhiều thì sẽ vượt qua mọi trở ngại, từng nghĩ giấc mơ Mỹ đơn giản chỉ là không được bỏ cuộc. Cậu đâu biết những gì đang chờ phía trước, những thất bại, những mất mát, những lần đời sống khước từ câu chuyện gọn ghẽ mà cậu tự vẽ ra.

Tôi thấy mình yêu cậu biết bao. Và trong tình yêu ấy, tôi tìm lại được sức mạnh cùng một đốm sáng giữa những ngày đông mỗi lúc một tối hơn.

Đó chính là điều việc trở về với những thứ cũ — âm nhạc, sách vở, thói quen, nghi thức — có thể làm cho ta. Nó trao cho ta sức lực để đối diện với những điều mới mẻ.

Source: Guntur/Adobe Stock

Những cuốn sách đổi thay cùng ta

Mùa xuân năm ngoái, giữa một giai đoạn khá căng thẳng, tôi chợt tìm lại cuốn Sadhana của Rabindranath Tagore, bản in đã bốn mươi năm tuổi. Do chính Tagore dịch từ tiếng Bengal, cuốn sách gồm tám tiểu luận về những câu hỏi tâm linh sâu thẳm nhất của con người.

Tôi đã đọc nó lần đầu khi còn là một cậu bé. Giờ đây, ở tuổi ngoài năm mươi, lật từng trang giấy đã quăn góc, mắt tôi dừng lại ở đoạn này:

Con người chỉ nhắm đến việc phóng đại bản thân thì sẽ xem nhẹ mọi thứ khác. So với cái tôi của anh ta, phần còn lại của thế giới trở nên không thật. Vì thế, để ý thức trọn vẹn về thực tại của muôn loài, con người phải tự giải thoát khỏi xiềng xích của những ham muốn cá nhân. Đó là kỷ luật ta cần đi qua để chuẩn bị cho bổn phận xã hội, để cùng gánh vác nỗi nặng của đồng loại. Mọi nỗ lực vươn tới một đời sống rộng lớn hơn đòi hỏi con người phải nhận được bằng cách cho đi, chứ không phải bằng lòng tham.

Hẳn tôi đã đọc những dòng ấy nhiều lần. Nhưng ở tuổi mười lăm hay hai mươi lăm, chúng chẳng hề đọng lại. Khi ấy, những câu chữ khác đã lên tiếng với tôi. Còn ở tuổi năm mươi, những dòng ấy như vượt qua thời gian và không gian, cắm rễ sâu vào tâm hồn tôi.

Phải, tôi nghĩ. Giờ thì tôi đã hiểu.

Ở mọi chặng tuổi, Tagore luôn phục hồi và nuôi dưỡng tôi. Ông luôn trao cho tôi điều tôi cần. Chỉ là điều tôi cần đã đổi thay theo từng bước đời, và mỗi lần tìm đến Tagore, ông lại tặng tôi một món quà khác.

Khi những bài hát cũ nói lên sự thật mới

Trong ca khúc “Anthem” của Leonard Cohen có câu hát nổi tiếng: “Có một vết nứt trong mọi thứ / Đó là cách ánh sáng tìm đường đi vào.” Suốt nhiều thập kỷ, tôi nghe câu ấy như một điều đẹp đẽ nhưng trừu tượng, thứ an ủi mang vị thơ, giống như dòng chữ in trên chiếc cốc cà phê.

Rồi con trai tôi được chẩn đoán mắc đa u tủy, một dạng ung thư máu hiếm gặp, đặc biệt hiếm ở độ tuổi của thằng bé.

Đột nhiên, vết nứt ấy không còn là một ẩn dụ. Nó là sự rạn vỡ thật sự của tất cả những gì tôi từng nghĩ mình hiểu về sự kiểm soát, về vai trò làm cha, về những điều tôi có thể che chở cho con. Và khi tôi quay lại với bài hát ấy, tôi nghe thấy một điều trước đây hoàn toàn bỏ lỡ: đoạn ca từ không nói về những vết nứt như các khiếm khuyết đáng tiếc mà ta đành chấp nhận. Nó nói về vết nứt như điều kiện cần để ánh sáng có thể bước vào.

“Hãy rung những chiếc chuông còn có thể rung / Quên đi lễ vật hoàn hảo của mình.”

Cohen không bảo ta “hãy chấp nhận sự không hoàn hảo.” Ông nói rằng chính sự hoàn hảo mới là kẻ thù. Việc đuổi theo nó mới là thứ giữ ta trong bóng tối. Vết nứt, sự đổ vỡ, thất bại, thương tổn, không phải là chướng ngại của sự trọn vẹn. Nó chính là lối vào.

Tôi đã nghe bài hát ấy hàng chục lần trước đây. Nhưng tôi cần phải đi qua sự tan vỡ rồi mới có thể hiểu nó thật sự đang nói gì.

Và khi đã hiểu, bài hát trao cho tôi đúng điều tôi cần, vào đúng khoảnh khắc tôi cần nhất.

Sức mạnh của việc trở về

Có một khác biệt giữa trở về và chỉ đơn thuần lặp lại. Lặp lại là máy móc, làm cùng một việc và chờ đợi cùng một kết quả. Còn trở về là một cuộc đối thoại, mang con người ta của hôm nay đến gặp điều ta tưởng đã hiểu hôm qua.

Mỗi lần trở về lại thêm một lớp nghĩa. Không phải vì bài hát đã đổi thay, mà vì tôi mang nhiều đời sống hơn đến với lần lắng nghe ấy.

Tôi nghĩ đó chính xác là điều ta đánh mất khi cứ mải miết chạy theo cái mới. Ta rời bỏ những thói quen, những trang sách, những bài hát từng nâng đỡ mình chỉ vì chúng có vẻ không còn hợp thời. Ta thôi không trở lại với điều từng làm mình rung động vì ngỡ rằng trở về nghĩa là đi lùi. Nhưng trở về không phải là thụt lùi, nó là đường xoắn ốc. Ta quay lại cùng một điểm nhưng ở một tầng cao hơn, mang theo tất cả những gì đã học được từ vòng quay trước.

Văn hóa quanh ta luôn bảo rằng con người của năm ngoái là chưa đủ. Ta cần những khuôn mẫu mới, hệ thống mới, những căn tính mới cho tương lai đang đến. Nhưng khi cứ cố trở thành một ai khác, ta đánh mất sự liên tục với chính lịch sử của mình. Ta tự cắt rời khỏi những chân lý từng cho mình chỗ đứng.

Rồi khi khủng hoảng thật sự ập đến, ta chẳng còn nền đất nào để bám vào.

Trở về là cách ta dựng lại nền đất ấy.

Năm cách thực hành sự trở về

Dưới đây là năm gợi ý để bạn tập trở về trong đời mình.

Hãy trở lại với một bài hát từng đánh dấu bước ngoặt. Nghe thật sự, không để nó trôi như tiếng nền, và để ý xem giờ đây bạn nghe được điều gì mà trước kia chưa từng nhận ra.

Đọc lại một cuốn sách từng thay đổi bạn, đánh dấu những đoạn gây rung động lúc này bằng một màu bút khác. Đừng nhìn lại những chỗ gạch cũ trước. Khi đọc xong, hãy so sánh.

Khôi phục một thói quen đã bỏ quên trong bảy ngày. Không phải vì nó “nên” hiệu quả, mà để xem nó có thể mang lại điều gì ở hiện tại. Những trang viết buổi sáng từng thấy xa xỉ ở tuổi ba mươi lăm có thể trở nên thiết yếu ở tuổi bốn mươi lăm, nhưng vì những lý do hoàn toàn khác.

Trở lại một nơi từng có ý nghĩa. Nếu không thể đến đó, hãy dành mười phút để hồi tưởng thật chi tiết: âm thanh, ánh sáng, những gì bạn mang theo khi ấy. Hãy để ý xem bạn hiểu gì về phiên bản ngày xưa của mình mà lúc sống trong đó bạn không hề thấy.

Hỏi một người từng biết bạn thuở ấy xem họ nhìn thấy điều gì ở bạn bây giờ. Gần đây tôi uống cà phê với một người bạn hai mươi năm không gặp. Cô ấy nói: “Anh bây giờ bình thản hơn nhiều. Hồi đó anh xuất sắc nhưng khiến người ta mệt lắm.”

Những bài hát không hề đổi thay

Khi nghe lại “The Boxer” vào dịp Giáng sinh, tôi nhớ đến chàng trai trẻ từng làm việc thâu đêm giữa cái lạnh cắt da ở Duluth, Minnesota. Và tôi nhận ra chàng trai ấy vẫn ở đây, cùng với tất cả những điều đã nâng đỡ anh, và những điều ấy hôm nay cũng có thể nâng đỡ tôi.

Những bài hát không hề thay đổi. Chỉ có chúng ta đổi thay, và thế giới cũng thế. Nhưng những bài hát cũ vẫn có thể trao cho ta điều ta cần lúc này, chỉ cần ta nhớ đường mà trở về với chúng.

Tác giả: Faisal Hoque

Nguồn: The Power of Returning | Psychology Today