Trí tuệ nhân tạo (AI) khiến tiếng nói và tư duy của bạn trở nên y hệt như mọi người khác

ĐIỂM MẤU CHỐT

• AI đang âm thầm dập tắt tính sáng tạo của con người.
• Trong thế giới ngày nay, bạn phải tự dựa vào chính mình để nảy ra những ý tưởng tuyệt vời.
• Những phẩm chất độc bản của con người, như sự hài hước, lòng trắc ẩn và sự dũng cảm, có thể giúp bạn trở nên khác biệt giữa một "biển" nội dung rác do AI tạo ra.

Nếu bạn mở lại năm bản đề xuất gần đây nhất xuất hiện trên bàn làm việc, năm email vừa gửi đi, hay bài phân tích thị trường mà bạn vừa viết, trông chúng có vẻ vô cùng chỉn chu. Chúng bóng bẩy, mạch lạc, tổ chức chặt chẽ và đầy tính chuyên nghiệp.

Bạn có thể còn nghĩ rằng mình đã bắt đầu làm chủ được AI trong công việc. Sự tự tin của bạn vì thế mà tăng vọt. Thế nhưng, có một sự thật chực chờ ngay bên dưới bề mặt ấy.

Chưa bao giờ công việc của bạn trông đẹp đẽ đến thế, nhưng cũng chưa bao giờ nó trở nên giống nhau đến vậy. Bạn không thể phân biệt nổi đâu là dấu ấn của riêng mình và đâu là sản phẩm của người khác. Đó chính là cái bẫy của AI. AI khiến mọi thứ trông ngày càng na ná như nhau.

Nghiên cứu của tôi đã dẫn đến một công trình đăng trên tạp chí Science Advances vào năm 2024: Anil Doshi thuộc Đại học College London và Oliver Hauser thuộc Đại học Exeter đã yêu cầu 300 người viết các truyện ngắn. Một số người nhận được ý tưởng truyện từ AI, số khác thì không. Những câu chuyện có sự trợ giúp của AI được đánh giá là sáng tạo hơn, và những người vốn ít sáng tạo nhất lại là những người gặt hái được nhiều lợi ích nhất.

Thế nhưng, đây mới là điều đáng kinh ngạc: Những câu chuyện đó cũng lại giống nhau đến kỳ lạ!

Bạn vẫn chưa bị thuyết phục? Trong một nghiên cứu năm 2026 trên PNAS Nexus, Emily Wenger thuộc Đại học Duke và Yoed Kenett thuộc Viện Công nghệ Technion-Israel đã thực hiện các bài kiểm tra sáng tạo tiêu chuẩn trên 22 mô hình AI và hơn 100 người thật.

Kết quả ra sao? Câu trả lời từ các mô hình AI giống nhau hơn rất nhiều so với câu trả lời của con người.

Tại sao điều này lại xảy ra? Vào năm 1974, hai huyền thoại Amos Tversky và Daniel Kahneman (khi đó công tác tại Đại học Hebrew ở Jerusalem) đã chứng minh trên tạp chí Science rằng: con số đầu tiên chúng ta nhìn thấy sẽ kéo lệch mọi nhận định của chúng ta về phía nó.

Họ gọi hiện tượng tâm lý này là hiệu ứng neo.

Trong thí nghiệm mang tính bước ngoặt của mình, họ cho người tham gia quan sát một vòng quay may mắn dừng lại ở một con số, sau đó yêu cầu họ ước tính tỷ lệ phần trăm các quốc gia châu Phi trong Liên Hợp Quốc. Khi vòng quay dừng ở số 10, câu trả lời trung bình là 25%. Khi vòng quay dừng ở số 65, câu trả lời trung bình lại vọt lên 45%. Đáp án đầu tiên luôn "chiến thắng", ngay cả khi nó hoàn toàn ngẫu nhiên.

Ngày nay, AI đang trao cho hàng triệu người trong chúng ta cùng một đáp án đầu tiên. Cùng một "chiếc neo" tư duy. Chẳng có gì lạ khi nó kéo tất cả chúng ta rơi vào một biển nội dung rác và sự rập khuôn phẳng lì. 

Image by chathuraanuradha from Pixabay 

Nhưng chúng ta vẫn còn hy vọng. Dưới đây là ba điều bạn có thể làm để không bị hòa tan vào ý tưởng của người khác, và bứt phá vươn xa so với những đồng nghiệp đang phụ thuộc vào AI:

1. Nhìn thấy một thế giới "có thể hiện hữu"

Trong cuốn sách bán chạy The Creator Mindset của mình, tôi đã viết về việc hãy nhìn thấy một thế giới "có thể hiện hữu", thay vì một thế giới "đang sẵn có".

AI được xây dựng từ chính thế giới "đang sẵn có". Nó ngấu nghiến những gì đã được viết ra, rồi trả lại cho bạn phiên bản có khả năng xuất hiện cao nhất của những dữ liệu đó.

Điều đó hoàn toàn ổn đối với một email công việc thường nhật. Nhưng nó lại là một mối hiểm họa đối với một ý tưởng vốn dĩ phải mang dấu ấn của riêng bạn. Vì vậy, hãy áp dụng mẹo này: trước khi mở khung chat với AI, hãy tự tay viết ra câu trả lời của chính mình.

Chỉ cần ba dòng ngô nghê thôi cũng được, và chúng hoàn toàn có quyền dở tệ. Chúng nên dở tệ! Đây chỉ là một bài tập nhẹ nhàng, không áp lực. Chỉ sau khi làm xong bước đó, bạn mới dùng AI để nâng cấp ý tưởng của mình.

Giờ đây, khi chính bạn là người đặt ra "chiếc neo" đầu tiên, hãy để máy móc làm việc cho bạn, chứ đừng biến mình thành kẻ phục tùng nó.

2. Dũng cảm chấp nhận mạo hiểm

Một trong những công cụ trong cuốn sách mới The Solution Mindset của tôi nghe thì đơn giản nhưng lại rất khó thực hiện: Dũng cảm chấp nhận mạo hiểm. Nó khó là bởi lựa chọn an toàn thường cũng chính là lựa chọn mà tất cả những người khác đang cắm đầu làm theo.

Trong một nghiên cứu năm 2007 đăng trên tạp chí Journal of Economic Psychology, Michael Bar-Eli và các đồng nghiệp tại Đại học Ben-Gurion ở Negev cùng Đại học Hebrew ở Jerusalem đã phân tích 286 cú sút phạt đền từ các giải bóng đá hàng đầu.

Cơ hội tốt nhất để một thủ môn đỡ được cú sút là đứng yên ở chính giữa khung thành. Thế nhưng, các thủ môn lại hiếm khi làm vậy. Họ đổ người sang trái hoặc sang phải vì bay người là điều mà một thủ môn được kỳ vọng sẽ làm, nó tạo cảm giác phấn khích, và việc để thủng lưới khi đứng yên dường như mang lại cảm giác cay đắng hơn nhiều.

Đáp án của AI chính là hành động bay người đó. Luôn luôn là vậy. Trong mọi trường hợp. Bay người. Đó là bước đi được dự đoán trước, bước đi mà chẳng ai có thể trách móc bạn. Vậy nên, khi các phương án được bày ra trên bàn, hãy tự hỏi phương án nào sẽ khiến mọi người ngạc nhiên.

Trong trường hợp này, hãy chọn đứng yên ở giữa. Hãy chọn phương án có rủi ro thất bại. Rồi sau đó, hãy thử nghiệm nó ở quy mô nhỏ và ít tốn kém, để nếu có sai thì bạn chỉ mất một ngày hay một tuần, chứ không phải đánh đổi cả một năm trời.

3. Dẫn lối bằng sự hài hước, lòng trắc ẩn và sự dũng cảm

Một khái niệm khác mà tôi rất thường áp dụng chính là ba đặc tính mà hầu như hiếm ai gắn kết chúng với tính sáng tạo trong công việc: sự hài hước, lòng trắc ẩn và sự dũng cảm.

Đó cũng chính là ba điều mà máy móc không bao giờ có thể mang lại từ trải nghiệm thực tế. Và con người hoàn toàn có thể cảm nhận được điều đó.

Vào năm 2025, Matan Rubin và Anat Perry thuộc Đại học Hebrew ở Jerusalem, cùng các đồng nghiệp của họ, đã công bố chín nghiên cứu trên 6.282 người tham gia trên tạp chí Nature Human Behaviour.

Những người tham gia được đọc các thông điệp động viên hoàn toàn giống hệt nhau. Nhưng khi họ tin rằng thông điệp đó do một con người viết ra, họ đánh giá nó mang nhiều sự thấu cảm và nâng đỡ tinh thần hơn hẳn so với khi họ nghĩ rằng nó được tạo ra bởi AI.

Từ ngữ hoàn toàn giống nhau. Nhưng giá trị mang lại thì không. Vì vậy, trước khi bất kỳ sản phẩm nào rời khỏi bàn làm việc của bạn, hãy thêm vào đó một chi tiết mà chỉ riêng bạn mới có thể tạo ra. Hãy nhào nặn nó bằng tay. Dành tình cảm cho nó. Biến nó thành tài sản của riêng bạn. Đó có thể là chính nguyên văn câu nói của một khách hàng. Một câu nói đùa hay một góc nhìn sâu sắc chỉ có thể đến từ nội bộ team của bạn. Hay một lập trường mà bạn sẵn sàng lên tiếng bảo vệ đến cùng. 

Chính điều đó sẽ biến một sản phẩm tầm thường, nhạt nhẽo trở nên vô cùng ấn tượng. Suy cho cùng, AI đang san phẳng và khiến sức sáng tạo của tất cả chúng ta trở nên y hệt như nhau. Bề ngoài trông có vẻ hào nhoáng lúc ban đầu, nhưng sự bủa vây của thứ "rác" AI rập khuôn ấy – những kết quả lặp đi lặp lại một màu – đòi hỏi bạn phải tạo ra điều gì đó thực sự khác biệt để bứt phá. Và ba công cụ trên chắc chắn sẽ trao cho bạn thế mạnh vượt trội đó.