.png){kind=logo}
5 cách để sống trọn vẹn dưới góc nhìn tâm lý học tiến hóa
Những bí quyết từ cội nguồn tiến hóa giúp bạn vững bước tới tương lai.
NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI
- Lĩnh vực Tâm lý học Tiến hóa Tích cực mở ra những lối đi quan trọng giúp cuộc sống thêm phần phong phú.
- Nếu bạn không chỉ muốn tồn tại qua ngày mà thực sự muốn thăng hoa trong tương lai, chìa khóa nằm ngay ở di sản tiến hóa của chính chúng ta.
- Năm gợi ý dưới đây được đúc kết từ hàng thập kỷ nghiên cứu chuyên sâu về quá trình phát triển của con người.
- Bạn muốn trở thành phiên bản tốt đẹp nhất của chính mình? Hãy thử lắng nghe những lời thì thầm từ học thuyết của Darwin.
Hãy thử nhìn lại xem cuộc đời này đôi khi có thể khắc nghiệt đến nhường nào:
- Bị một người bạn thân thiết phản bội.
- Nỗi đau mất đi người thân yêu nhất.
- Sự đổ vỡ của một mối quan hệ sâu đậm.
- Cầm trên tay bản chẩn đoán về một căn bệnh mãn tính quái ác.
- Những thất bại ê chề trong sự nghiệp hay tài chính.
- Cảm giác bị gạt ra ngoài lề bởi một nhóm cộng đồng mà mình từng gắn bó.
Cuộc sống quả thực rất khó khăn, đó là sự thật chẳng thể chối cãi. Thế nhưng, khi chúng ta lùi lại một bước để suy ngẫm về việc vì sao mình có mặt trên đời này, ta sẽ thấy vẫn còn đó biết bao lý do để lạc quan. Nói cách khác: Đời dẫu có gian truân, nhưng được sống đã là một điều vô cùng may mắn.
Source: Glenn Geher
Tâm lý học tiến hóa tích cực: một cái nhìn tổng quan
Nhiều người thường lầm tưởng rằng cách tiếp cận cuộc sống theo kiểu Darwin là một cuộc chiến "đẫm máu", nơi vạn vật cấu xé lẫn nhau để tồn tại. Họ cứ ngỡ thuyết tiến hóa và chọn lọc tự nhiên chỉ xoay quanh sự cạnh tranh khốc liệt giữa các loài sinh vật. Nhưng thành thật mà nói, hầu hết các nhà nghiên cứu về tiến hóa sẽ không đồng tình với cách hiểu hạn hẹp đó về thân phận con người.
Dựa trên hàng thập kỷ nghiên cứu về khoa học hành vi tiến hóa, các chuyên gia đã soi sáng những khía cạnh tốt đẹp và ấm áp trong trải nghiệm của con người như:
- Tình yêu thương
- Lòng biết ơn
- Hạnh phúc
- Tình bạn
- Sự thành công
- ... và còn nhiều điều tuyệt vời hơn thế nữa.
Nguyên lý nền tảng của Tâm lý học Tiến hóa Tích cực (tham khảo cuốn sách Positive Evolutionary Psychology của Geher & Wedberg, 2022) chỉ ra rằng: Những tư tưởng của Darwin vốn tập trung vào các đặc điểm giúp tổ tiên chúng ta sinh tồn và duy trì nòi giống, thực chất lại mang sức mạnh to lớn trong việc soi sáng những khía cạnh tốt đẹp của đời sống con người.
5 cách để sống thăng hoa dựa trên quy luật tiến hóa
Khi chúng ta đang dần khép lại những năm đầu của thế kỷ 21, có lẽ đã đến lúc ta nên dừng lại một chút để suy ngẫm về những gì có thể làm cho bản thân và những người thân yêu được sống một cuộc đời trọn vẹn hơn. Dưới đây là 5 gợi ý, tất cả đều bắt nguồn từ góc nhìn Darwin và được đúc kết từ khoa học hành vi tiến hóa.
- Biết nói lời cảm ơn.
Lòng biết ơn đã được chứng minh là mang lại vô vàn lợi ích tích cực. Những người thường xuyên bày tỏ sự biết ơn thường cảm thấy hạnh phúc hơn, có những mối quan hệ viên mãn hơn và nhiều điều tuyệt vời khác (Sansone & Sansone, 2010).
Hãy nhớ rằng, trong phần lớn chiều dài lịch sử tiến hóa, tổ tiên chúng ta vốn sống trong những nhóm nhỏ và gắn kết (xem Geher & Wedberg, 2022). Vì thế, mọi nỗ lực để duy trì kết nối với người khác chính là chìa khóa để sinh tồn và phát triển. Nói cách khác, đó chính là bí quyết để sống một cuộc đời hạnh phúc.
Bày tỏ lòng biết ơn là một cách tuyệt vời và cũng rất tự nhiên để chúng ta giữ sợi dây liên kết với những người quan trọng khi cùng nhau chèo lái qua những con sóng dữ của cuộc đời. Hơn nữa, việc nói lời cảm ơn chẳng làm ta mất mát điều gì cả, vậy nên, đây thực sự là một điều hiển nhiên mà chúng ta nên thực hiện ngay!
- Nuôi dưỡng tình yêu thương.
Cảm giác yêu thương, dưới muôn hình vạn trạng, đã được ghi nhận là một giá trị phổ quát của nhân loại (Fisher, 1993). Tình yêu hiện hữu khi ta quan tâm đến một người sâu sắc đến mức coi trọng hạnh phúc của họ như chính bản thân mình. Tình yêu thường được xem là điểm tựa giúp con người cảm thấy được che chở và trân trọng, những cảm xúc ấy chính là bệ phóng vững chãi dẫn lối đến mọi thành công trong cuộc đời.
Bạn muốn sống một năm tới thật thăng hoa? Hãy chăm chút cho "vườn yêu" của mình, từ tình cảm lứa đôi, gia đình, bè bạn, cho đến những người bạn nhỏ thú cưng. Tình yêu đã khắc sâu vào hành trình tiến hóa của loài người, và sức mạnh của nó có thể làm thay đổi hoàn toàn cuộc sống của chúng ta theo hướng tốt đẹp hơn.
- Sống thuận tự nhiên.
Trong phần lớn lịch sử tiến hóa, tổ tiên chúng ta luôn sống giữa thiên nhiên bao la. Họ chỉ ăn thực phẩm tự nhiên (vì đó là lựa chọn duy nhất) và vận động liên tục (bởi lối sống du mục vốn dĩ chẳng bao giờ nhàn nhã như một cuộc dạo chơi).
Cơ thể và tâm trí chúng ta được thiết kế để tương thích với những trải nghiệm thuần khiết ấy. Do đó, việc thiếu vắng sự kết nối với thiên nhiên, lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn hay lười vận động sẽ dẫn đến vô số hệ lụy tiêu cực cho cả thể chất lẫn tinh thần.
Nếu bạn thực sự muốn vươn mình mạnh mẽ, hãy cố gắng đưa những yếu tố tự nhiên vào đời sống hằng ngày. Bạn chắc chắn sẽ không bao giờ phải hối tiếc về điều đó. Bởi lẽ, con người sinh ra là để sống và yêu thương thế giới tự nhiên này (Wilson, 1984).
- Học cách vị tha đúng lúc.
Tha thứ chưa bao giờ là việc dễ dàng (De Jesus và cộng sự, 2021). Với lịch sử sống trong những cộng đồng nhỏ và gắn kết lâu dài, tổ tiên chúng ta thường xuyên chạm mặt những cá nhân quen thuộc từ ngày này qua ngày khác. Trong một vòng tròn khăng khít như thế, bất kỳ sự phản bội nào cũng có thể gây ra những hậu quả thảm khốc cho cá nhân lẫn tập thể.
Dựa trên công trình của nhà sinh học tiến hóa lỗi lạc Robert Trivers (1985), chúng ta hiểu rằng con người tiến hóa để thích nghi với môi trường mà ở đó, việc duy trì kết nối với người khác là mục tiêu sống còn để sinh tồn và duy trì nòi giống. Việc bị cô lập khỏi cộng đồng ở thời tiền sử là một tai họa khủng khiếp (và thực tế ngày nay cũng vậy; Geher và cộng sự, 2019).
Tuy nhiên, tha thứ mù quáng cũng không phải là cách hay, vì nó vô tình gửi đi thông điệp rằng bạn là người dễ bị lợi dụng. Sự tha thứ đúng lúc, đúng chỗ và đôi khi là công khai, đã giúp tổ tiên chúng ta duy trì được các mối quan hệ bền vững.
Nếu bạn đang băn khoăn không biết có nên tha thứ cho lỗi lầm của một ai đó hay không, thì tâm lý học tiến hóa tích cực khuyên bạn hãy nghiêng về phía lòng vị tha.
- Khơi nguồn sáng tạo.
Như nhiều nhà khoa học hành vi đã chỉ ra (chẳng hạn như Kaufman & Gregoire, 2015), sáng tạo là một phần cốt lõi trong trải nghiệm của con người. Những dấu tích khảo cổ học từ hàng triệu năm trước đã minh chứng mạnh mẽ rằng óc sáng tạo chính là một di sản quan trọng mà quá trình tiến hóa đã để lại cho chúng ta.
Sáng tạo có thể hiện hữu dưới muôn vàn hình thức. Từ làm thơ, vẽ tranh, nhảy múa cho đến soạn nhạc hay dàn dựng một vở kịch rối, con người chúng ta sở hữu rất nhiều "mảnh đất" để gieo mầm sáng tạo. Khoa học cũng chứng minh rằng khả năng sáng tạo gắn liền với nhiều giá trị tích cực như trí tuệ cảm xúc (Geher và cộng sự, 2017) và sức hấp dẫn trong mắt bạn đời (Miller, 2000).
Nếu bỗng dưng cảm thấy tinh thần đang "xuống dốc", bạn hãy thử bắt tay vào tạo ra một điều gì đó xem sao. Chắc chắn bạn sẽ không hối hận đâu, bởi sự sáng tạo vốn dĩ đã chảy trong huyết quản và tâm trí chúng ta từ thuở sơ khai rồi.
Lời kết
Cuộc sống này vốn dĩ đầy rẫy những nhọc nhằn, điều đó ai trong chúng ta cũng hiểu. Thế nhưng, ta hoàn toàn có thể chủ động thực hiện những bước đi nhỏ để làm cho mọi thứ trở nên tốt đẹp hơn. Đây cũng chính là tư tưởng cốt lõi của tâm lý học tiến hóa tích cực.
Nếu bạn đang tìm cách để sống trọn vẹn và thăng hoa hơn trong năm 2025, hãy thử đưa những gợi ý này vào nhịp sống thường nhật của mình: học cách biết ơn, vun đắp tình yêu, sống thuận tự nhiên, bao dung khi cần thiết và đừng quên sáng tạo. Dựa trên những nghiên cứu sâu rộng về khoa học hành vi tiến hóa, việc bước đi trên con đường này không chỉ giúp bạn gặt hái thành công trong năm tới, mà còn thực sự giúp bạn nở rộ giữa cuộc đời.
Trong một thế giới đôi khi thật tăm tối và đầy rẫy những trắc trở, tôi tin rằng mỗi chúng ta đều sẽ nhận được những điều ngọt lành khi chọn bước đi trên hành trình này.
References
Fisher, H. (1993). Anatomy of Love - A Natural History of Mating and Why We Stray. New York: Ballantine Books.
Kaufman, S. B., & Gregoire, C. (2015). Wired to create: unraveling the mysteries of the creative mind. First edition. New York, New York, Perigee, an imprint of Penguin Random House LLC.
Miller G. F. (2000). The mating mind: How sexual choice shaped the evolution of human nature, London, Heineman.
Sansone RA, Sansone LA. Gratitude and well being: the benefits of appreciation. Psychiatry (Edgmont). 2010 Nov;7(11):18-22. PMID: 21191529; PMCID: PMC3010965.
Trivers, R. (1985). Social evolution. Menlo Park, CA: Benjamin/Cummings.
Wilson, Edward O. (1984). Biophilia. Cambridge: Harvard University Press.
Tác giả: Glenn Geher Ph.D.
Nguồn: 5 Ways to Thrive Using Evolutionary Psychology | Psychology Today
