Vì sao một số người cảm thấy khó hạnh phúc hơn những người khác?

Ngành công nghiệp phát triển bản thân đang bùng nổ, được thúc đẩy bởi những nghiên cứu về tâm lý học tích cực – lĩnh vực khoa học chuyên nghiên cứu những yếu tố giúp con người phát triển toàn diện và sống một cuộc đời tốt đẹp. Thế nhưng, cùng lúc đó, tỷ lệ mắc rối loạn lo âu, trầm cảm và hành vi tự gây tổn thương vẫn không ngừng gia tăng trên toàn thế giới. Vậy liệu chúng ta có phải cam chịu sống trong bất hạnh, bất chấp những tiến bộ của tâm lý học?

Theo một bài báo có ảnh hưởng lớn được công bố trên tạp chí Review of General Psychology vào năm 2005, 50% mức độ hạnh phúc của một người được quyết định bởi gen di truyền, 10% phụ thuộc vào hoàn cảnh sống và 40% còn lại đến từ “các hoạt động có chủ đích” (chủ yếu là việc bạn có duy trì thái độ sống tích cực hay không). Mô hình này, thường được gọi là “chiếc bánh hạnh phúc”, đã trao cho những người ủng hộ tâm lý học tích cực quyền chủ động định hướng và quyết định con đường đi đến hạnh phúc của chính mình. (Mặc dù, thông điệp ngầm ẩn đằng sau quan điểm này lại là: nếu bạn không hạnh phúc, thì đó là lỗi của chính bạn.)

Mô hình “chiếc bánh hạnh phúc” đã vấp phải nhiều chỉ trích vì dựa trên những giả định về di truyền học mà sau này được chứng minh là thiếu cơ sở khoa học. Trong nhiều thập kỷ, các nhà nghiên cứu di truyền học hành vi đã tiến hành những nghiên cứu trên các cặp song sinh và xác định rằng khoảng 40% đến 50% sự khác biệt về mức độ hạnh phúcgiữa các cá nhân có thể được giải thích bởi yếu tố di truyền. Đây chính là cơ sở khiến tỷ lệ phần trăm này xuất hiện trong mô hình “chiếc bánh hạnh phúc”.

Các nhà di truyền học hành vi sử dụng những kỹ thuật thống kê để ước tính mức độ đóng góp của yếu tố di truyền và môi trường, dựa trên mối quan hệ huyết thống giữa các cá nhân. Đó cũng là lý do các cặp song sinh thường được lựa chọn làm đối tượng nghiên cứu. Tuy nhiên, những con số nói trên được xây dựng dựa trên giả định rằng các cặp song sinh cùng trứng và khác trứng đều trải qua những điều kiện môi trường giống nhau khi lớn lên cùng nhau. Trên thực tế, giả định này không thực sự đứng vững.

Để phản hồi những chỉ trích đối với công trình năm 2005, chính các tác giả của nghiên cứu đã công bố một bài báo mới vào năm 2019, đưa ra cách tiếp cận tinh tế và toàn diện hơn về ảnh hưởng của gen di truyền đối với hạnh phúc. Cách tiếp cận này thừa nhận rằng yếu tố di truyền không hoạt động một cách độc lập, mà luôn có sự tương tác với môi trường sống của chúng ta.

Image by PDPics from Pixabay

Di truyền và môi trường

Di truyền và môi trường không tồn tại độc lập với nhau. Ngược lại, di truyền học phân tử – lĩnh vực nghiên cứu cấu trúc và chức năng của gen ở cấp độ phân tử – cho thấy hai yếu tố này liên tục tác động qua lại. Gen ảnh hưởng đến những hành vi giúp con người lựa chọn môi trường sống của mình. Chẳng hạn, tính hướng ngoại được di truyền từ cha mẹ sang con cái có thể giúp trẻ hình thành và phát triển các nhóm bạn bè của riêng mình.

Ở chiều ngược lại, môi trường cũng có thể làm thay đổi biểu hiện gen. Ví dụ, khi những người mẹ mang thai phải trải qua nạn đói, gen của những đứa trẻ trong bụng họ cũng có những thay đổi tương ứng. Những thay đổi này dẫn đến các biến đổi hóa học trong cơ thể, làm ức chế quá trình sản xuất một loại yếu tố tăng trưởng. Kết quả là trẻ có thể chào đời với cân nặng thấp hơn bình thường và có nguy cơ mắc các bệnh lý như bệnh tim mạch.

Di truyền và môi trường có mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau, liên tục tác động và làm thay đổi nhau. Đây là lý do vì sao hai người lớn lên trong cùng một môi trường vẫn có thể phản ứng với môi trường ấy theo những cách rất khác nhau. Điều này cũng cho thấy giả định về môi trường tương đương trong các nghiên cứu di truyền học hành vi không còn thực sự phù hợp. Hơn nữa, khả năng trở nên hạnh phúc hơn của mỗi người còn phụ thuộc vào mức độ “nhạy cảm với môi trường”, tức khả năng chịu ảnh hưởng và thay đổi trước những tác động từ môi trường xung quanh.

Một số người đặc biệt nhạy cảm với môi trường, vì vậy suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của họ có thể thay đổi đáng kể trước cả những sự kiện tiêu cực lẫn tích cực. Chẳng hạn, khi tham gia một hội thảo về sức khỏe tinh thần và hạnh phúc, hoặc đọc một cuốn sách về tâm lý học tích cực, họ có thể dễ dàng tiếp nhận những tác động từ đó và trải nghiệm sự thay đổi sâu sắc hơn nhiều so với những người khác. Không chỉ vậy, những thay đổi này còn có thể duy trì trong thời gian dài hơn.

Tuy nhiên, không có một phương pháp can thiệp nào của tâm lý học tích cực có thể mang lại hiệu quả cho tất cả mọi người. Bởi mỗi chúng ta đều độc nhất như chính bộ DNA của mình, và do đó, mỗi người có năng lực duy trì trạng thái hạnh phúc cũng như mức độ biến động của trạng thái ấy trong suốt cuộc đời khác nhau.

Vậy liệu chúng ta có được định sẵn là sẽ sống trong bất hạnh? Một số người có thể phải nỗ lực nhiều hơn những người khác mới cải thiện được sức khỏe tinh thần và cảm nhận hạnh phúc của mình. Và chính hành trình đầy khó khăn ấy có thể khiến họ tiếp tục sống trong trạng thái bất hạnh suốt những khoảng thời gian dài hơn. Trong những trường hợp cực đoan, họ thậm chí có thể không bao giờ trải nghiệm được mức độ hạnh phúc cao.

Tuy nhiên, những người khác có mức độ tính mềm dẻo di truyền cao hơn, nghĩa là nhạy cảm hơn với môi trường và do đó có khả năng thay đổi lớn hơn, có thể cải thiện sức khỏe tinh thần, thậm chí phát triển mạnh mẽ và đạt đến trạng thái hưng thịnh nếu họ xây dựng được lối sống lành mạnh, đồng thời lựa chọn sống và làm việc trong một môi trường nuôi dưỡng hạnh phúc cũng như tạo điều kiện cho bản thân trưởng thành.

Tuy nhiên, gen di truyền không quyết định hoàn toàn chúng ta là ai, ngay cả khi nó đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe tinh thần và hạnh phúc. Những lựa chọn mà chúng ta đưa ra cũng có ý nghĩa không kém: chúng ta sống ở đâu, sống cùng ai và lựa chọn cách sống như thế nào. Tất cả những điều đó không chỉ ảnh hưởng đến hạnh phúc của chính chúng ta, mà còn tác động đến hạnh phúc của cả những thế hệ tiếp theo. 

Nguồn: https://theconversation.com/why-some-people-find-it-harder-to-be-happy-171692