Trang điểm nói gì về chúng ta?

Mạng xã hội đã biến việc trang điểm trở thành một bài trắc nghiệm tính cách. Chỉ cần lướt TikTok, bạn sẽ thấy phụ nữ được phân loại vào đủ mọi "nhóm phong cách" khác nhau: nào là "clean girl" (cô nàng thanh thuần), "vanilla girl" (ngọt ngào như vani), rồi đến "full glam" (lộng lẫy sắc sảo), "latte makeup" (tông nâu ấm áp), hay "mob wife" (phu nhân quyền lực). Vô hình trung, định kiến xã hội cho rằng lượng phấn son bạn dùng, hay xu hướng bạn theo đuổi, sẽ tiết lộ sâu sắc con người thật của bạn: là tự tin hay tự ti, đơn giản hay cầu kỳ, sang trọng hay tầm thường, là người phụ nữ độc lập hay kẻ "khát khao sự chú ý".

Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây lại kể một câu chuyện rất khác: Trang điểm đúng là có hé lộ đôi điều, nhưng ít hơn nhiều so với những gì thế giới ảo thêu dệt. Và điều quan trọng nhất không nằm ở bản thân người phụ nữ cầm cọ trang điểm, mà lại nằm ở ánh mắt của những người đang nhìn họ.

Khoa học thực sự nói gì về trang điểm và tính cách?

Trong một nghiên cứu năm 2024 trên 1.410 phụ nữ Brazil, nhà nghiên cứu Mafra và các cộng sự đã đặt câu hỏi về tần suất và mức độ trang điểm của họ, sau đó đo lường một loạt các đặc điểm tính cách, bao gồm sự ái kỷ, thái nhân cách (psychopathy) và nhóm "Năm đặc điểm tính cách lớn" (như sự hướng ngoại). Những phụ nữ cho biết họ trang điểm thường xuyên hoặc đậm hơn, trung bình có kết quả:

• Chỉ số ái kỷ cao hơn một chút.
• Chỉ số hướng ngoại cao hơn một chút.
• Chỉ số tâm bệnh thấp hơn một chút.

Điều quan trọng là tất cả các điểm số này đều nằm trong ngưỡng tâm lý bình thường. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng dù có sự liên quan về mặt thống kê, nhưng mức độ ảnh hưởng là rất nhỏ, chúng chỉ giải thích được một phần rất nhỏ lý do tại sao người này lại trang điểm đậm hơn người kia. Vì vậy, dựa trên những phát hiện này, bạn không thể chỉ nhìn vào gương mặt một người phụ nữ mà đoán định chính xác tính cách của cô ấy.

Một số nghiên cứu khác chỉ ra rằng việc trang điểm đậm đôi khi đi kèm với sự lo âu về ngoại hình hoặc mức độ hài lòng về cơ thể thấp. Điều này gợi ý rằng một số phụ nữ dùng mỹ phẩm như một "chiến lược chỉnh sửa diện mạo" khi họ cảm thấy chưa hài lòng với bản thân (Mafra và cộng sự, 2022). Nhưng một lần nữa, những tác động này không quá lớn và không đúng với tất cả mọi người. Với nhiều phụ nữ khác, trang điểm giống như một sở thích sáng tạo hoặc là cách để thể hiện sự cởi mở, vui tươi trong giao tiếp xã hội.

Lời kết từ các nghiên cứu về tính cách và hình ảnh cơ thể đã quá rõ ràng: Thói quen trang điểm phản ánh rất nhiều động cơ khác nhau, từ nhu cầu xã hội, tính tiện dụng, yếu tố văn hóa cho đến gu thẩm mỹ cá nhân, chứ không thể dùng để gắn mác cho bất kỳ "kiểu" phụ nữ duy nhất nào.

image: PeopleImages/Shutterstock

Sức mạnh thực sự nằm ở ánh nhìn của người đối diện

Nếu lớp trang điểm chỉ phản ánh mờ nhạt tính cách của người mặc, vậy tại sao chúng ta luôn cảm thấy nó là một tín hiệu đầy quyền năng? Câu trả lời nằm ở chỗ: nó thay đổi mạnh mẽ cách người khác phản ứng với bạn.

Các nghiên cứu thực nghiệm, sử dụng ảnh chân dung chuẩn hóa của cùng một người phụ nữ khi để mặt mộc và khi trang điểm, đã cho thấy những quy luật nhất quán:

• Với lớp trang điểm nhẹ nhàng, chuyên nghiệp, phụ nữ thường được đánh giá là có năng lực, hòa đồng và quyết đoán hơn so với khi để mặt mộc (Mileva và cộng sự, 2016).
• Với lớp trang điểm đậm theo phong cách tiệc tùng, họ lại dễ bị nhìn nhận qua lăng kính tình dục hóa, bị coi là thiếu sự ấm áp hoặc kém chuẩn mực đạo đức, thậm chí đôi khi bị đánh giá là không phù hợp cho các vị trí lãnh đạo (Mileva và cộng sự, 2016).
• Trong nhiều nghiên cứu, phụ nữ trang điểm đậm thường bị gán cho là thiếu chiều sâu cảm xúc và tính nhân văn, một hiện tượng mà các nhà khoa học gọi là hiệu ứng "vô nhân hóa qua mỹ phẩm" (Bernard và cộng sự, 2020).

Những sự thay đổi trong đánh giá này xảy ra dù năng lực và tính cách thật của người phụ nữ đó chẳng hề thay đổi. Trang điểm giống như một bài trắc nghiệm hình ảnh: Người ta thường tự phóng chiếu những định kiến văn hóa về nữ tính, sự quyến rũ hay tính chuyên nghiệp lên những gì họ nhìn thấy trước mắt.

Các xu hướng trên mạng xã hội càng làm trầm trọng thêm điều này. Những video về phong cách "Clean girl" thường tôn vinh lớp trang điểm tối giản và làn da bóng khỏe như một biểu tượng của sự chân thật, kỷ luật và đạo đức cao đẹp, một dấu ấn ngầm của sức khỏe, tiền bạc và sự rảnh rỗi. Ngược lại, phong cách "Full glam" lộng lẫy khi thì được ca ngợi là sự tự do thể hiện bản thân, khi lại bị gạt đi như một sự phô trương hay thiếu chân thật. Thẩm mỹ bỗng chốc trở thành công cụ để người ta phán xét tư cách con người.

Từ "Clean girl", "Full glam" đến những lựa chọn khác

Nhìn qua lăng kính nghiên cứu, các trào lưu làm đẹp ngày nay thực chất không phải là cách để tìm thấy "con người thật" của bạn, mà là cách chúng ta xoay xở giữa những kỳ vọng khắt khe của xã hội.

• Phong cách "Clean girl" / Trang điểm như không: Vẻ ngoài này gửi đi tín hiệu về sức khỏe, sự trẻ trung và vẻ đẹp tự nhiên không cần cố gắng, nhưng thực tế, nó thường đòi hỏi nỗ lực rất lớn. Để có được nó, bạn cần một làn da đẹp, thời gian và tiền bạc cho các bước dưỡng da cầu kỳ. Những phụ nữ không thể hoặc không muốn theo đuổi phong cách này đôi khi bị phán xét oan uổng là thiếu kỷ luật hay kém chân thật, dù khoa học tâm lý không hề tìm thấy mối liên hệ nào như vậy.
• Phong cách "Full glam" (Trang điểm đậm): Đôi mắt sắc sảo, khối mặt rõ nét và màu son rực rỡ rất dễ bị hiểu lầm là người cầu kỳ, phóng khoáng về tình dục hoặc thích gây chú ý. Người đối diện có thể cho rằng họ thiếu sự chân thành hay nghiêm túc, dù dữ liệu cho thấy những phụ nữ thích trang điểm lộng lẫy chẳng hề có bất thường về tâm lý hay lối sống buông thả hơn những người khác.
• Mặt mộc: Việc không trang điểm có thể được hiểu là sự tự tin, thực tế hoặc cũng có thể bị coi là lười biếng, thiếu chuyên nghiệp, tùy thuộc vào hoàn cảnh. Trong nghiên cứu tại Brazil, những phụ nữ ít trang điểm có chỉ số ái kỷ và hướng ngoại thấp hơn một chút, nhưng những khác biệt này là quá nhỏ so với tác động từ văn hóa, yêu cầu công việc hay giá trị cá nhân của mỗi người.

Rủi ro lớn nhất là khi chúng ta coi những vẻ ngoài này như một bài kiểm tra tính cách nhanh, rồi từ đó đối xử với nhau dựa trên những định kiến có sẵn: tôn trọng hơn với những gương mặt "trong trẻo", suồng sã hoặc xem thường những gương mặt "lộng lẫy", và hoài nghi những gương mặt mộc trong môi trường sang trọng. Theo thời gian, điều này có thể bóp méo những cơ hội thực tế và cả cách mỗi người tự nhìn nhận chính mình.

Ba lời khuyên cho cuộc sống thường nhật

1. Nhận diện những phán xét tức thời — và kiểm chứng lại chúng. Lần tới, khi bạn thấy mình đang nghĩ "Cô ấy chắc là kiểu người đỏng đảnh" hay "Cô ấy chắc chắn tự tin hơn mình" chỉ dựa trên lớp trang điểm, hãy dừng lại một chút. Nhớ rằng: Nghiên cứu cho thấy mối liên hệ giữa mỹ phẩm và tính cách là rất yếu ớt. Những gì bạn thấy chủ yếu là định kiến từ môi trường xung quanh, chứ không phải là một bản chụp X-quang tâm hồn.
2. Chọn vẻ ngoài vì những lý do quan trọng với chính bạn. Hãy tự hỏi: "Mình trang điểm thế này là để chiều lòng một thuật toán nào đó, để tránh bị chỉ trích, để sáng tạo, hay để được là chính mình?". Chẳng có gì là tốt hay xấu khi chọn mặt mộc hay trang điểm đậm. Câu hỏi tâm lý quan trọng nhất là: Thói quen này có phù hợp với giá trị sống của bạn không, hay bạn đang cảm thấy bị ép mình vào một khuôn mẫu không thuộc về mình?
3. Trò chuyện cởi mở với trẻ vị thành niên về vẻ bề ngoài. Các bạn trẻ thường đắm mình trong các trào lưu thẩm mỹ và tin rằng chúng tiết lộ bản chất của một con người. Chia sẻ với trẻ những mẩu tin khoa học, rằng trang điểm nói rất ít về tính cách, và định kiến luôn mạnh hơn sự khác biệt thực tế, sẽ giúp trẻ nhìn nhận vẻ bề ngoài như một sự lựa chọn cá nhân, thay vì là một bài kiểm tra đạo đức.

Trang điểm có lẽ sẽ luôn mang trên mình những tầng nghĩa phức tạp. Nó nằm ở giao điểm của những tiêu chuẩn về cái đẹp, định kiến giới và bản sắc cá nhân. Nhưng khoa học mang đến một thông điệp an ủi: Đường kẻ mắt không định nghĩa nên nhân cách của bạn. Càng hiểu rõ điều đó, chúng ta càng tự do hơn để coi trang điểm đúng như bản chất thật của nó, một công cụ linh hoạt để chúng ta tự tin hiện diện trước thế gian. 

References

Bernard, P., Content, J. Servais, L., Wollast, R. & Gervais, S. (2020). An Initial Test of the Cosmetics Dehumanization Hypothesis: Heavy Makeup Diminishes Attributions of Humanness-Related Traits to Women. Sex Roles. 83. 10.1007/s11199-019-01115-y.

Mafra, A. L., Moraes, N. S., Ferreira, M. E. C., Abreu, D. R., & Varella, M. A. C. (2022). The contrasting effects of body image and self-esteem in the prediction of women’s makeup usage. PLOS ONE, 17(3), e0265197.

Mafra, A. L., Moraes, N. S., Varella, M. A. C., et al. (2024). Makeup usage in women is positively associated with narcissism and extraversion and negatively associated with psychopathy. Archives of Sexual Behavior. 54. 349-364. 10.1007/s10508-024-02974-7.

Mileva, V. R., Jones, A. L., Russell, R., & Little, A. C. (2016). Sex differences in the perceived dominance and prestige of women with and without cosmetics. Perception, 45(10), 1169–1182.

Tác giả: Tara Well Ph.D.

Nguồn:  What Our Makeup Reveals About Us | Psychology Today