Vì sao nhiều nam giới ngại đi trị liệu tâm lý?

Những điểm mấu chốt:

• Nhiều nam giới né tránh trị liệu vì việc tìm kiếm sự giúp đỡ có thể gây tổn thương đến những nhu cầu tâm lý cốt lõi.
• Hình mẫu nam tính truyền thống thường gắn liền với việc tự lực cánh sinh và ít khi nhờ vả người khác.
• Nam giới thường sẽ mở lòng hơn khi quá trình trị liệu tôn trọng được phẩm giá, quyền tự quyết và bản lĩnh của họ.

Khi đặt câu hỏi vì sao đàn ông thường ngại đi gặp chuyên gia tâm lý, chúng ta thường nghe thấy những câu trả lời quen thuộc: do định kiến, do cái tôi quá lớn, do thói quen kìm nén cảm xúc, hay đơn giản là vì họ không thích giãi bày. Nhưng những cách giải thích đó vẫn chưa thực sự đầy đủ.

Nhiều người đàn ông không bước chân vào phòng trị liệu với một tâm thế trung lập. Họ mang theo cả một quá trình dài bị ảnh hưởng bởi những định kiến về giới tính. Trong nhiều gia đình, hội nhóm hay môi trường văn hóa, những cậu bé và đàn ông trưởng thành thường được dạy bảo, dù trực tiếp hay gián tiếp, rằng họ phải luôn giữ kiểm soát, tự mình giải quyết vấn đề, âm thầm chịu đựng gian khổ và tuyệt đối không được để lộ vẻ yếu mềm. Sức mạnh là thứ để ngưỡng mộ, còn sự tổn thương là một rủi ro. Việc phải phụ thuộc vào ai đó đôi khi mang lại cảm giác hổ thẹn.

Và trị liệu thường bắt đầu chính tại nơi mà những quy tắc "tự lực cánh sinh" này không còn đủ sức để gồng gánh thêm được nữa.

Dưới góc độ của Thuyết Nhu cầu Tâm lý Cơ bản (TUPG), nhiều nam giới né tránh trị liệu không phải vì họ không đau khổ. Họ tránh nó vì việc đi trị liệu có cảm giác như một mối đe dọa đối với những nhu cầu vốn giúp họ giữ vững sự ổn định tâm lý: đó là quyền tự chủ, lòng tự tôn, năng lực cá nhân, cảm giác thuộc về, sự an toàn và ý nghĩa cuộc sống.

Các nghiên cứu cũng xác nhận quy luật này. Nam giới thường ít có xu hướng tìm kiếm sự giúp đỡ chuyên nghiệp cho các vấn đề sức khỏe tinh thần hơn phụ nữ. Những ai càng tin vào hình mẫu nam tính truyền thống thì càng có thái độ tiêu cực với việc tìm hỗ trợ tâm lý và càng cảm thấy tự ti về bản thân. Ngược lại, phụ nữ trung bình thường có cái nhìn cởi mở hơn đối với việc nhờ đến sự trợ giúp của chuyên gia.

Điều này không có nghĩa là mọi phụ nữ đều dễ dàng tìm kiếm sự giúp đỡ, hay mọi đàn ông đều né tránh nó. Nhưng trong nhiều hoàn cảnh, phụ nữ thường được nuôi dạy để biết chia sẻ nỗi lòng, tìm kiếm sự ủng hộ và coi việc nhờ giúp đỡ là phù hợp với vai trò của mình. Trong khi đó, đàn ông lại thường được khích lệ rằng giá trị của bản thân phải đi đôi với sự cứng rắn, khả năng kiểm soát, sức chịu đựng và tính tự lập.

Image: Zamrznuti tonovi/Shutterstock

Quyền tự chủ và Sức ảnh hưởng

Với nhiều người đàn ông, trị liệu tâm lý đôi khi mang lại cảm giác như một mối đe dọa đối với quyền tự chủ của họ.

Trong quá trình trưởng thành, nam giới thường được hun đúc và ngợi khen khi biết tự lực cánh sinh, tự mình giải quyết mọi rắc rối. Trong bối cảnh đó, việc mở lời nhờ giúp đỡ không còn là một hành động chủ động nữa, mà giống như một sự đầu hàng. Họ dễ hình dung trị liệu là sự phụ thuộc, là thế bị động, hay là việc phải ngồi nghe người khác bảo mình phải làm gì.

Dưới góc độ của Thuyết Nhu cầu Tâm lý Cơ bản (TUPG), đây là một điểm mấu chốt. Nếu trị liệu bị coi là sự mất đi quyền kiểm soát đối với cuộc đời mình, thì việc họ né tránh là điều hoàn toàn dễ hiểu. Những gì chúng ta tưởng là sự bướng bỉnh, thực chất lại là nỗ lực của họ để bảo vệ bản lĩnh cá nhân.

Lòng tự trọng và Sự công nhận

Trị liệu cũng có thể mang lại cảm giác "nguy hiểm" đối với lòng tự trọng.

Bước chân vào phòng trị liệu, trong lòng nhiều người đàn ông luôn thường trực một nỗi sợ vô hình: Liệu mình có bị coi là kẻ yếu đuối, bất ổn, kém cỏi, hay "chẳng đáng mặt đàn ông"? Đây là lúc những định kiến xã hội trở thành nỗi đau thắt lại trong lòng mỗi cá nhân. Vấn đề không chỉ là định kiến mơ hồ ngoài kia, mà là nỗi sợ bị bẽ mặt, bị hạ thấp vị thế và đánh mất sự tự tôn.

Một người đàn ông đã dành cả 40 năm cuộc đời để làm chỗ dựa cho người khác, sẽ thấy việc trở thành người cần được giúp đỡ là điều gần như không thể chấp nhận được. Việc trị liệu không chỉ bắt họ đối mặt với nỗi đau, mà còn đối mặt với nguy cơ bị dán nhãn là "kẻ thất bại" – trong mắt người khác và trong chính mắt mình.

Bản lĩnh và Năng lực

Năng lực cá nhân cũng là một lý do khác khiến nam giới ngại ngần với trị liệu.

Bản chất của trị liệu bắt đầu từ việc thừa nhận rằng có điều gì đó đang không ổn. Với những người mà bản sắc cá nhân luôn gắn liền với việc giải quyết, thực thi, sửa chữa hay chịu đựng, thì sự thừa nhận đó là một cái giá quá đắt về mặt tâm lý. Họ sẽ tự vấn: "Tại sao mình không tự lo được?", "Tại sao mình lại cần giúp đỡ cho một việc mà lẽ ra mình phải tự gánh vác?"

Để phản ứng lại, một số người chọn cách làm việc cật lực hơn, vùi đầu vào sự bận rộn, làm tê liệt cảm xúc, tìm đến chất kích thích, hoặc biến nỗi đau thành sự giận dữ và cáu gắt. Những cách này dù gây hại về lâu dài, nhưng lại giúp họ duy trì được cảm giác tạm thời rằng mình vẫn đang "vận hành tốt".

Vấn đề không phải là đàn ông không muốn được thanh thản. Vấn đề là trị liệu có thể vô tình làm đậm thêm chính cảm giác mà họ đang cố trốn chạy: cảm giác mình là kẻ không thể chống chọi nổi.

Sự gắn kết, An toàn và Ý nghĩa cuộc sống

Trị liệu còn có thể đe dọa đến cảm giác thuộc về và sự an toàn.

Nhiều người đàn ông đã thấm thía bài học rằng: mở lòng về cảm xúc chỉ chuốc lấy sự chế nhạo, bị từ chối hoặc đánh mất vị thế. Số khác chưa bao giờ thấy sự yếu lòng của nam giới được đón nhận bằng sự trân trọng và thấu cảm. Trong bối cảnh đó, đi trị liệu giống như một canh bạc xã hội: "Liệu mình còn được tôn trọng không?", "Liệu mình còn thuộc về cộng đồng này không nếu mình nói ra sự thật?".

Xa hơn cả sự gắn kết xã hội, trị liệu có thể làm xáo trộn ý nghĩa cuộc sống và bản dạng cá nhân của một người đàn ông. Nó có thể làm lung lay câu chuyện về chính mình mà họ đã dày công xây dựng. Họ vốn tự định nghĩa mình là người đáng tin cậy, là người trụ cột, là người bảo vệ, hay là người không bao giờ gục ngã. Trị liệu yêu cầu họ phải nhìn lại những gì họ đã gồng gánh, những nỗi đau chưa được gọi tên, và những cái giá đắt đỏ mà họ đang phải trả cho các phương thức chống chọi hiện tại.

Điều đó có thể khiến họ cảm thấy hoang mang, nhưng cũng chính là khởi đầu cho một sự thay đổi mạnh mẽ.

Điều gì giúp nam giới sẵn lòng trị liệu?

Để trị liệu tâm lý trở nên gần gũi hơn với đàn ông, quá trình này cần được thiết kế sao cho nó bảo vệ, thay vì đe dọa, những nhu cầu tâm lý cốt lõi của họ. Điều này dẫn đến những thay đổi thiết thực:

Bảo vệ quyền tự chủ: Hãy cùng họ thiết lập mục tiêu và đưa ra quyết định ngay từ đầu. Như vậy, trị liệu sẽ mang lại cảm giác họ đang làm chủ và lựa chọn, chứ không phải là đang mất đi sự kiểm soát.

Củng cố lòng tự trọng và năng lực: Đừng coi trị liệu là sự thừa nhận mình yếu kém. Hãy nhìn nhận đó là một cách để rèn luyện sự sáng suốt, khả năng thích nghi và nâng cao bản lĩnh tâm lý.

Xây dựng cảm giác thuộc về: Với một số người, việc tham gia vào các nhóm cùng giới hoặc các cộng đồng nam giới có thể giúp họ bớt cảm thấy cô độc. Ở đó, họ thấy được rằng việc mở lòng không hề làm mất đi sức mạnh của người đàn ông.

Xác lập sự an toàn và ý nghĩa: Hãy coi những nỗi sợ ban đầu là điều hết sức bình thường và gắn việc trị liệu với câu chuyện cuộc đời của họ. Khi đó, tìm kiếm sự giúp đỡ sẽ không còn bị xem là thất bại, mà là một bước đi đầy ý nghĩa trên hành trình hồi phục.

Điều này không có nghĩa là chúng ta cổ xúy cho những tư tưởng nam tính cứng nhắc. Nó có nghĩa là ta trao đi sự giúp đỡ theo cách nâng niu những giá trị mà nam giới lo sợ sẽ đánh mất khi bước vào phòng trị liệu.

Một cách nhìn khác về sự né tránh

Đàn ông không né tránh trị liệu chỉ vì một lý do duy nhất. Có rất nhiều rào cản ngăn họ lại. Một trong những lý do thường bị bỏ qua là: ban đầu, trị liệu có thể bị cảm nhận như một mối đe dọa đối với quyền tự chủ, lòng tự trọng, năng lực, sự gắn kết, sự an toàn và ý nghĩa sống của họ.

Dưới góc nhìn của Thuyết Nhu cầu Tâm lý Cơ bản (TUPG), sự né tránh đó không phải lúc nào cũng là dấu hiệu của sự thờ ơ. Đôi khi, đó là nỗ lực của họ để bảo vệ sự cân bằng nội tại.

Thay vì đặt câu hỏi: "Tại sao đàn ông không chịu tìm kiếm sự giúp đỡ?", chúng ta nên hỏi: "Làm thế nào để sự trợ giúp được trao đi mà vẫn bảo vệ được những nhu cầu mà nam giới sợ sẽ đánh mất khi họ đi trị liệu?".

Câu hỏi đó không hề nhẹ nhàng hơn. Nó chỉ đơn giản là chính xác hơn mà thôi. 

References

Clement, S., Schauman, O., Graham, T., Maggioni, F., Evans-Lacko, S., Bezborodovs, N., ... & Thornicroft, G. (2015). What is the impact of mental health-related stigma on help-seeking? A systematic review of quantitative and qualitative studies. Psychological medicine, 45(1), 11-27.

Tagay, S. (2025). Theory of universal psychological needs (TUPG). Doi: 10.17605/OSF.IO/WXCJG

Üzümçeker, E. (2025). Traditional Masculinity and Men's Psychological Help‐Seeking: A Meta‐Analysis. International Journal of Psychology, 60(2), e70031.

Tác giả: Sefik Tagay Ph.D.

Nguồn: Why So Many Men Avoid Therapy | Psychology Today