Mất ngủ: Những vấn đề về giấc ngủ kéo dài có thể dẫn đến sự suy giảm sức khỏe tâm thần ngày càng nghiêm trọng như thế nào?

Tôi thường nằm thao thức cho đến tận 3 hoặc 4 giờ sáng, rồi mới chập chờn ngủ được vài tiếng. Sau đó là tiếng chuông báo thức mà tôi luôn khiếp sợ. Cả tâm trí lẫn cơ thể tôi lúc nào cũng kiệt quệ. Trong lồng ngực luôn có một nút thắt của sự lo âu, cuốn đi mọi hy vọng về một giấc ngủ ngon.

Simon* là một điều dưỡng chuyên khoa sức khỏe tâm thần thuộc Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS). Giống như hàng triệu người khác tại Vương quốc Anh, anh phải sống chung với chứng mất ngủ – tình trạng kéo dài trong đó người bệnh gặp khó khăn khi bắt đầu đi vào giấc ngủ và duy trì giấc ngủ. Công việc của anh là hỗ trợ quá trình phục hồi của những người mắc các rối loạn tâm thần nghiêm trọng, nhưng chính những vấn đề về giấc ngủ của bản thân lại gây ra những ảnh hưởng tiêu cực sâu sắc đến sức khỏe tâm thần của anh.

Hầu hết chúng ta đều thỉnh thoảng trải qua một đêm ngủ không ngon, nhưng thường có thể lấy lại nhịp sinh hoạt bình thường chỉ sau một hoặc hai đêm. Ngược lại, những người mắc chứng mất ngủ phải đối mặt với các vấn đề về giấc ngủ kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm, gây tổn hại đáng kể đến sức khỏe thể chất lẫn tinh thần và chất lượng cuộc sống của họ.

Khoảng một phần ba dân số sẽ trải qua tình trạng mất ngủ vào một thời điểm nào đó trong đời. Phụ nữ và người lớn tuổi là những nhóm thường bị ảnh hưởng nhiều hơn. Gần 40% người mắc chứng mất ngủ không thể hồi phục trong vòng năm năm. Những người này cũng có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường, cao huyết áp và bệnh tim mạch cao hơn. Mất ngủ còn là một yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến các rối loạn tâm thần, đồng thời thường xuất hiện đồng thời với các rối loạn khí sắc như trầm cảm và lo âu.

Nhiều biến cố và hoàn cảnh khác nhau trong cuộc sống có thể làm gia tăng nguy cơ thiếu ngủ kéo dài. Những áp lực tài chính và tình trạng bị hạn chế tự do đi lại do đại dịch COVID-19 đều có mối liên hệ với nguy cơ mắc chứng mất ngủ cao hơn. Điều này, đến lượt nó, nhiều khả năng đã góp phần làm gia tăng các vấn đề sức khỏe tâm thần.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn biết rất ít về lý do và cơ chế khiến tình trạng thiếu ngủ kéo dài có thể dẫn đến các rối loạn tâm thần. Nhóm nghiên cứu của chúng tôi tại Đại học York đã tiên phong tìm hiểu liệu tình trạng thiếu ngủ có làm suy giảm khả năng của não bộ trong việc ức chế những ký ức xâm nhập và những suy nghĩ gây đau khổ hay không. Đây vốn là những triệu chứng điển hình của các rối loạn tâm thần.

Những nghiên cứu này cũng khiến chúng tôi đặt ra một câu hỏi: Liệu trong tương lai, chúng ta có thể điều trị các rối loạn tâm thần ngay khi bệnh nhân đang ngủ hay không? Chẳng hạn, bằng cách sử dụng âm thanh để điều chỉnh và đưa những mô hình hoạt động bất thường của não bộ trở về trạng thái bình thường trong giai đoạn ngủ chuyển động mắt nhanh (REM).

 Randoms/Shutterstock

Vì sao một số người lại bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến vậy?

Họ đã dùng tay bịt chặt mặt tôi, khiến tôi không thể thở được. Kể từ đó, tôi không thể đeo bất cứ thứ gì che kín miệng hoặc mũi vì sợ phải sống lại [trải nghiệm kinh hoàng ấy]. Việc đeo khẩu trang thực sự là một vấn đề lớn đối với tôi trong đại dịch. Và mọi chuyện luôn trở nên tồi tệ hơn khi tôi ngủ không ngon. Chỉ cần nhìn thấy người khác đeo khẩu trang cũng đủ khiến tất cả những ký ức kinh hoàng ấy ùa về.

Helen* là một người từng sống sót sau bạo lực gia đình và hiện mắc chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn (Post-traumatic Stress Disorder – PTSD). Đây là một tình trạng gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống, đặc trưng bởi những hồi tưởng sống động về sang chấn, ác mộng và lo âu dữ dội. Cô chia sẻ với chúng tôi rằng các triệu chứng của mình luôn trở nên nghiêm trọng hơn sau những đêm ngủ không ngon – một mô hình tương tự cũng được ghi nhận ở những người mắc PTSD khác mà chúng tôi đã trò chuyện.

Tất cả chúng ta đôi khi đều có thể trải qua những suy nghĩ xâm nhập, không mong muốn, thường xuất hiện khi bắt gặp những tác nhân gợi nhắc đến một trải nghiệm nào đó. Chẳng hạn, vô tình nhìn thấy người yêu cũ và nhớ lại một cuộc chia tay đầy đau đớn. Mặc dù có thể khiến chúng ta bất an, những suy nghĩ này thường không xuất hiện thường xuyên, chỉ kéo dài trong thời gian ngắn và thường nhanh chóng bị lãng quên. Điều này hoàn toàn khác với những suy nghĩ có tính chất sống động, chân thực và gây đau khổ dữ dội mà người mắc PTSD phải trải qua. Người bệnh thường có những hành vi né tránh, chẳng hạn như không ra khỏi nhà để giảm khả năng phải đối mặt với những tác nhân gợi nhắc đến sang chấn mà họ từng trải qua.

Tuy nhiên, các triệu chứng của PTSD cũng có thể được lý giải một phần bởi sự suy giảm chức năng của những cơ chế trong não bộ mà chúng ta dựa vào để đẩy những suy nghĩ xâm nhập ra khỏi ý thức. Vì những suy nghĩ xâm nhập bắt nguồn từ các ký ức khó chịu, một cách khác mà con người sử dụng để ngăn chúng xuất hiện là ức chế những nội dung gây đau khổ, không mong muốn trong trí nhớ. Thế nhưng, những người mắc PTSD thường bị suy giảm khả năng thực hiện quá trình ức chế ký ức này. Hệ quả là những kiểu suy nghĩ không mong muốn cứ dai dẳng tái diễn, khiến người bệnh khó thoát khỏi vòng xoáy của những ký ức đau buồn.

Vậy điều gì sẽ xảy ra nếu thiếu ngủ làm suy giảm khả năng ức chế những suy nghĩ và ký ức không mong muốn của chúng ta? Điều này có thể tạo ra một vòng xoáy suy thoái: những suy nghĩ xâm nhập ngày càng dai dẳng và đáng sợ, lo âu ngày càng nghiêm trọng, rồi dẫn đến tình trạng mất ngủ mãn tính. Tất cả có thể kết thúc bằng sự xuất hiện của các rối loạn tâm thần.

Mặc dù nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng thiếu ngủ có thể dẫn đến sự bất ổn về mặt tâm lý, nhưng nghiên cứu của chúng tôi là nghiên cứu đầu tiên tìm hiểu cách thức mà sự suy giảm khả năng kiểm soát những suy nghĩ xâm nhập có thể đóng vai trò nền tảng trong mối liên hệ này. Vì lý do đó, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu trên những người trưởng thành trẻ tuổi chưa được chẩn đoán mắc bất kỳ rối loạn sức khỏe tâm thần nào. Điều này giúp chúng tôi xác định cách ngay cả những cơ chế hoạt động vốn bình thường của não bộ cũng có thể bị rối loạn khi con người không ngủ đủ giấc.

Thiếu ngủ ảnh hưởng đến não bộ của chúng ta như thế nào?

Nhóm đối tượng tham gia nghiên cứu của chúng tôi gồm những người trưởng thành trẻ tuổi (từ 18–25 tuổi). Họ được yêu cầu ghi nhớ các cặp hình ảnh, mỗi cặp bao gồm hình khuôn mặt của một người đàn ông hoặc phụ nữ với biểu cảm trung tính, đặt cạnh một hình ảnh khung cảnh riêng biệt. Những người tham gia phải lặp đi lặp lại việc ghi nhớ từng cặp hình ảnh, sao cho chỉ cần nhìn thấy một khuôn mặt riêng lẻ cũng đủ gợi nhớ mạnh mẽ đến khung cảnh đi kèm với nó. Cơ chế này tương tự như cách một tác nhân gợi nhắc về một sự kiện khó chịu trong đời thực có thể kích hoạt những suy nghĩ gây đau khổ.

Quá trình học và ghi nhớ các cặp hình ảnh khuôn mặt – khung cảnh diễn ra vào buổi tối muộn. Sau đó, một nửa số người tham gia được ngủ tại phòng thí nghiệm, trong khi nửa còn lại phải thức suốt đêm. Trong thời gian này, họ xem phim, chơi trò chơi và đi bộ những quãng ngắn bên ngoài. Họ được phép ăn uống, nhưng tuyệt đối không được sử dụng các chất kích thích thần kinh như caffeine. Các nhà nghiên cứu sẽ đánh thức bất kỳ ai trong nhóm này nếu phát hiện họ ngủ gật.

Vào sáng hôm sau, tất cả những người tham gia được cho xem riêng các hình ảnh khuôn mặt theo thứ tự ngẫu nhiên, cùng với những hướng dẫn sau: Nếu khuôn mặt xuất hiện trong một khung viền màu xanh lá cây, người tham gia cần để cho khung cảnh gắn liền với khuôn mặt đó xuất hiện trong tâm trí mình. Ngược lại, nếu khuôn mặt nằm trong một khung viền màu đỏ, họ phải chủ động thực hiện quá trình ức chế ký ức, tức là ngăn chặn hình ảnh khung cảnh liên quan xuất hiện trong tâm trí, tương tự như cách đôi khi chúng ta cố gắng gạt bỏ những suy nghĩ không mong muốn khỏi ý thức của mình. 

Sleep and memory suppression experiment. Scott Cairney/University of York, CC BY-NC-SA

Những người tham gia bị thiếu ngủ cho biết họ trải qua nhiều hiện tượng “ký ức xâm nhập” hơn, tức là những lần cố gắng ức chế ký ức nhưng không thành công, so với những người đã ngủ đủ giấc như bình thường. Đáng chú ý, chỉ những người được nghỉ ngơi đầy đủ mới cải thiện được khả năng ức chế những ký ức không mong muốn theo thời gian. Điều này cho thấy tình trạng thiếu ngủ có thể gây tổn hại lâu dài đến khả năng kiểm soát và ức chế những ký ức xâm nhập, từ đó làm suy giảm khả năng ngăn chặn những suy nghĩ không mong muốn xuất hiện trong tâm trí.

Vậy điều gì đang diễn ra bên trong não bộ của một người bị thiếu ngủ? Để tìm lời giải cho câu hỏi này, chúng tôi đã lặp lại nghiên cứu với một điểm khác biệt: lần này, những người tham gia được chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI). Đây là một kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh thần kinh tiên tiến, cho phép các nhà nghiên cứu xác định những vùng não nào được huy động và hoạt hóa trong quá trình thực hiện các hoạt động nhận thức cụ thể (trong trường hợp này là quá trình ngăn chặn những ký ức xâm nhập).

Khả năng ức chế ký ức phụ thuộc vào hoạt động của một vùng não được gọi là vùng vỏ não trước trán lưng bên phải (rDLPFC). Khi một tác nhân gợi nhắc kích hoạt quá trình truy xuất một ký ức không mong muốn, vùng rDLPFC sẽ ức chế hoạt động của trung tâm xử lý ký ức trong não bộ, được gọi là hồi hải mã, qua đó giúp đẩy ký ức ấy ra khỏi tâm trí.

Nghiên cứu fMRI của chúng tôi cho thấy, khi những người tham gia cố gắng ức chế các ký ức không mong muốn, hoạt động của vùng rDLPFC giảm xuống sau một đêm thiếu ngủ so với sau một đêm ngủ ngon và đầy đủ. Đáng chú ý hơn, hoạt động của vùng hồi hải mã lại mạnh hơn sau khi thiếu ngủ so với khi được nghỉ ngơi đầy đủ. Điều này cho thấy sự suy giảm khả năng kiểm soát của vùng rDLPFC đã tạo điều kiện cho các hoạt động truy xuất ký ức không mong muốn diễn ra mà không còn bị kiềm chế hiệu quả. Chính sự mất kiểm soát này đã mở đường cho những kiểu suy nghĩ xâm nhập xuất hiện và lặp đi lặp lại trong tâm trí.

Liệu cải thiện chất lượng giấc ngủ có thể giúp nâng cao sức khỏe tâm thần?

Giấc ngủ REM (giấc ngủ chuyển động mắt nhanh), được phát hiện bởi Eugene Aserinsky và Nathaniel Kleitman vào năm 1953, là một giai đoạn ngủ đặc biệt, được đặc trưng bởi những chuyển động mắt nhanh và khả năng xuất hiện những giấc mơ sống động rất cao.

Khi não bộ bước vào giai đoạn ngủ REM, hàng loạt thay đổi mạnh mẽ diễn ra. Những thay đổi này được cho là đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa sức khỏe tâm thần của chúng ta. Chẳng hạn, nồng độ chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine – chất tham gia điều chỉnh quá trình xử lý những ký ức gây xáo trộn cảm xúc – tăng lên đáng kể trong giai đoạn ngủ REM so với các giai đoạn ngủ khác, đạt mức tương đương với khi chúng ta đang thức. Những bất thường trong giấc ngủ REM cũng được ghi nhận có mối liên hệ với nhiều rối loạn khí sắc và rối loạn tâm thần khác nhau, trong đó có PTSD. Chúng cũng có liên quan đến những cơn ác mộng dữ dội mà người bệnh thường trải qua sau khi chịu sang chấn tâm lý.

Vậy liệu các cơ chế trong não bộ giúp chúng ta kiểm soát những ký ức xâm nhập có đặc biệt chịu ảnh hưởng bởi thời lượng giấc ngủ REM mà chúng ta có được trong suốt một đêm hay không? Để tìm hiểu vấn đề này, nghiên cứu fMRI của chúng tôi còn kết hợp với phương pháp đo đa ký giấc ngủ (polysomnography). Đây là kỹ thuật theo dõi giấc ngủ, cho phép chúng tôi xác định thời điểm những người tham gia bước vào giai đoạn ngủ REM dựa trên cả chuyển động của mắt và những đặc điểm riêng biệt trong hoạt động sóng não.

Trong số những người tham gia có ngủ qua đêm, chúng tôi nhận thấy những người có thời lượng ngủ REM dài hơn thường có mức độ hoạt hóa của vùng rDLPFC mạnh hơn khi thực hiện nhiệm vụ ức chế những ký ức không mong muốn vào sáng hôm sau. Phát hiện này cho thấy giấc ngủ REM thực sự có thể góp phần bảo vệ sức khỏe tâm thần bằng cách khôi phục chức năng của các hệ thống não bộ giúp chúng ta ngăn chặn và tự bảo vệ mình trước những suy nghĩ không mong muốn xâm nhập vào tâm trí.

APIMerah/Shutterstock

Cường độ cảm xúc gắn liền với những ký ức của chúng ta

Khi hồi tưởng về một sự kiện đau thương hoặc tổn thương trong cuộc đời, chúng ta thường nhớ lại những cảm xúc khó chịu từng đi kèm với trải nghiệm đó, chẳng hạn như nỗi buồn hay sự tức giận. Tuy nhiên, theo thời gian, cường độ của những cảm xúc này thường giảm đi đáng kể. Nhờ vậy, chúng ta có thể nhìn lại những chuyện đã qua mà không còn bị nhấn chìm trong những cảm xúc tiêu cực như trước.

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc chủ động ức chế những suy nghĩ không mong muốn có thể làm suy yếu những ký ức đứng sau chúng, khiến những ký ức này ít có khả năng xâm nhập vào ý thức trong tương lai hơn. Quá trình này không chỉ tác động đến nội dung của ký ức (tức là những yếu tố như “điều gì đã xảy ra, khi nào và với ai”), mà còn ảnh hưởng đến sắc thái cảm xúc gắn liền với ký ức – tức cường độ của những cảm xúc mà chúng ta từng trải qua tại thời điểm sự kiện diễn ra. Nói cách khác, ức chế ký ức giúp chúng ta dần bước tiếp sau những nghịch cảnh trong quá khứ bằng cách làm giảm dần dấu ấn của những trải nghiệm đau buồn và những cảm xúc tiêu cực gắn liền với chúng trong ký ức.

Ngược lại, nếu không thể ức chế một ký ức không mong muốn, sắc thái cảm xúc tiêu cực gắn liền với ký ức đó nhiều khả năng sẽ tiếp tục tồn tại dai dẳng. Điều này có nghĩa là khi gặp lại những tác nhân gợi nhắc đến sự kiện ấy trong tương lai, chúng ta vẫn có thể phản ứng với cường độ cảm xúc mạnh mẽ như trước.

Chúng tôi đã kiểm chứng giả thuyết này bằng cách cho những người tham gia xem các hình ảnh khung cảnh mang nội dung tiêu cực về mặt cảm xúc (chẳng hạn như một vụ tai nạn ô tô) hoặc trung tính (chẳng hạn như một khu rừng). Vào buổi sáng, sau khi hoàn thành nhiệm vụ truy xuất và ức chế ký ức (với những khuôn mặt nằm trong khung viền xanh lá cây và đỏ), những người tham gia được yêu cầu đánh giá lại cường độ cảm xúc của các hình ảnh tiêu cực và trung tính đó.

Kết quả nghiên cứu rất rõ ràng và được củng cố thêm bằng các phép đo tiếp theo sử dụng một chỉ số khách quan về mức độ kích hoạt cảm xúc, đó là phản ứng dẫn điện của da. Ở những người tham gia được ngủ đầy đủ, phản ứng cảm xúc đối với các hình ảnh tiêu cực đã bị ức chế trở nên ít mãnh liệt hơn theo thời gian. Nhưng ở những người bị thiếu ngủ, mức độ đánh giá cảm xúc tiêu cực đối với các hình ảnh này vẫn duy trì ở mức cao, bất kể họ có thực hiện ức chế những hình ảnh đó hay không. Điều này cho thấy sự suy giảm chức năng của các cơ chế ức chế ký ức sau khi thiếu ngủ đã khiến những người tham gia không thể thực sự xử lý và giải tỏa những cảm xúc tiêu cực gắn liền với các trải nghiệm ấy.

Trong bối cảnh các rối loạn khí sắc thường xuất hiện đồng thời với tình trạng rối loạn giấc ngủ kéo dài, việc không thể ức chế những ký ức về các sự kiện gây xáo trộn cảm xúc, cùng với khả năng suy giảm trong việc làm dịu những cảm xúc khó chịu gắn liền với các ký ức đó, có thể góp phần khiến người mắc rối loạn khí sắc dễ sa vào xu hướng tập trung quá mức vào những cách diễn giải tiêu cực về quá khứ.

Hơn nữa, sự lo âu bắt nguồn từ những ký ức xâm nhập cũng có thể cản trở chính giấc ngủ cần thiết để não bộ phục hồi. Điều này tạo nên một vòng luẩn quẩn: cảm xúc ngày càng khó điều hòa, tình trạng mất ngủ tiếp tục kéo dài, và sự thiếu ngủ lại càng khiến chúng ta khó kiểm soát những cảm xúc tiêu cực của mình.

Tầm quan trọng của việc quên đi

Trong bộ phim Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004), các nhân vật chính quyết định xóa bỏ những ký ức về mối quan hệ đầy sóng gió của họ. Thế nhưng, thay vì giúp cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn, việc xóa bỏ ký ức lại dẫn đến những rắc rối mới. Bộ phim vì thế trở thành một câu chuyện mang tính cảnh tỉnh về những hệ quả của việc cố gắng xóa bỏ hoàn toàn ký ức.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp, việc hỗ trợ quá trình quên đi lại có thể mang đến những lợi ích nhất định. Chẳng hạn, những người từng trải qua sang chấn tâm lý có thể phải vật lộn với những ký ức xâm nhập không mong muốn, liên tục ùa về và gây đau khổ. Trong những trường hợp nghiêm trọng như vậy, khi các cơ chế tự nhiên của não bộ vốn giúp chúng ta quên đi không còn hoạt động bình thường, việc chủ động thúc đẩy quá trình quên có thể mang lại lợi ích.

Thông thường, chúng ta vẫn nghĩ quên là một điều “xấu”. Nhiều người lo lắng khi không nhớ mình đã để chìa khóa xe ở đâu, hoặc quên mất ngày kỷ niệm ngày cưới. Nhưng trên thực tế, đây không hẳn là một vấn đề. Đó chính là cách trí nhớ vốn được thiết kế để hoạt động. Đôi khi, chúng ta cần quên đi những thông tin không còn liên quan đến cuộc sống hằng ngày để chúng không cản trở việc theo đuổi các mục tiêu hiện tại. Và cũng có những lúc, chúng ta muốn quên đi những sự kiện đáng xấu hổ hoặc để lại những tổn thương sâu sắc về mặt cảm xúc.

Xét cho cùng, mục đích của một hệ thống trí nhớ hoạt động hiệu quả là giúp chúng ta đưa ra những quyết định hợp lý và chính xác trong hiện tại dựa trên những trải nghiệm trong quá khứ. Đặc tính thích nghi của quá trình quên cho phép não bộ loại bỏ những ký ức không còn cần thiết, nhờ đó bảo đảm rằng những ký ức được lưu giữ lại có giá trị và mức độ liên quan cao nhất đối với các quyết định trong tương lai. Nhìn từ góc độ này, quên đi cũng quan trọng không kém gì ghi nhớ. Nói một cách đơn giản, quên không phải là lỗi của trí nhớ, mà là một chức năng vốn có của trí nhớ.

Mặc dù chúng ta thường sử dụng thuật ngữ “quên” để chỉ chung hiện tượng mất đi một ký ức, nhưng trên thực tế, đây không phải là một quá trình đơn lẻ trong não bộ. Ký ức có thể bị quên thông qua những cơ chế chủ động, chẳng hạn như ức chế ký ức. Tuy nhiên, điều này cũng có thể xảy ra thông qua những cơ chế thụ động, bao gồm sự suy giảm dấu vết trí nhớ – khi dấu vết vật lý của một ký ức trong não bộ dần suy yếu theo thời gian; hoặc sự can nhiễu (interference) khi những ký ức mới có nội dung tương tự với ký ức cũ khiến chúng ta nhầm lẫn và gặp khó khăn trong việc truy xuất thông tin.

Ví dụ, nếu bạn đỗ xe ở một vị trí mới trong bãi đỗ xe của siêu thị mà bạn thường xuyên lui tới, bạn có thể quên mất vị trí mới này vì địa điểm quen thuộc mà bạn vẫn thường đỗ xe lại dễ dàng xuất hiện trong tâm trí hơn.

Quên là một hiện tượng phức tạp, diễn ra theo những khoảng thời gian khác nhau và thông qua nhiều cơ chế khác nhau, cả khi chúng ta thức lẫn khi ngủ. Một số ký ức có thể bị phân mảnh, trong khi những ký ức khác lại bị quên đi hoàn toàn, khiến mọi khía cạnh của ký ức đó không còn khả năng được truy xuất.

Các nhà tâm lý học từ lâu chưa thực sự chú ý đúng mức đến khả năng quá trình quên diễn ra trong khi ngủ. Nguyên nhân là bởi phần lớn các nghiên cứu về giấc ngủ trước đây tập trung vào vai trò của giấc ngủ trong việc củng cố ký ức. Tuy nhiên, gần đây, nhóm nghiên cứu của chúng tôi và các nhà nghiên cứu khác đã đưa ra một lập luận: nếu quên là một phần thiết yếu của một hệ thống trí nhớ hoạt động bình thường, thì giấc ngủ hẳn phải đóng vai trò quan trọng trong việc quên, tương tự như vai trò của nó trong việc duy trì và lưu giữ ký ức.

Các nghiên cứu trước đây, trong đó có nghiên cứu của chính chúng tôi, đã chỉ ra rằng việc phát những âm thanh cụ thể trong khi ngủ có thể giúp củng cố ký ức. Chẳng hạn, nếu bạn học vị trí của một con mèo trên màn hình máy tính và trong quá trình học, chúng tôi phát ra âm thanh “meo meo”, thì khi phát lại chính âm thanh đó trong lúc bạn ngủ, khả năng ghi nhớ vị trí của con mèo sau khi thức dậy sẽ được cải thiện. Việc chủ động củng cố một ký ức cụ thể trong khi ngủ theo cách này được gọi là tái kích hoạt ký ức có mục tiêu (TMR).

Gần đây, chúng tôi đã chứng minh rằng kỹ thuật này cũng có thể được sử dụng để tạo ra hiện tượng “quên có chọn lọc”. Chúng tôi yêu cầu những người tham gia ghi nhớ các cặp từ hoặc tên riêng trước khi đi ngủ. Các từ được lựa chọn bao gồm tên những người nổi tiếng, địa danh và đồ vật, nhằm giúp người tham gia hình dung rõ ràng, sống động từng cặp từ trong tâm trí, từ đó tăng khả năng ghi nhớ chúng sau một đêm ngủ.

Tuy nhiên, chúng tôi cũng cố ý thiết kế các cặp từ có sự trùng lặp bằng cách để chúng cùng chia sẻ một từ chung. Khi con người học những cặp từ có sự trùng lặp như vậy, các ký ức này sẽ cạnh tranh với nhau. Sự cạnh tranh đó có thể dẫn đến việc quên đi một số từ nhất định. Chúng tôi đặt giả thuyết rằng một hiệu ứng quên tương tự cũng có thể xuất hiện nếu sử dụng kỹ thuật tái kích hoạt ký ức có mục tiêu trong khi người tham gia đang ngủ.

Kết quả cho thấy, việc phát một từ trong khi ngủ đã kích hoạt lại và củng cố một cặp từ, nhưng đồng thời lại gây ra tác động cản trở đối với cặp từ còn lại. Phát hiện này gợi ý rằng chúng ta có thể sử dụng kỹ thuật tái kích hoạt ký ức có mục tiêu để củng cố có chọn lọc một số ký ức, đồng thời làm suy yếu những ký ức khác trong khi ngủ, với điều kiện chúng ta có thể tạo ra sự can nhiễu giữa hai ký ức. Phương pháp này có thể mang lại lợi ích cho những người có các cơ chế hoạt động của não bộ bị rối loạn, khiến họ không còn khả năng “quên đi một cách lành mạnh” những ký ức gây đau khổ và thường xuyên xâm nhập vào tâm trí.

Mặc dù vẫn còn một chặng đường dài trước khi phương pháp này có thể được ứng dụng như một liệu pháp điều trị, nghiên cứu của chúng tôi mở ra triển vọng sử dụng các tín hiệu âm thanh trong khi ngủ, kết hợp với những kỹ thuật tâm lý như liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT), nhằm làm giảm sức chi phối cảm xúc nặng nề mà một ký ức cụ thể đang áp đặt lên người bệnh.

Điều chỉnh giấc ngủ REM để cải thiện sức khỏe tâm thần

Xét đến mối liên hệ chặt chẽ giữa giấc ngủ REM và các rối loạn tâm thần, giai đoạn ngủ này có thể trở thành một mục tiêu can thiệp đầy tiềm năng trong việc điều trị và phòng ngừa nhiều tình trạng bệnh lý tâm thần khác nhau. Bằng cách phát ra âm thanh đồng bộ với các nhịp hoạt động tự nhiên của não bộ, chúng ta có thể điều chỉnh những mô hình hoạt động thần kinh có liên quan đến quá trình xử lý ký ức trong giai đoạn ngủ REM.

Trong một nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng một thuật toán máy tính để theo dõi theo thời gian thực những mô hình hoạt động não bộ xuất hiện nhanh trong khi con người đang ngủ (dựa trên dữ liệu thu được từ phương pháp đa ký giấc ngủ). Khi thuật toán phát hiện một nhịp hoạt động não bộ nhất định bắt đầu xuất hiện, hệ thống sẽ phát ra những chuỗi âm thanh ngắn nhằm làm tăng cường độ của nhịp hoạt động đó. Cơ chế này tương tự như việc đẩy một chiếc xích đu đúng vào thời điểm nó đạt đến điểm cao nhất trong chu kỳ chuyển động.

Chúng tôi đã chứng minh rằng kỹ thuật này có thể được sử dụng để điều chỉnh những nhịp hoạt động não bộ riêng biệt trong giai đoạn ngủ REM. Trong tương lai, phương pháp kích thích thính giác này có thể mở ra một hướng tiếp cận mới nhằm đưa những mô hình hoạt động bất thường của não bộ trong giấc ngủ REM trở về trạng thái bình thường, qua đó hỗ trợ điều trị các rối loạn tâm thần.

Chẳng hạn, nếu tích hợp công nghệ này với những thiết bị theo dõi giấc ngủ hiện đã có sẵn cho người sử dụng tại nhà, việc phát những âm thanh đặc biệt trong khi một người đang ngủ có thể trở thành một phương pháp hỗ trợ điều trị đơn giản, tiết kiệm chi phí, giúp giảm thiểu những rối loạn về khí sắc.

Tuy nhiên, để biến triển vọng này thành hiện thực vẫn còn là một chặng đường dài. Cần tiến hành thêm nhiều nghiên cứu để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của phương pháp này trước khi có thể ứng dụng nó như một công cụ điều trị trong thực tế lâm sàng.

Can thiệp vào giấc ngủ tại các bệnh viện tâm thần

Những bệnh nhân có nguy cơ cao thường xuyên phải trải qua các đợt kiểm tra tình trạng sức khỏe định kỳ, đôi khi với tần suất lên đến 10 phút một lần, suốt đêm này qua đêm khác. Nhân viên chiếu đèn pin vào phòng để kiểm tra xem họ có còn thở hay không. Tiếng ồn cũng liên tục xuất hiện khi các cánh cửa đóng mở. Tất cả những điều đó ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ của bệnh nhân.

Heather* là bác sĩ tâm thần pháp y tư vấn, làm việc tại một khu điều trị sức khỏe tâm thần an ninh nghiêm ngặt ở miền Bắc nước Anh. Cô mô tả cách chế độ vận hành của khu điều trị, cụ thể là việc kiểm tra tình trạng an toàn định kỳ đối với những bệnh nhân có nguy cơ cao suốt đêm, ảnh hưởng đến giấc ngủ của họ như thế nào.

Nhiều người mắc các rối loạn tâm thần nghiêm trọng được điều trị tại các đơn vị nội trú có chế độ an ninh nghiêm ngặt. Mặc dù mục tiêu của những bệnh viện tâm thần này là tạo ra một môi trường trị liệu giúp bệnh nhân cải thiện sức khỏe tâm thần, nhưng nhiều đặc điểm của môi trường điều trị nội trú, chẳng hạn như tiếng ồn vào ban đêm hoặc chế độ sinh hoạt của khu điều trị, lại có thể khiến tình trạng rối loạn giấc ngủ của bệnh nhân trở nên trầm trọng hơn. Điều này làm gia tăng các triệu chứng bệnh lý, bao gồm khí sắc trầm buồn, tính bốc đồng và hành vi hung hăng.

Đồng thời, tình trạng mất ngủ kéo dài thường khiến bệnh nhân giảm mức độ tham gia vào các liệu pháp tâm lý (do họ ngủ vào ban ngày hoặc thiếu động lực tham gia điều trị). Điều này khiến thời gian nằm viện và quá trình phục hồi bị kéo dài.

Trong một nghiên cứu tổng quan phạm vi quốc tế gần đây, chúng tôi nhận thấy chỉ có một số ít biện pháp can thiệp giấc ngủ không sử dụng thuốc được thử nghiệm trong môi trường điều trị nội trú tâm thần, mặc dù đã có những bằng chứng rõ ràng cho thấy các biện pháp này có thể cải thiện cả chất lượng giấc ngủ lẫn kết quả điều trị sức khỏe tâm thần.

Các công nghệ kỹ thuật số mới có thể giúp nhân viên y tế theo dõi và đánh giá tình trạng an toàn của bệnh nhân một cách rõ ràng mà không cần tạo ra tiếng ồn và những gián đoạn như Heather đã mô tả. Nhờ đó, môi trường điều trị có thể trở nên yên tĩnh và thuận lợi hơn cho một giấc ngủ lành mạnh. Trong tương lai, các nghiên cứu có thể đánh giá tiềm năng kết hợp những công nghệ kỹ thuật số này với các liệu pháp can thiệp dựa trên giấc ngủ, nhằm rút ngắn thời gian điều trị và thúc đẩy quá trình phục hồi của bệnh nhân.

Để đạt được mục tiêu này, chúng ta không chỉ cần tiến hành thêm nhiều nghiên cứu mà còn phải có đủ năng lực triển khai các nghiên cứu khoa học trên quy mô lớn. Chẳng hạn, tất cả những nghiên cứu mà chúng tôi đã đề cập đều được thực hiện trong môi trường phòng thí nghiệm được kiểm soát chặt chẽ, thường đòi hỏi những thiết bị chuyên dụng cồng kềnh và đắt tiền (ví dụ như hệ thống đo đa ký giấc ngủ). Mặc dù những nỗ lực gần đây đã cho thấy nhiều triển vọng về tính khả thi của việc đưa các kỹ thuật này vào ứng dụng ngay tại nhà của người bệnh, vẫn còn rất nhiều việc phải làm bên ngoài môi trường phòng thí nghiệm trước khi các phương pháp can thiệp sức khỏe tâm thần dựa trên giấc ngủ, được hỗ trợ bởi công nghệ số, có thể trở thành hiện thực.

Chúng tôi hình dung về một tương lai mà trong đó giấc ngủ trở thành một mục tiêu can thiệp thường quy nhằm giảm nhẹ hoặc phòng ngừa các triệu chứng rối loạn tâm thần, không chỉ tại các cơ sở điều trị nội trú tâm thần mà còn ngay tại nhà của mỗi người. Mặc dù vẫn còn rất nhiều việc cần tiếp tục thực hiện, lĩnh vực nghiên cứu về giấc ngủ hiện đang đứng trước một giai đoạn phát triển đầy hứa hẹn, nơi những phát hiện từ phòng thí nghiệm đang từng bước được chuyển hóa thành các ứng dụng điều trị thực tiễn. Đây có thể trở thành một giải pháp khả thi góp phần ứng phó với gánh nặng rối loạn tâm thần đang ngày càng gia tăng trên toàn cầu.

*Một số tên riêng trong bài viết đã được thay đổi nhằm bảo vệ danh tính của những người tham gia phỏng vấn.

Nguồn: https://theconversation.com/insomnia-how-chronic-sleep-problems-can-lead-to-a-spiralling-decline-in-mental-health-224131