12 niềm tin sai lầm mà một người con gái không được yêu thương thường mang theo suốt cuộc đời

Một trong những thách thức lớn nhất khi chữa lành sau tuổi thơ thiếu thốn tình cảm chính là việc nhận diện những vết thương. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng đó là sự thật. Bởi bạn không thể chữa lành một vết thương nếu như chẳng hề biết nó tồn tại. Điều khiến ta đau đớn nhất thường là sự thiếu vắng tình yêu và sự nâng đỡ từ mẹ, kèm theo đó là nỗi tổn thương vì những hành vi tấn công hoặc đầy đối đầu từ người mẹ, nhưng tổn thương sâu xa nhất lại không nằm ở đó. Phần lớn những người con gái không được yêu thương thường chấp nhận những hành vi, dù lệch lạc hay không, như thể đó là một phần trong tính cách hay bản chất của mình. Hơn nữa, họ thường đã vô thức tin vào những điều mẹ họ, và các thành viên khác trong gia đình, từng nói về họ như thể đó là sự thật không thể chối cãi.

“Tôi từng là đứa con gái ‘khó dạy’, bị mẹ chê là làm quá, nhạy cảm thái quá. Bà thường cười nhạo những phản ứng của tôi, từ cách tôi khóc cho đến cách tôi cười, và tôi đã tin rằng những điều đó là sai trái, là tật xấu của mình. Khi bước vào tuổi trưởng thành, tôi luôn sống trong cảm giác tự ti, luôn lo sợ người khác sẽ từ chối mình vì mình quá thiếu sót. Năm tôi 32 tuổi, một vị giáo sư ở trường cao học đã kéo tôi ra và hỏi: Tại sao em lại quá khắt khe với bản thân? Tại sao em không thể nhận một lời khen? Tại sao em cứ tự phủ nhận công sức của chính mình? Câu hỏi ấy như chiếc chốt đập vỡ con đập đã ngăn nước bấy lâu. Cùng với liệu pháp tâm lý, đó chính là bước ngoặt trong cuộc đời tôi.” 

— Gerri, 43 tuổi

Dù mỗi người con gái thiếu tình thương sẽ có một câu chuyện riêng, vẫn có những điểm chung mà nếu được nhận diện, có thể giúp ta phần nào hiểu được quá khứ của mình và cách tuổi thơ ấy đã nhào nặn nên con người hiện tại. Những giả định vô thức mà ta rút ra từ thời thơ ấu về cách thế giới vận hành và con người hành xử đã âm thầm chi phối hành vi khi ta trưởng thành, dù ta không hề hay biết gốc rễ của nó nằm ở đâu. Lý thuyết gắn bó gọi đó là “mô hình tâm lý nội tại,” và chỉ khi ta nhìn rõ được chúng, ta mới có cơ hội bước ra khỏi sự chi phối ấy. (Những ý tưởng này được trình bày kỹ trong cuốn sách mới nhất của tôi: Daughter Detox: Recovering from an Unloving Mother and Reclaiming Your Life.)

Dưới đây là một số niềm tin sai lầm — nhưng rất phổ biến — mà những người con gái không được yêu thương thường mang theo cho đến khi họ bắt đầu hành trình chữa lành. Con đường nhanh nhất là làm việc cùng một nhà trị liệu giỏi, nhưng các phương pháp tự hỗ trợ cũng có thể giúp bạn khai mở nhận thức và dần tìm lại chính mình.

Source: Tommaso79/Shutterstock

Dù những niềm tin ấy bắt nguồn từ cách cô bị đối xử trong gia đình, đặc biệt là từ mẹ, chúng vẫn tiếp tục ảnh hưởng lên mọi mối quan hệ khác trong đời: từ xã giao đến thân mật, từ bạn bè đến người yêu hay bạn đời. Tôi thường ví chúng như một lon sơn bị đổ, thấm vào mọi ngóc ngách của căn phòng, đến mức bạn chẳng còn nhận ra sàn nhà từng có màu gì.

1. Cô tin rằng mình là người có lỗi vì bị mẹ đối xử tệ

Đây gần như là mặc định của mọi đứa trẻ không được yêu thương, vì nhiều lý do sâu xa. Thứ nhất, cô tin mình có lỗi không chỉ vì bị nói như vậy, rằng cô khó bảo, bướng bỉnh, không đáng yêu, khiếm khuyết, quá nhạy cảm hoặc dễ xúc động, mà còn vì cô tin vào huyền thoại rằng “mẹ nào cũng yêu con mình.” Nếu mẹ không yêu, thì chắc chắn lỗi phải nằm ở cô. Thứ hai, tự trách mình cho cô một tia hy vọng rằng, nếu tìm ra điều gì khiến mẹ yêu mình, mọi chuyện sẽ thay đổi. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng đây là kiểu hành vi có thể đeo bám một người con gái đến tận tuổi trưởng thành: cô luôn cố gắng trở thành phiên bản mà mẹ sẽ yêu. Thứ ba, như các nhà nghiên cứu từng nói, việc tự trách mình đôi khi dễ chịu hơn nhiều so với việc phải thừa nhận rằng người lẽ ra phải bảo vệ và chăm sóc bạn lại không đáng tin cậy. Sự phủ nhận lúc này giống như một chiếc chăn ấm áp, vừa che chở vừa giúp bạn tránh đối diện với sự thật kinh hoàng.

2. Cô tin rằng mình có thể sửa chữa mối quan hệ — với mẹ, hoặc với bất kỳ ai khác

Những người con gái mang kiểu gắn bó lo âu thường xem mình là “người sửa chữa,” dù chính họ cũng không ý thức được điều đó. Dù cảm thấy bất lực phần lớn thời gian, họ lại mang xu hướng tự trách, chỉ trích bản thân, cho rằng mọi vấn đề đều bắt nguồn từ những khuyết điểm cố hữu trong con người mình. Họ tin rằng, nếu chỉ cần thay đổi chính mình, mọi chuyện sẽ ổn. Niềm tin đó khiến họ luôn cố uốn mình thành hình dạng nào đó để tránh mâu thuẫn, để làm vừa lòng mọi người, và điều này len lỏi vào mọi mối quan hệ khi trưởng thành, thường với những hậu quả khôn lường.

Ngược lại, những người có kiểu gắn bó né tránh thường chọn rút lui ngay khi có vấn đề cần giải quyết. Họ không cho phép mình dấn thân. Họ đóng mình lại, quá kín cổng cao tường đến mức chẳng còn chỗ cho việc “sửa chữa” điều gì nữa. Không có vùng trung lập cho những người này, hoặc cố gắng đến hao mòn, hoặc buông tay ngay từ đầu.

3. Tin rằng bản chất con người mình là điều không thể thay đổi

Nghe có vẻ mâu thuẫn với niềm tin rằng chỉ cần mình thay đổi thì mẹ sẽ yêu mình, nhưng niềm tin này còn nguy hiểm hơn: nó cản trở cô trong việc vượt qua căng thẳng, khủng hoảng, và tìm đường chữa lành. Nghiên cứu của Carol S. Dweck cho thấy những người tin rằng bản thân có thể thay đổi, có thể học cách hành xử khác đi, không chỉ đối mặt với áp lực hiệu quả hơn mà còn sống hạnh phúc và dễ thành công hơn. Ngược lại, niềm tin rằng con người là cố định lại giữ cho “đứa trẻ không được yêu thương” bên trong bạn mãi còn sống và ảnh hưởng. Khi niềm tin đó kết hợp với thói quen tự trách và chỉ trích bản thân, bạn sẽ mắc kẹt trong vòng xoáy u sầu mà chẳng cách nào thoát ra nổi.

4. Tin rằng cảm xúc của mình là vô lý (và không nên tin vào chúng)

Trí tuệ cảm xúc là khả năng sử dụng cảm xúc để định hướng suy nghĩ và hành động. Chính ở khía cạnh này, những người con gái không được yêu thương thường chịu nhiều tổn hại nhất từ thời thơ ấu. Với một người mẹ hay đối đầu hoặc lạnh nhạt về mặt cảm xúc, cô con gái có thể bị chế nhạo mỗi khi bộc lộ cảm xúc và dần học cách né tránh, kìm nén hoặc giấu nhẹm những gì mình cảm thấy. Một người mẹ kiểm soát, luôn áp đặt hình mẫu "đứa con lý tưởng" cũng có thể dùng cảm giác tội lỗi hay xấu hổ để kìm hãm cảm xúc của con. Mẹ có xu hướng ái kỷ thì thường dập tắt mọi phản ứng của con bằng thao túng tinh vi, làm cho cô con gái hoài nghi chính mình, cảm thấy mình sai và bé nhỏ.

Những người con gái mang kiểu gắn bó né tránh thì ngắt kết nối hoàn toàn với cảm xúc của bản thân; còn những người mang kiểu lo âu thì lại bị cảm xúc chi phối hoàn toàn. Việc không thể tự điều tiết cảm xúc, nhất là trong lúc căng thẳng, chính là một trong những thử thách lớn nhất khi bắt đầu hành trình hồi phục từ tuổi thơ đầy thương tổn.

5. Tin rằng sự yên ổn luôn đáng để đánh đổi

Một người con gái từng chia sẻ: “Nhà tôi lúc nào cũng ầm ĩ. Mẹ thì la mắng bố, bố thì quát tháo chúng tôi, rồi mẹ lại quay sang mắng theo. Chỉ cần ai đó lên giọng là tôi đóng sập mọi cảm xúc, sẵn sàng làm bất cứ điều gì miễn không phải đối đầu. Tôi đang cố sửa đổi, nhưng thật sự không dễ chút nào.”

Nhiều người con gái không được yêu thương lớn lên với thói quen làm vừa lòng người khác, nhún nhường để giữ hòa khí, nhưng cái giá phải trả là sự im lặng và đánh mất chính tiếng nói của mình. Họ không hiểu rằng mình hoàn toàn có thể bất đồng một cách tôn trọng và văn minh, đơn giản vì chưa từng có ai làm mẫu điều đó cho họ thấy.

6. Tin rằng việc người khác làm tổn thương mình hay dùng lời lẽ cay nghiệt là chuyện bình thường

Khi còn bé, ta thường nghĩ thế giới nhỏ bé trong gia đình mình là hình ảnh thu nhỏ của thế giới ngoài kia. Ta mặc nhiên chấp nhận cách mọi người trong nhà đối xử với nhau như điều hiển nhiên. Nhất là nếu lớn lên giữa môi trường đầy giận dữ và xung đột, ta sẽ dần trở nên trơ lì với cách người khác cư xử — dù ngôn từ họ dùng có thể rất độc hại — và mang theo mô hình hành vi ấy vào tuổi trưởng thành. Những người con gái lớn lên trong môi trường bị xúc phạm, chỉ trích nặng lời thường có xu hướng phớt lờ hoặc chấp nhận điều đó khi gặp lại trong các mối quan hệ sau này, trái ngược với những ai được nuôi dạy bằng sự tôn trọng và yêu thương.

7. Tin rằng độc lập và gắn kết là hai điều không thể cùng tồn tại

Nhiều cô gái lớn lên trong môi trường thiếu vắng sự tin tưởng và chăm sóc thật lòng thường cảm thấy rất mâu thuẫn khi nói đến việc có nên dựa vào ai đó hay không. Với những ai mang kiểu gắn bó né tránh, họ có thể đi đến kết luận rằng sống độc lập hoàn toàn, không cần ai hết mới là cách tồn tại tốt nhất. Trong khi đó, những người có kiểu gắn bó lo âu lại dễ hiểu lầm bất kỳ hành động độc lập nào của người thân hay người yêu là dấu hiệu bị từ chối. Họ không ngừng cần được trấn an rằng mình được yêu thương, đặc biệt khi người kia cần thời gian cho riêng mình, và sự phụ thuộc thái quá ấy, trớ trêu thay, thường khiến người khác rời xa họ.

Nghiên cứu của Brooke Feeney cho thấy, đối với những người có nền tảng gắn bó lành mạnh, việc biết mình có thể dựa vào ai đó lại càng khiến họ độc lập và vững vàng hơn. Dù điều này nghe có vẻ lạ lẫm với những người con gái từng thiếu tình thương, nhưng đó là bài học rất đáng để học và trải nghiệm một cách có ý thức.

8. Tin rằng ranh giới cũng giống như bức tường ngăn cách

Trẻ nhỏ học về khái niệm “ranh giới lành mạnh” qua cách mẹ quan tâm và kết nối với chúng. Nhưng với những người con gái không được mẹ yêu thương, việc hiểu thế nào là ranh giới lành mạnh lại là điều cực kỳ mơ hồ. Họ thường lúng túng hoặc không biết cách đặt ra hay duy trì ranh giới. Với những người có kiểu gắn bó không an toàn, ranh giới thường bị hiểu sai hoàn toàn: người có kiểu lo âu xem ranh giới là rào cản khiến họ bị bỏ rơi, còn người né tránh lại dùng ranh giới như tường thành bảo vệ để không ai tiến đến gần. Nhưng cả hai cách nhìn ấy đều lạc hướng hoàn toàn với ý nghĩa thật sự của một ranh giới lành mạnh.

9. Tin rằng lúc nào cũng phải có ai đó nắm quyền kiểm soát

Niềm tin vào sự hiện diện thường trực của quyền lực này gắn chặt với những nhầm lẫn về sự độc lập và ranh giới. Nó xuất phát từ một sự thật đơn giản: dù mẹ có hành xử độc hại theo kiểu nào đi nữa, thì người con gái ấy vẫn không bao giờ được là chính mình, cô như con rối, luôn bị giật dây bởi chính người mẹ của mình. Những bà mẹ lạnh lùng, hay gây hấn, kiểm soát cao, có xu hướng ái kỷ hay cảm xúc bất ổn, tất cả đều bóp nghẹt con gái mình theo cách riêng, khiến cô không thể lớn lên một cách trọn vẹn về mặt cảm xúc, không nhận ra được mình muốn gì, cần gì, hay làm sao để cất lời bày tỏ. Bước ra khỏi tuổi thơ ấy, nhiều người mang theo bài học cũ kỹ rằng trong mọi mối quan hệ, ai đó luôn phải nắm quyền điều khiển. Họ thường vô thức chọn bạn đời là người thích kiểm soát, bởi cảm giác ấy quá quen thuộc rồi. Mà để trưởng thành thật sự, họ phải học cách tháo gỡ bài học sai lầm ấy ra khỏi đời mình.

10. Tin rằng con người không thể tin tưởng được (nhất là phụ nữ)

Thật dễ hiểu khi một người con gái không được mẹ yêu thương cảm thấy khó mà tin tưởng ai, bởi chính người lẽ ra phải là chốn nương tựa an toàn nhất trên đời lại khiến cô thấy hụt hẫng hay phản bội. Một lần nữa, cô lại sai khi lấy trải nghiệm cá nhân để áp lên cả thế giới. Nhiều người con gái như thế lớn lên và vật lộn với các mối quan hệ bạn bè, nhất là với những người phụ nữ khác, họ mặc áo giáp quá dày, luôn cảnh giác, dè chừng. Và điều đó càng tệ hơn khi họ mang trong mình nỗi xấu hổ vì không được mẹ yêu, khiến họ chẳng thể mở lời nói ra lý do vì sao mình cư xử như vậy, cảm xúc như vậy.

11. Tin rằng tình yêu là một cuộc đổi chác

Có lẽ, điều khó buông bỏ nhất từ một tuổi thơ đầy độc hại chính là học lại cách nhìn về tình yêu, rằng tình yêu không phải như mình từng biết. Những người con gái ấy lớn lên với niềm tin rằng yêu thương là có điều kiện, phải đánh đổi, phải xứng đáng mới được nhận, và có thể bị rút lại bất kỳ lúc nào. Rằng tình yêu là một hợp đồng ngầm, có cho thì mới có nhận. Và rằng, yêu ai đó là chấp nhận để mình dễ bị tổn thương.

12. Tin rằng mình không thể được chữa lành

Ý nghĩ này không chỉ được tiếp sức bởi niềm tin sai lệch rằng bản thân là một “phiên bản lỗi” cố định, mà còn bị trói buộc bởi một hiểu lầm sâu sắc về hai chữ "chữa lành". Nhiều người con gái vẫn khắc khoải đi tìm một phép màu nào đó có thể xóa nhòa quá khứ, khiến họ “lành lặn như mới”, như thể chưa từng bị tổn thương, như thể mọi vết sẹo có thể biến mất trong một cái búng tay. Nhưng sự thật không phải vậy.

Nếu ta hiểu rằng chữa lành là hành trình gỡ bỏ những cách ứng xử đang khiến ta khổ sở, là học lại cách nhìn nhận về con người và các mối quan hệ, thì vâng, bạn hoàn toàn có thể hồi phục. Và rồi, lỗ hổng trong tim bạn sẽ dần thu nhỏ lại, khi cuộc sống bắt đầu lấp đầy bằng những trải nghiệm mới, những niềm vui mới. Cho đến một ngày, cái lỗ ấy chỉ còn là một dấu nhắc nhẹ nhàng: rằng bạn đã đi được một chặng đường rất dài, và bạn xứng đáng tự hào vì tất cả những gì mình đã làm được.

Thoát khỏi một tuổi thơ độc hại không phải là điều dễ dàng. Nhưng đó là một con đường hoàn toàn có thể bước đi. Điều này, tôi tin chắc. 

Tài liệu tham khảo

Dweck, Carol S., “Can Personality Be Changed? The Role of Beliefs in Personality and Change,” Current Directions in Psychology Science (2008), vol. 7(6), 391-394.

Fenney, Brooke C. “The Dependency Paradox in Close Relationships: Accepting Dependence Promotes Independence,” Journal of Personality and Social Psychology (200&), vol.92 (2), 268-285.

Tác giả: Peg Streep

Nguồn: 12 Wrong Assumptions an Unloved Daughter Makes About Life | Psychology today