Trạng thái “dòng chảy”: khoa học đằng sau một tâm thế sáng tạo khó nắm bắt, nhưng có thể làm cuộc sống của bạn tốt đẹp hơn

Các nhà khoa học từ lâu đã biết đến những lợi ích về tinh thần và sáng tạo của trạng thái “dòng chảy” khi ta hoàn toàn đắm mình trong một hoạt động đến mức mọi lo âu đều tan biến. Nhưng điều gì tạo nên trạng thái ấy, và làm sao chúng ta có thể chạm tới nó?

Với tư cách là một vũ công ballet chuyên nghiệp, Julia Christensen hiểu rất rõ trạng thái dòng chảy: sự hòa nhập trọn vẹn vào từng chuyển động của cơ thể, không còn tiếng nói lải nhải quen thuộc thường theo ta suốt những giờ tỉnh thức. Thời gian có thể trôi qua vùn vụt mà cô thậm chí không nhận ra bao nhiêu giờ đã đi qua.

Một chấn thương lưng đã khép lại sự nghiệp của cô, và cùng với hàng loạt đổi thay khác trong cuộc đời, Christensen nhận ra mình đang thiếu vắng sự tĩnh lặng nội tâm từng song hành với luyện tập và biểu diễn. “Tôi chợt nhận ra mình không thể kiểm soát được những suy nghĩ,” cô nói. “Và trước đây, tôi chưa bao giờ phải đối diện với điều đó.”

Giờ đây, Christensen là nhà khoa học cao cấp tại Viện Max Planck về Mỹ học Thực nghiệm ở Frankfurt am Main, và cuốn sách mới nhất của cô, The Pathway to Flow, ghi lại hành trình tìm lại cảm giác an yên ngọt ngào khi ta hoàn toàn chìm đắm trong một hoạt động. “Đó giống như một cuộc truy tìm,” cô chia sẻ.

Illustration by Julia Allum.

Thành quả của hành trình ấy có thể mang lại lợi ích to lớn cho rất nhiều người. Các nghiên cứu cho thấy việc bước vào trạng thái dòng chảy có thể nâng cao hiệu suất trong những hoạt động như thể thao hay âm nhạc, đồng thời cải thiện sức sáng tạo và cảm giác hạnh phúc. Nhà tâm lý học người Hungary quá cố Mihály Csíkszentmihályi, người đầu tiên đặt tên cho khái niệm flow, thậm chí còn gọi đó là “bí mật của hạnh phúc”. Vậy rốt cuộc, trạng thái ấy là gì? Và làm sao để ta có thể đi vào trạng thái não bộ đôi khi khó nắm bắt này?

Người ta vẫn nói “chậm mà chắc sẽ thắng cuộc”, nhưng để cảm nhận được dòng chảy, ta cần tránh xa cảm giác ganh đua hoàn toàn.

Csíkszentmihályi bắt đầu những nghiên cứu của mình vào thập niên 1970, sau khi phỏng vấn hàng trăm người về những thăng trầm trong cuộc sống của họ. Trái với giả định rằng con người hạnh phúc nhất khi nghỉ ngơi, ông phát hiện ra rằng những khoảnh khắc đỉnh cao thường gắn liền với mức độ tập trung tinh thần rất cao. Hoạt động cụ thể dường như không quan trọng, có thể là bơi lội, chơi vĩ cầm hay thực hiện phẫu thuật não. Điều cốt lõi nằm ở cảm giác hòa nhập và làm chủ. “Những khoảnh khắc đẹp nhất,” ông viết sau này trong cuốn Flow: The Psychology of Happiness, “thường xuất hiện khi cơ thể hoặc tâm trí của một người được đẩy tới giới hạn của nó, trong một nỗ lực tự nguyện nhằm hoàn thành điều gì đó khó khăn và xứng đáng.”

Dựa trên nhiều cuộc phỏng vấn tiếp theo, Csíkszentmihályi đã xác định những đặc điểm cốt lõi dường như đánh dấu các trải nghiệm tối ưu ấy, từ đó hình thành khái niệm dòng chảy. Những yếu tố này bao gồm mức độ tập trung cao, cảm giác làm chủ, sự giảm bớt việc suy nghĩ miên man hay lo lắng, cùng với mục tiêu rõ ràng và phản hồi tức thì. Trạng thái này cũng đi kèm với sự biến đổi trong cảm nhận về thời gian, khi ta không còn để ý đến từng phút hay từng giờ đang lặng lẽ trôi qua.

Mihály Csíkszentmihályi là người đầu tiên đặt tên cho khái niệm flow vào năm 1970. Ông gọi đó là “bí mật của hạnh phúc”.
Ảnh: Tư liệu do Claremont Graduate University cung cấp.

Theo các nghiên cứu của Csíkszentmihályi, trạng thái dòng chảy dễ xuất hiện nhất khi chúng ta tìm được sự cân bằng hoàn hảo giữa năng lực hiện có của mình và độ khó của công việc đang làm. Nếu một nhiệm vụ quá dễ, nó không đủ sức cuốn hút sự chú ý, khiến ta dễ xao nhãng và để tâm trí lang thang sang những mối bận tâm khác. Ngược lại, nếu quá khó, ta sẽ bắt đầu cảm thấy căng thẳng chính vì bản thân nhiệm vụ ấy. Chỉ khi chạm tới “điểm ngọt” ở giữa hai thái cực đó, ta mới đạt được mức độ nhập tâm tối ưu, cùng với tất cả những cảm xúc dễ chịu đi kèm.

Như một nhà leo núi từng nói với Csíkszentmihályi: “Khi bạn đang leo, bạn không còn ý thức về những rắc rối khác trong cuộc sống. Nó trở thành một thế giới riêng, chỉ có ý nghĩa với chính nó mà thôi.” Hay như lời một cầu thủ bóng rổ: “Sân đấu, chỉ có thế là quan trọng… Bạn có thể nghĩ về một vấn đề suốt cả ngày, nhưng hễ bước vào trận là thôi hết!” Trong đời sống thường ngày, ta có thể gọi trạng thái ấy là “vào guồng” hay “đúng nhịp”. “Đó là lúc bạn chạm tới đỉnh cao cá nhân của mình,” Giáo sư Dimitri van der Linden, Đại học Erasmus Rotterdam, nói.

Từ đó đến nay, các nhà tâm lý học đã xây dựng một bảng câu hỏi về “khuynh hướng trải nghiệm dòng chảy” nhằm đo lường mức độ thường xuyên con người rơi vào trạng thái nhập tâm hoàn toàn này, rồi so sánh với những yếu tố như tính cách. Họ nhận thấy rằng một người càng dễ lo âu, bất ổn về cảm xúc, thì càng ít có khả năng trải nghiệm dòng chảy, có lẽ vì họ khó tắt được “kẻ chỉ trích bên trong” luôn kéo họ ra khỏi trạng thái tập trung cao độ. Khuynh hướng “vào vùng” của mỗi người cũng có thể chịu ảnh hưởng từ ADN. Một nghiên cứu so sánh các cặp song sinh cùng trứng và khác trứng cho thấy khác biệt di truyền có thể giải thích khoảng 30% sự khác nhau giữa các cá nhân. Phần còn lại đến từ những yếu tố môi trường, như cách chúng ta được nuôi dưỡng và lớn lên.

Chính xác những gen nào liên quan, cũng như hoạt động thần kinh nền tảng của trạng thái dòng chảy, vẫn là câu hỏi mà khoa học đang tiếp tục truy tìm. “Đó là chén thánh của nghiên cứu hiện nay,” Christensen nói.

Một giả thuyết từng cho rằng trạng thái dòng chảy xuất hiện khi hoạt động ở vùng vỏ não trước trán, nơi thường gắn với “tư duy bậc cao” và ý thức về bản thân, bị suy giảm. Ý tưởng là khi ấy, ta vận hành gần như ở chế độ tự động, không còn cân nhắc, đắn đo từng quyết định. Tuy nhiên, một tổng quan nghiên cứu gần đây của Luis Ciria, Daniel Sanabria và Clara Alameda tại Đại học Granada kết luận rằng bằng chứng cho giả thuyết này là khá mong manh. Trong khi một số thí nghiệm ghi nhận hoạt động ở vùng trước trán giảm đi, thì những nghiên cứu khác lại cho thấy các vùng này trở nên hoạt hóa hơn khi con người trải nghiệm dòng chảy.

Những kết quả mâu thuẫn ấy có thể bắt nguồn từ khó khăn thực tế trong việc đạt được trạng thái dòng chảy khi đang nằm trong máy quét não, vốn rất ồn ào và gây xao nhãng. Phần lớn các nghiên cứu hiện có cũng sử dụng cỡ mẫu nhỏ, dễ dẫn đến kết quả thiếu ổn định. “Khái niệm tâm lý về dòng chảy đã được định nghĩa khá rõ,” Sanabria nói. “Vấn đề là tìm ra con đường thần kinh của nó.”

Nghiên cứu của van der Linden gợi ý rằng có lẽ chúng ta đã nhìn nhầm vào những phần chưa đúng của hệ thần kinh. Ông cho rằng trải nghiệm dòng chảy có thể liên quan đến locus coeruleus ("điểm xanh", là một nhân nhỏ nằm ở cầu não) ở thân não. Cái tên này trong tiếng Latin có nghĩa là “điểm xanh”, và dù rất nhỏ bé, nó lại kết nối rộng khắp với hầu như mọi vùng khác của não bộ. Đây cũng là nơi sản sinh chính của hormone và chất dẫn truyền thần kinh noradrenaline, giúp đưa chúng ta vào trạng thái tỉnh táo cả về tinh thần lẫn thể chất.

Van der Linden lập luận rằng trạng thái dòng chảy có thể nảy sinh khi locus coeruleus duy trì mức hoạt động nền vừa phải. Điều này cho phép nó nâng cao sự cảnh giác và chú ý, để não bộ phản ứng nhanh với thông tin đi vào, mà không khiến ta cảm thấy quá tải hay bị kích thích quá mức. “Bạn xử lý sâu và gắn kết hơn với những gì thực sự liên quan,” ông nói, “và chính điều đó giúp bạn làm mọi thứ tốt hơn.”

Những hoạt động đòi hỏi sự tập trung cao độ rất thuận lợi để đưa con người vào trạng thái “dòng chảy”.
Ảnh: Studio CJ/Getty Images

Những nghi thức nhỏ có thể giúp củng cố tâm thế phù hợp cho hoạt động bạn chọn, tạo nên cảm giác làm chủ

Vai trò của “điểm xanh” trong trạng thái dòng chảy hiện vẫn chủ yếu dừng lại ở mức giả thuyết. Tuy nhiên, vào đầu năm nay, van der Linden đã công bố một số bằng chứng bước đầu ủng hộ ý tưởng này trên tạp chí Scientific Reports. Làm việc cùng nghiên cứu sinh tiến sĩ Hairong Lu và Giáo sư Arnold Bakker, ông yêu cầu những người tham gia chơi một trò chơi ghi nhớ phức tạp trong phòng thí nghiệm, đồng thời nhóm nghiên cứu đo độ giãn của đồng tử, một phản xạ tự động được biết là phản ánh hoạt động của locus coeruleus. Đúng như dự đoán, ông nhận thấy cảm giác dòng chảy của người tham gia tương ứng với những thay đổi đặc trưng trong độ giãn đồng tử. “Khi một người ở trong trạng thái dòng chảy, độ giãn đồng tử trung bình ở mức trung gian; nhưng mỗi khi có điều gì đó liên quan xảy ra, đồng tử sẽ nhanh chóng và khá mạnh giãn ra trong thời gian ngắn để đáp ứng sự kiện ấy, rồi lại trở về mức nền ban đầu,” van der Linden giải thích.

Có lẽ chúng ta sẽ còn phải chờ thêm nhiều năm nữa để các bằng chứng tích lũy đủ nhiều và chấm dứt cuộc tranh luận này. Để có chứng cứ cụ thể về nền tảng thần kinh của dòng chảy, Ciria và các đồng nghiệp cho rằng cần thêm rất nhiều nghiên cứu quan sát con người khi họ thực hiện những hoạt động quen thuộc của mình trong bối cảnh tự nhiên hơn, thay vì các nhiệm vụ được sắp đặt một cách nhân tạo.

Những nghiên cứu như vậy đặt ra không ít thách thức về mặt thực tiễn, nhưng hoàn toàn không phải là điều bất khả thi. Chẳng hạn, bạn có thể gắn mũ EEG cho các vận động viên hay nhạc công để đo hoạt động điện não khi họ luyện tập thể thao hoặc chơi nhạc cụ. Các nhà khoa học cũng có thể tận dụng những thú vui tĩnh tại của con người, như chơi trò chơi điện tử, vốn được biết là dễ khơi gợi trạng thái dòng chảy. Đáng tiếc là những thí nghiệm như thế, với lượng dữ liệu đủ lớn để rút ra kết luận đáng tin cậy, hiện vẫn rất hiếm hoi. “Chúng ta cần một sự thay đổi về mô hình nghiên cứu,” Alameda nói.

May mắn thay, khoảng trống trong hiểu biết này không nhất thiết ngăn cản chúng ta tìm kiếm dòng chảy thường xuyên hơn, bởi những lợi ích của nó đã được khẳng định rõ ràng. Chẳng hạn, những người thường xuyên trải nghiệm trạng thái dòng chảy dường như ít có nguy cơ trầm cảm hơn, ngay cả khi các nhà khoa học đã tính đến những yếu tố gây nhiễu tiềm tàng như tính khí dễ lo âu.

Có nhiều lý do giải thích cho điều đó. Việc tham gia vào một hoạt động có thể kích hoạt trạng thái dòng chảy giúp tăng cường cảm giác phát triển và mục đích sống, những yếu tố vốn rất có lợi cho sức khỏe tinh thần. Như Christensen từng quan sát trong quá trình tập múa của mình, trạng thái ấy còn giúp làm dịu những dòng suy nghĩ lặp đi lặp lại, mang lại sự bình yên nội tâm kéo dài ngay cả sau khi hoạt động đã kết thúc. Sau chấn thương, cô nhận ra rằng việc sáng tác nghệ thuật thị giác đem lại cho mình sự nhập tâm cần thiết. “Gần như là tình cờ, tôi phát hiện ra rằng vẽ các vũ công có thể đưa tôi tới trạng thái ấy,” cô nói.

Trong cuốn sách của mình, Christensen đưa ra nhiều gợi ý thực tế nhằm tăng khả năng bạn bước vào trạng thái não bộ này. Phần lớn lời khuyên của cô xoay quanh việc quản lý căng thẳng, thứ có thể đẩy ta ra khỏi “điểm ngọt” của sự nhập tâm sâu và rơi vào trạng thái kích hoạt quá mức. Cô khuyên nên tìm những nghi thức giúp củng cố tâm thế phù hợp cho hoạt động bạn chọn, bởi chúng tạo cảm giác kiểm soát và làm giảm sự bất định. Đó có thể là những động tác mang tính nghi thức, chẳng hạn một chuỗi giãn cơ cố định hoặc thậm chí là một món đồ bạn luôn mặc mỗi khi luyện tập. “Những tín hiệu ấy sẽ thiết lập nên các vòng thói quen mới,” Christensen nói.

Trên hành trình ấy, chúng ta cũng nên tránh trở nên quá tham vọng. Như Csíkszentmihályi từng nhấn mạnh, ta cần thận trọng chọn những bài tập tương đối phù hợp với kỹ năng hiện tại, nhưng vẫn mở ra cơ hội học hỏi và trưởng thành. Trong văn hóa hối hả ngày nay, ta dễ bị cám dỗ phải ép mình tiến nhanh hơn, nhưng điều đó thường chỉ tạo ra bực bội và căng thẳng, chứ không nhất thiết cải thiện hiệu suất.

Cảm giác cạnh tranh cũng có thể gây xáo trộn tương tự. Khi chúng ta so sánh bản thân với người khác và lo sợ bị phán xét, Christensen nói, ta tự đặt mình vào “một trạng thái vô cùng căng thẳng đối với cả cơ thể lẫn não bộ và điều đó không hề thuận lợi cho dòng chảy”. Những bước đi nhỏ cùng việc trân trọng tiến bộ của chính mình mà không tìm kiếm sự công nhận từ bên ngoài sẽ giúp ta gắn bó với hoạt động lâu dài hơn. Người ta vẫn nói chậm mà chắc sẽ thắng, nhưng để cảm nhận được dòng chảy, ta cần tránh xa tinh thần ganh đua. “Quá trình mới là điều quan trọng,” Christensen nhấn mạnh.

Cô tin chắc rằng tất cả chúng ta đều có thể rèn luyện khả năng bước vào trạng thái dòng chảy. “Đó là một kỹ năng và bạn hoàn toàn có thể học được.” Christensen tin rằng hành trình tìm kiếm dòng chảy của chính mình đã dẫn đến một sự chuyển hóa cá nhân sâu sắc. “Tôi có những bức ảnh chụp trước và sau, và tôi thấy rõ sự khác biệt,” cô nói. “Tôi đã trở thành một con người mới nhờ điều này.”

Tìm đọc sách Flow - Dòng Chảy

https://s.shopee.vn/9zrpd8ObZG

Tác giả: David Robson

Nguồn: The flow state: the science of the elusive creative mindset that can improve your life | The Guardian