Tại sao chúng ta không thể làm bạn với nhau? Giải quyết mâu thuẫn giữa anh chị em ruột

Khi cô con gái út chào đời, với tư cách là một người mẹ tận tâm, luôn mong muốn ngăn ngừa tình trạng cạnh tranh giữa anh chị em ruột, tôi đã làm theo lời khuyên của một chuyên gia nhi khoa và mua một món đồ chơi bơm hơi hình chú hề Bozo. Đó là một chú hề bơm hơi có thể đứng vững và dùng để đấm, cao gần bằng cô con gái hai tuổi của chúng tôi.

Vị chuyên gia đã cảnh báo rằng đứa con đầu lòng có thể cảm thấy mình bị thay thế bởi em bé mới sinh, từ đó nảy sinh cảm giác ghen tị. Tôi nghĩ chú hề Bozo sẽ trở thành chiếc bao cát để cô con gái lớn trút giận, giúp con có thể bộc lộ những cảm xúc hung hăng của mình một cách an toàn.

Và đây là chuyện đã xảy ra. Con bé nhìn chằm chằm vào chú hề Bozo với nụ cười ngốc nghếch rộng ngoác và mái tóc màu cam, rồi hoảng sợ bỏ chạy. Điều đó không có nghĩa là con bé không có cảm giác ghen tị. Những cảm xúc nảy sinh từ sự cạnh tranh giữa anh chị em có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau; hành vi gây hấn ra bên ngoài chỉ là một trong số đó.

Sự cạnh tranh giữa anh chị em ruột đã tồn tại từ thuở loài người xuất hiện. Với tư cách là một loài sinh vật, chúng ta luôn phải điều hòa giữa hai bản năng sinh tồn: một bên thúc đẩy chúng ta cạnh tranh để giành lấy nguồn lực (thuyết chọn lọc tự nhiên của Darwin, thường được diễn đạt qua nguyên lý “kẻ thích nghi tốt nhất sẽ sống sót”), bên còn lại thúc đẩy chúng ta tìm kiếm sự gắn kết với người khác (lý thuyết gắn bó của Bowlby).

Trong thế giới động vật, chúng ta có thể dễ dàng hình dung cảnh những chú chó con chen lấn để giành lấy núm vú của chó mẹ, khiến chú chó nhỏ yếu nhất trong đàn bị đẩy ra ngoài. Nhưng để sống sót, chú chó nhỏ nhất ấy vẫn cần được ở lại trong đàn. Con người chúng ta cũng không khác biệt quá nhiều.

Trong cuốn sách You Were Always Mom’s Favorite: Sisters in Conversation Throughout Their Lives (Mẹ lúc nào cũng thương chị/em hơn: Những cuộc trò chuyện giữa chị em gái trong suốt cuộc đời), nhà ngôn ngữ học xã hội Deborah Tannen mô tả những xung lực bản năng có thể dẫn đến hậu quả chết chóc giữa các loài không phải con người:

“Ở một số loài chim, trứng thứ hai được đẻ ra như một phương án dự phòng, chỉ cần đến nếu chim non nở trước đó chết đi. Nếu chim non nở đầu tiên khỏe mạnh, một trong những việc nó làm khi quả trứng thứ hai nở là đẩy kẻ mới đến ra khỏi tổ. Cái chết của chim non thứ hai là điều cần thiết để bảo đảm sự sống sót của chim non thứ nhất.”

Một số loài nòng nọc, cá mập hổ cát và những sinh vật khác ăn thịt chính anh chị em của mình.

Nhưng thức ăn không phải là thứ duy nhất khiến anh chị em tranh giành nhau. Cạnh tranh là một yếu tố then chốt đối với sự sống còn, và trẻ em cũng cạnh tranh để giành lấy thứ có thể gọi là “nguồn dinh dưỡng phi vật chất”, đó chính là tình yêu thương và sự quan tâm. Từ truyện cổ tích, thần thoại, bi kịch Hy Lạp cho đến các văn bản tôn giáo, những câu chuyện lâu đời nhất của nhân loại đều cho thấy rằng sự thiếu hụt tình yêu thương và chăm sóc có thể dẫn đến lòng đố kỵ, hành vi bắt nạt, thậm chí là giết hại lẫn nhau giữa anh chị em ruột.

Source: Sotheby’s Paris / Public Domain

Sự thiên vị, tức là dành sự hỗ trợ, tình cảm hoặc cách đối xử ưu ái và những lợi thế đặc biệt cho một thành viên trong gia đình, tạo ra một hệ thống thứ bậc dựa trên sự so sánh: “đứa con ngoan” đối lập với “đứa con hư”; “đứa xinh đẹp” đối lập với “đứa bình thường, kém nổi bật”. Đó có thể là người anh giỏi thể thao, cô con gái thông minh, đứa trẻ có năng khiếu âm nhạc, và những anh chị em không có được những phẩm chất tương tự.

Cha mẹ có thể cố gắng dành sự hỗ trợ và quan tâm bình đẳng cho tất cả các con, nhưng trẻ em vẫn cạnh tranh để khẳng định bản sắc riêng của mình trong gia đình. Mỗi chúng ta đều mong muốn được nhìn nhận và thừa nhận như một cá thể độc lập, có những nét riêng biệt. Đối xử công bằng với từng đứa trẻ không nhất thiết khiến chúng cảm thấy mình là người đặc biệt.

Sự thiên vị và những hậu quả tai hại của nó chính là chủ đề cốt lõi trong câu chuyện cổ tích nổi tiếng Cô bé Lọ Lem. Những người chị kế độc ác của cô khiến chúng ta phải rùng mình. Tham lam, ghen tị và mang những đặc điểm ái kỷ, họ trút những cảm giác tự ti của mình lên cô gái nhân hậu, xinh đẹp Aschenputtel (tên gọi trong phiên bản của anh em nhà Grimm, có nghĩa là “Cô bé tro tàn”). Họ gán cho Lọ Lem tất cả những điều mà chính họ sợ hãi ở bản thân – cảm giác mình vô giá trị từ bên trong, rồi hành hạ, chế giễu và hạ thấp cô.

Nhà phân tâm học Bruno Bettelheim cho rằng: “Câu chuyện Cô bé Lọ Lem cộng hưởng với những nỗi sợ hãi và mong muốn vô thức của trẻ em liên quan đến sự cạnh tranh giữa anh chị em ruột, bởi sự hạ nhục mà nhân vật chính phải chịu đựng cùng với sự kiên trì của cô phản chiếu những cuộc đấu tranh nội tâm mà nhiều đứa trẻ trải qua khi cảm thấy mình bị anh chị em che lấp và lấn át.”

Tannen viết: “Trong những gia đình có nhiều hơn một đứa con, mỗi đứa trẻ được sinh ra đều tất yếu làm giảm đi phần nguồn lực sẵn có dành cho những đứa trẻ khác, không chỉ tiền bạc mà cả thời gian và sự quan tâm. Khi nguồn lực có hạn, cạnh tranh là điều khó tránh khỏi; và bất cứ khi nào có sự cạnh tranh, việc tìm cách làm suy yếu, thậm chí loại bỏ đối thủ, đều có vẻ là một chiến lược hợp lý.”

Sự đố kỵ và cạnh tranh giữa anh chị em ruột, cùng những hậu quả chết người của chúng, là chủ đề cốt lõi trong câu chuyện Kinh Thánh về Cain và Abel. Cain, người anh cả, làm nghề nông và dâng lên Thiên Chúa những sản vật tốt nhất từ mùa màng của mình. Abel, người chăn cừu, dâng lên Thiên Chúa những con chiên tốt nhất trong đàn. Lễ vật của Abel được Thiên Chúa đón nhận, nhưng lễ vật của Cain lại bị khước từ. Để trả thù, Cain rủ em trai ra đồng rồi sát hại em. Thiên Chúa trừng phạt Cain vì tội giết em trai bằng cách kết án ông phải lang thang khắp mặt đất, sống kiếp lưu đày và trốn chạy.

Ly hôn cũng có thể là một yếu tố tạo ra sự chia rẽ giữa anh chị em ruột. Một đứa trẻ có thể trở thành “người bạn thân nhất của cha”, trong khi đứa còn lại đứng về phía mẹ. Những cuộc cãi vã giữa cha mẹ và sự xa cách giữa họ tạo thành chiến trường, nơi anh chị em phải lựa chọn xem mình sẽ đứng về phía ai và dành sự trung thành cho người nào.⁶

Tin tốt là hiện nay đã có nhiều chương trình được thiết kế bài bản nhằm giải quyết tình trạng cạnh tranh giữa anh chị em ruột. Một bước đầu tiên quan trọng để ngăn chặn hành vi gây hấn và ngược đãi giữa anh chị em là giúp các chuyên gia và người làm công tác thực hành chuyên môn hiểu rõ sự khác biệt giữa những hành vi thông thường trong mối quan hệ anh chị em và những hành vi gây tổn hại.

Các kỹ thuật hòa giải có thể hữu ích đối với cha mẹ khi xử lý xung đột và những hành vi gây hấn ở mức độ nhẹ giữa các con. Tuy nhiên, cách tiếp cận dựa trên hòa giải không phù hợp khi đã xuất hiện tình trạng ngược đãi giữa anh chị em ruột. Một số cha mẹ và trẻ em có thể không nhận ra rằng hành vi của một người anh, người chị hoặc người em thực chất là hành vi ngược đãi. Vì vậy, việc chủ động sàng lọc định kỳ để phát hiện các hành vi bạo lực, cưỡng ép và gây tổn hại giữa anh chị em là điều hết sức quan trọng.⁷

Các mối quan hệ giữa con người không phải là những điều bất biến, không thể thay đổi. Bất kể trải nghiệm thời thơ ấu của bạn như thế nào, hay bạn đã từng trải qua những gì khi làm cha mẹ và phải đứng ra phân xử những cuộc tranh chấp giữa các con, không bao giờ là quá muộn để chuyển hóa những vấn đề sâu xa nằm bên dưới sự xa cách giữa bạn và anh chị hoặc em ruột của mình.

Liệu đây có phải là thời điểm trong cuộc đời bạn để tìm cách kết nối lại với người thân ấy?

Trải nghiệm của bạn với anh chị em ruột như thế nào? Giữa các bạn có từng tồn tại sự cạnh tranh không? Sự cạnh tranh ấy biểu hiện ra sao? Nó có tiếp diễn theo thời gian không? Bạn hình dung một mối quan hệ hài hòa giữa hai người sẽ như thế nào? Điều gì cần thay đổi trong thái độ của bạn hoặc của anh chị em bạn? Và làm thế nào để những khác biệt giữa các bạn có thể trở thành nguồn khơi gợi sự ngạc nhiên, niềm trân trọng và niềm vui, thay vì là nguyên nhân gây chia rẽ?