2 thói quen "kỳ lạ" của những người thông minh nhất

Có một kiểu thông minh mà phần lớn chúng ta rất dễ nhận diện: đó là một người luôn quyết đoán, chừng mực và hiếm khi bị lung lay bởi những tác động bên ngoài. Họ đưa ra lựa chọn mà chẳng chút đắn đo, đối diện với nghịch cảnh bằng một sự điềm tĩnh đến lạ lùng. Hình ảnh ấy thật trực quan, nhưng tiếc thay, phần lớn lại là ngộ nhận.

Những nghiên cứu về năng lực nhận thức cao đã phác họa nên một bức tranh phức tạp hơn nhiều. Trong đó, vài thói quen gắn liền với sự thông minh nhìn bề ngoài lại giống như điều ngược lại. Có hai thói quen đặc biệt nổi bật vì chúng thường khơi dậy những bất hòa trong các mối quan hệ và liên tục bị hiểu lầm. Thế nhưng, ẩn sâu dưới những chiếc "nhãn mác" bề nổi ấy lại là một thế giới nội tâm sâu sắc hơn rất nhiều.

1. Người thông minh không thể buông bỏ cho đến khi mọi thứ trở nên "hợp lý"

Trong suốt những năm làm việc với tư cách là một nhà tâm lý học, tôi thường xuyên nghe thấy cùng một lời phàn nàn. Khi một cuộc trò chuyện khép lại, một quyết định được thông qua, hầu hết mọi người sẽ tiếp tục bước tiếp.

Nhưng luôn có một người ngồi lại bàn và không ngừng quay trở lại vấn đề cũ: một lời giải thích còn mập mờ, một cuộc tranh luận bị khép lại khi chưa thực sự ngã ngũ, hay một lời bình luận nghe có vẻ kỳ lạ mà chẳng ai thèm bận tâm. Trong mắt những người xung quanh, đó là sự cố chấp, không biết buông bỏ. Và ngay chính bản thân người đó, họ cũng thường cảm thấy như vậy.

Thế nhưng, hiện tượng này lại có một tên gọi chính thức trong tài liệu tâm lý học: Nhu cầu nhận thức. Thuật ngữ này mô tả xu hướng tính cách bẩm sinh của một cá nhân trong việc tìm kiếm, dấn thân và thích thú với những tư duy đòi hỏi nhiều nỗ lực, và quan trọng hơn hết, họ cảm thấy bất an, khó chịu thực sự khi sự hiểu biết của mình về một vấn đề vẫn còn dang dở.

Khái niệm này lần đầu tiên được định hình bởi Arthur Cohen và các đồng nghiệp. Họ định nghĩa nó là "nhu cầu cấu trúc các tình huống liên quan theo những cách có ý nghĩa và mang tính tích hợp". Nghiên cứu của họ chỉ ra rằng khi nhu cầu này bị cản trở, nó sẽ tạo ra "những cảm giác căng thẳng và thiếu hụt", thôi thúc con người ta tiếp tục tìm kiếm câu trả lời cho đến khi thực sự thấu suốt.

Lý do điều này gắn liền với trí thông minh đến từ một nghiên cứu phân tích gộp đa cấp độ đã qua đăng ký trước vào năm 2025 trên Tạp chí Trí tuệ (Journal of Intelligence). Nghiên cứu này đã tổng hợp dữ liệu từ hơn 25.000 người tham gia qua nhiều khảo sát khác nhau và tìm thấy mối tương quan nhất quán, có ý nghĩa thống kê giữa nhu cầu nhận thức với trí tuệ lỏng, trí tuệ kết tinh và trí tuệ phổ quát . Năng lực nhận thức càng cao và động lực thúc đẩy bộ não tiếp tục tư duy cho đến khi mọi chuyện sáng tỏ thường là hai món quà luôn đi liền với nhau.

Hệ quả thực tế của điều này chính là sự bứt rứt tự thân. Một tâm trí thực sự khao khát đạt đến sự thấu suốt sẽ luôn kháng cự lại một cái kết vội vã. Khi một cuộc trò chuyện khép lại mà không có câu trả lời thực sự, khi một tình huống bị khỏa lấp đi thay vì được giải thích tường tận, sự khó chịu ấy không phải là biểu hiện của chứng rối loạn tâm thần hay tính nhỏ nhen. Thực chất, đó là lúc hệ thống nhận thức đang vận hành đúng theo chức năng cốt lõi của nó, nhưng lại bị ngăn cản để đi đến tận cùng.

Hầu hết mọi người đều cảm thấy thoải mái với một sự hiểu biết đại khái, lưng chừng. Nhưng những người có nhu cầu nhận thức cao thì không. Và các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, đó là cách mà bộ não của họ được định hình để vận hành, chứ không phải là một lựa chọn mang tính chủ quan.

Image by PourquoiPas from Pixabay 

2. Người thông minh thường "bị đơ" trước những quyết định nhỏ nhặt nhất

Thói quen thứ hai này ít mang tính xung đột cảm xúc hơn, nhưng có lẽ lại dễ gây ngượng ngùng hơn trong giao tiếp xã hội. Đó là trải nghiệm khi một người dành một lượng thời gian vô lý chỉ để đưa ra một quyết định mà theo bất kỳ thước đo khách quan nào cũng thấy không đáng. Nên xem bộ phim truyền hình nào đây? Nên gọi món gì tại một nhà hàng mà họ đã ghé thăm cả chục lần? Nên trả lời tin nhắn này ngay bây giờ hay để lát nữa?

Sự sa lầy đến mức tê liệt này thường khơi dậy sự mất kiên nhẫn từ những người xung quanh, và đôi khi là cả cảm giác tự ti, xấu hổ của chính người trong cuộc. Trông nó chẳng giống biểu hiện của một trí tuệ kiệt xuất, mà lại giống một sự bất lực trong các sinh hoạt thường ngày.

Thế nhưng, điều thực sự đang diễn ra lại liên quan đến một xu hướng nhận thức mà các nhà tâm lý học gọi là chủ nghĩa tối đa hóa. Giới tâm lý học từng đưa ra sự phân biệt giữa những người luôn bản năng tìm kiếm lựa chọn tốt nhất có thể (người tối đa hóa) và những người sẽ dừng lại ngay khi tìm thấy một lựa chọn đủ tốt (người thỏa mãn). Nhưng trong suốt hai thập kỷ qua, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra một điều quan trọng: nhiều cái giá phải trả có vẻ như thuộc về chủ nghĩa tối đa hóa thực chất lại đang bị đánh đồng với một nét tính cách hoàn toàn khác, đó là sự thiếu quyết đoán.

Những nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng xu hướng luôn tìm kiếm kết quả tối ưu nhất và xu hướng bị mắc kẹt về mặt tâm lý là hai điều hoàn toàn khác nhau, bất kể vẻ bề ngoài của chúng có giống nhau đến thế nào. Sự phân biệt này vô cùng quan trọng, bởi vì hình ảnh biếm họa về "một kẻ thông minh hay nghĩ ngợi linh tinh" thường là sai lệch. Vấn đề không hẳn là người đó không có năng lực đánh giá các lựa chọn, mà trớ trêu thay, họ lại có khả năng đánh giá quá nhiều lựa chọn cùng một lúc.

Một trí tuệ với năng lực phân tích mạnh mẽ sẽ tự động sản sinh ra các phương án thay thế một cách nhanh chóng. Bộ não ấy mô phỏng các kết quả có thể xảy ra, dự đoán trước những hối tiếc trong tương lai, cân đo đong đếm nhiều khía cạnh cùng một thời điểm, và không ngừng tìm kiếm chỉ vì họ vẫn có thể hình dung ra một khả năng khác tốt hơn. Trong những điều kiện lý tưởng, đây chính là cơ chế tạo nên những phán đoán xuất sắc.

Thế nhưng, khi đặt vào những hoàn cảnh không phù hợp, cỗ máy ấy lại vận hành một cách vô tội vạ. Cùng một quy trình tư duy từng giúp họ thăng tiến trong sự nghiệp hay giải quyết những bài toán phức tạp, giờ đây lại bị kích hoạt chỉ vì họ đang lướt qua danh sách phim trên ứng dụng trực tuyến, hoặc đang phân vân xem nên trả lời tin nhắn ngay lúc này hay chờ thêm mười phút nữa.

Các nghiên cứu mới đây cũng chứng minh rằng, chủ nghĩa tối đa hóa không hoạt động như một chiến thuật được lựa chọn có chọn lọc, mà giống như một phong cách ra quyết định định hình ổn định, bao trùm lên mọi lĩnh vực trong cuộc sống. Những ai luôn đi tìm sự tối ưu trong các quyết định trọng đại của cuộc đời thì cũng thường làm điều tương tự với những việc vụn vặt thường ngày. Tiến trình nhận thức của họ không thể tự động nhận biết rằng mức độ quan trọng của vấn đề đã thay đổi.

Vì vậy, mối liên hệ với trí thông minh ở đây tinh tế hơn nhiều so với định kiến "người khôn ngoan thì vụng về trong chọn lựa". Trí thông minh phân tích phụ thuộc rất lớn vào khả năng mô phỏng nhiều viễn cảnh và kháng cự lại việc kết luận vội vàng. Những năng lực đó vô cùng hữu ích. Thế nhưng, chính thế mạnh nhận thức cho phép một người nhìn thấy nhiều khả năng hơn, lại vô tình tạo ra nhiều nhánh rẽ hơn để họ phải đánh giá. Những người theo chủ nghĩa tối đa hóa không hẳn là những người kém cỏi trong việc đưa ra quyết định. Đơn giản là họ quá giỏi một kiểu phân tích mà kiểu phân tích ấy lại không phải lúc nào cũng biết khi nào thì công việc của mình đã hoàn thành.

Cả hai thói quen này đều có chung một động lực cốt lõi: một tâm trí được thiết kế để đào sâu, nhưng lại không thể dễ dàng chuyển đổi biên độ khi đối diện với những điều nông cạn.

Nhìn từ bên ngoài, điều này có vẻ giống như sự bất ổn hay thiếu quyết đoán. Và ngay cả từ bên trong, người trong cuộc cũng thường có cảm giác như vậy. Thế nhưng, các nghiên cứu khoa học lại gợi mở một góc nhìn chuẩn xác hơn về những gì đang diễn ra, đó không phải là một sự khiếm khuyết, mà là một nét đặc trưng riêng biệt. Một nét đặc trưng rất cần được thấu hiểu một cách tường tận, trước khi chúng ta quyết định xem mình có nên thay đổi nó hay không.