Vì sao chúng ta có cảm giác mình đang sống trong thời kỳ tồi tệ nhất?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Chúng ta có xu hướng đánh giá thấp một cách có hệ thống những tiến bộ toàn cầu dựa trên nhiều chỉ số khách quan.
• Bộ não của chúng ta có khuynh hướng thiên về việc phát hiện các mối đe dọa, và môi trường thông tin hiện đại càng khuếch đại khuynh hướng này.
• Khi nhìn lại quá khứ, chúng ta biết các cuộc khủng hoảng trước đây đã kết thúc như thế nào, trong khi những mối đe dọa hiện nay vẫn chưa được giải quyết.

Có một cảm giác rõ rệt, gần như ai cũng có thể nhận thấy, rằng chúng ta đang sống trong một thời kỳ nguy hiểm và bất định chưa từng có tiền lệ. Hiện nay, khoảng một phần ba người Mỹ tin rằng thế giới sẽ kết thúc ngay trong cuộc đời họ. Nhưng liệu cách suy nghĩ mang màu sắc tận thế này có thực sự dựa trên hiện thực? Hay tồn tại những cơ chế tâm lý khiến gần như thế hệ nào cũng cảm thấy mình đang sống trong giai đoạn tồi tệ nhất của lịch sử?

Tình hình chính trị (chính trị) khiến người ta cảm thấy bất ổn và khó chịu đến mức gần như không thể chịu đựng nổi; giới trẻ đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng sức khỏe tâm thần; những cuộc chiến tranh khủng khiếp liên tục chiếm lĩnh các bản tin; và những cảnh báo về việc trí tuệ nhân tạo (AI) có thể trở thành mối đe dọa mang tính sống còn đối với nhân loại ngày càng khó bị phớt lờ. Quả thực, một số chỉ số phản ánh tiến bộ của nhân loại đã xấu đi. Tuy nhiên, xét theo nhiều thước đo khách quan, chúng ta vẫn đang sống trong một trong những thời kỳ an toàn và thịnh vượng nhất trong lịch sử.

Vấn đề đặt ra là: Tại sao giữa những khó khăn và biến động đang phải đối mặt, chúng ta dường như không cảm nhận được rằng nhân loại vẫn đang tiến bộ?

Image by r-q from Pixabay

Nghịch lý của sự tiến bộ

Trong nhiều trường hợp, sự bi quan của chúng ta về thế giới hoàn toàn trái ngược với thực tế. Phần lớn những người tham gia khảo sát cho rằng tình trạng nghèo đói trên toàn cầu đã gia tăng trong vài thập kỷ qua, trong khi trên thực tế, tỷ lệ nghèo đói đã giảm mạnh. Mọi người thường xuyên đánh giá quá cao tỷ lệ tội phạm bạo lực, cho rằng tỷ lệ tử vong ở trẻ em cao hơn thực tế, và mặc nhiên tin rằng thế giới đang ngày càng trở nên nguy hiểm hơn, ngay cả khi nhiều xu hướng dài hạn cho thấy điều ngược lại.

Khoảng cách giữa nhận thức và thực tế đặc biệt đáng chú ý ở các quốc gia phát triển. Người dân tại những quốc gia giàu có thường nằm trong nhóm bi quan nhất về tiến bộ toàn cầu. Trong khi đó, những người đã trực tiếp chứng kiến sự phát triển nhanh chóng ngay trong cuộc đời mình lại có thể nhận thức rõ hơn về mức độ cải thiện của các điều kiện sống.

Chúng ta cũng thường có thiên kiến lạc quan khi nhìn nhận về chính cuộc sống của mình. Chúng ta đánh giá thấp khả năng bản thân phải đối mặt với nguy cơ ly hôn, bệnh tật hoặc khó khăn tài chính. Thế nhưng, khi nghĩ về xã hội nói chung, sự lạc quan ấy thường biến mất. Chúng ta có thể tin rằng cuộc sống của chính mình rồi sẽ ổn thỏa, trong khi lại cho rằng thế giới rộng lớn bên ngoài đang đi theo chiều hướng sai lầm.

Bộ não từ thời xa xưa

Tổ tiên của chúng ta từng sống trong những môi trường mà việc không nhận ra một mối đe dọa có thể phải trả giá bằng chính mạng sống. Vì vậy, quá trình tiến hóa đã ưu tiên những bộ não có khả năng phát hiện nguy hiểm cực kỳ nhạy bén. Các nhà tâm lý học gọi đây là thiên kiến tiêu cực: những trải nghiệm tiêu cực thu hút sự chú ý của chúng ta nhiều hơn, được xử lý sâu sắc hơn trong tâm trí và được ghi nhớ sống động hơn so với những trải nghiệm tích cực.

Khuynh hướng này còn được củng cố bởi thiên kiến sẵn có (availability heuristic), tức xu hướng đánh giá khả năng xảy ra của một sự việc dựa trên mức độ dễ dàng mà những ví dụ về sự việc đó xuất hiện trong tâm trí chúng ta. Trong thế giới hiện đại, những ví dụ ấy không còn chủ yếu đến từ trải nghiệm trực tiếp, mà đến từ dòng thông tin kỹ thuật số tuôn chảy không ngừng.

Chỉ trong một phút, chúng ta có thể chứng kiến những tội ác chiến tranh ở một nơi trên thế giới, một thảm họa thiên nhiên ở nơi khác, và một vụ án bạo lực tại một địa điểm mà chúng ta chưa từng đặt chân đến. Những sự kiện hiếm gặp nhưng gây chấn động dần trở nên phổ biến trong nhận thức của chúng ta, khiến ta có cảm giác như đang bị bao vây bởi vô số hiểm nguy, mặc dù xét về mặt thống kê, khả năng những sự kiện ấy xảy ra với mỗi cá nhân có thể vẫn cực kỳ thấp.

Trong ngành báo chí có một câu nói từ lâu đời: “Một con chó cắn người thì chẳng có gì đáng đưa tin. Nhưng một người cắn chó thì có.” Tin tức vốn có xu hướng ưu tiên những sự kiện bất thường và gây chấn động. Trái lại, sự tiến bộ thường diễn ra từ từ, tích lũy qua thời gian và âm thầm hòa vào đời sống thường nhật. Tiêu đề “Hôm nay, tám tỷ người đã không chết vì nạn đói” hẳn khó có cơ hội được chọn đăng thành tin tức nổi bật.

Vòng xoáy xã hội

Những nhận thức này có thể tự củng cố lẫn nhau. Kuran và Sunstein gọi hiện tượng này là hiệu ứng thác lũ tính khả dụng (availability cascade): Khi một mối đe dọa liên tục được nhắc đến, chúng ta sẽ dễ dàng nhớ đến nó hơn và bắt đầu cảm thấy nó quan trọng hơn nhiều so với mức độ thực sự của nó. Cảm giác nguy hiểm gia tăng này lại thu hút thêm sự chú ý và làm nảy sinh nhiều cuộc thảo luận hơn, qua đó tiếp tục củng cố vòng luẩn quẩn ấy.

Hơn nữa, sự bi quan đôi khi còn mang lại một mức độ tín nhiệm nhất định trong xã hội. Tỏ ra lo ngại trước những mối đe dọa có thể khiến người khác cho rằng bạn là người có hiểu biết, biết quan tâm và có ý thức trách nhiệm về mặt đạo đức. Ngược lại, sự lạc quan có thể khiến bạn bị xem là ngây thơ hoặc thờ ơ trước những vấn đề nghiêm trọng.

Những tiêu chuẩn luôn thay đổi

Sự tiến bộ có thể làm thay đổi những tiêu chuẩn mà chúng ta sử dụng để xác định điều gì được xem là một vấn đề. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là Sự thay đổi khái niệm do tỷ lệ phổ biến kích hoạt.

Trong các thí nghiệm, khi những khuôn mặt biểu lộ sự đe dọa trở nên ít xuất hiện hơn, người tham gia bắt đầu phân loại những khuôn mặt mà trước đây họ cho là vô hại thành những khuôn mặt có vẻ đe dọa. Tương tự, khi các hành vi phi đạo đức trở nên ít phổ biến hơn, họ lại mở rộng định nghĩa về những gì được xem là phi đạo đức.

Các tiêu chuẩn của chúng ta không cố định; chúng liên tục điều chỉnh để thích nghi với thế giới xung quanh. Trong nhiều trường hợp, đây là một điều tích cực: Tiến bộ đạo đức một phần phụ thuộc vào việc chúng ta trở nên nhạy cảm hơn trước những tổn hại mà các thế hệ trước từng bỏ qua. Tuy nhiên, điều đó cũng có nghĩa là việc giải quyết được các vấn đề không nhất thiết khiến chúng ta cảm thấy rằng số lượng vấn đề đang giảm đi.

Hiện tại vẫn còn dang dở

Một lý do khác khiến hiện tại có vẻ đáng sợ hơn bất kỳ thời kỳ nào trước đây là bởi chúng ta đã biết quá khứ kết thúc như thế nào. Chúng ta biết rằng cuộc Khủng hoảng tên lửa Cuba đã không dẫn đến chiến tranh hạt nhân, rằng những đại dịch trước đây rồi cũng lắng xuống, và rằng các nền dân chủ đã vượt qua được những giai đoạn bất ổn nghiêm trọng chưa từng có.

Đây chính là thiên kiến nhận thức muộn. Một khi đã biết kết quả của một sự kiện, chúng ta sẽ khó nhớ lại được cảm giác bất định mà mình từng trải qua khi sự kiện ấy còn đang diễn ra. Khi nhìn lại, những cuộc chiến tranh, khủng hoảng kinh tế và biến động chính trị trong quá khứ dường như dễ tìm được lối thoát hơn so với cảm nhận của những người đã sống qua chúng. Họ cũng trải nghiệm lịch sử giống như cách chúng ta đang trải nghiệm hiện tại: như một chuỗi những khả năng đáng sợ vẫn chưa có hồi kết.

Như câu nói thường được cho là của Mark Twain: “Trong đời, tôi đã phải chịu đựng biết bao thảm họa. Phần lớn trong số đó chưa bao giờ xảy ra.”

May mắn thay, rất nhiều nỗi sợ hãi sâu sắc nhất của chúng ta cuối cùng đã không trở thành hiện thực.