Thực hành buông bỏ những cấu trúc nhận thức trong tâm trí

TÁC GIẢ: LEO BABAUTA

Tất cả những gì chúng ta tin tưởng về bản thân mình và người khác đều chỉ là những ý niệm, những hình ảnh được kiến tạo trong tâm trí. Và chính những cấu trúc nhận thức này đôi khi lại trở thành những rào cản và nguồn gốc của những khó khăn lớn nhất trong cuộc sống của chúng ta.

Buông bỏ những cấu trúc nhận thức trong tâm trí, tức là những quan niệm, ý tưởng mà chúng ta hình thành về bản thân và người khác, có thể là một trong những trải nghiệm mang lại sự tự do sâu sắc nhất.

Tôi không cho rằng việc hình thành những cấu trúc nhận thức như vậy là sai trái. Chúng ta không thể tránh khỏi điều đó, bởi đây là một phần tự nhiên của con người và thường cần thiết cho những gì chúng ta đang làm. Tuy nhiên, đôi khi chính chúng lại trở thành rào cản và khiến chúng ta đau khổ.

Vì vậy, hãy cùng tìm hiểu xem điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta buông bỏ những cấu trúc nhận thức này, và sau đó là cách thực hành điều đó.

Image by Vilkasss from Pixabay

Một vài ví dụ cụ thể

Cấu trúc nhận thức là những ý niệm mà chúng ta hình thành về một sự vật hay hiện tượng nào đó. Chẳng hạn, khi nhìn vào chiếc điện thoại của mình, bạn có thể nghĩ rằng đó là một “chiếc điện thoại”. Nhưng thực chất, đó chỉ là một ý niệm do tâm trí tạo ra. Xét cho cùng, nó đơn thuần là một tập hợp vật chất mà tâm trí chúng ta tùy ý tách biệt khỏi những dạng vật chất khác xung quanh và gán cho nó một cái tên. Ngay cả tập hợp vật chất mà chúng ta gọi là chiếc điện thoại cũng không hề bất biến, nó luôn vận động và thay đổi không ngừng.

Tuy nhiên, bạn có thể nhận ra rằng việc xem nó là một chiếc điện thoại là điều cần thiết, thậm chí còn rất hữu ích. Nếu chúng ta nhìn nhận mọi thứ như một trường vật chất và năng lượng luôn vận động, biến đổi, thì ngay cả những việc đơn giản như giặt giũ hay trò chuyện với người khác cũng sẽ trở nên khó khăn. Chúng ta cần có các khái niệm và cấu trúc nhận thức để hiểu và tương tác với thế giới.

Điều đó có nghĩa là hãy cùng xem điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta có thể buông bỏ những cấu trúc nhận thức ấy (chúng ta sẽ tìm hiểu cách thực hiện điều này sau):

- Bạn cảm thấy căng thẳng vì sắp phải tham dự một cuộc họp hoặc một sự kiện giao tiếp xã hội. Trong đầu bạn xuất hiện đủ loại lo lắng, chẳng hạn như: “Nếu mình trông thật ngớ ngẩn và mọi người đánh giá mình thì sao?”. Đây là những nỗi lo hoàn toàn dễ hiểu, nhưng chúng có thể khiến bạn vô cùng khổ sở. Nếu nhận ra rằng những ý nghĩ như mình sẽ trông ngớ ngẩn hay bị người khác phán xét chỉ là những ý niệm do tâm trí tạo ra, chứ không phải thực tại, chúng ta có thể buông bỏ chúng. Khi ấy, ta có thể quay trở về với khoảnh khắc hiện tại và thư giãn. Hoặc đơn giản là chú tâm vào cảm giác sợ hãi đang hiện diện trong cơ thể, nhận biết trọn vẹn những gì mình đang trải nghiệm ngay trong giây phút này.

- Bạn cảm thấy bực bội vì có người phàn nàn về mình. Bạn bị cuốn vào hàng loạt suy nghĩ: tại sao họ sai, tại sao họ lúc nào cũng phàn nàn, tại sao mình chẳng bao giờ làm điều gì đúng, tại sao mình không nghỉ việc cho xong để khỏi phải chịu đựng những chuyện vớ vẩn này nữa. Bản thân những suy nghĩ ấy không có gì sai trái, nhưng có lẽ bạn có thể nhận ra rằng tất cả chỉ là một chuỗi suy nghĩ do tâm trí mình tạo dựng nên. Chúng không phải là thực tại khách quan. Trên thực tế, điều đang diễn ra chỉ đơn giản là bạn đang trải qua một cảm xúc, cùng với một loạt cảm giác xuất hiện trong cơ thể. Bạn có thể đưa sự chú tâm trở về với những cảm xúc ấy, với chính cơ thể mình, từ đó thoát khỏi tất cả những câu chuyện và diễn giải trong tâm trí đang khiến sự oán giận, bất mãn ngày càng tích tụ.

- Bạn cảm thấy không muốn bắt tay vào một nhiệm vụ nào đó, muốn trì hoãn, tìm thứ khác để giải khuây hoặc né tránh nó. Trong tâm trí bạn xuất hiện những ý nghĩ như: việc này sẽ khó khăn đến mức nào, nó khiến mình cảm thấy quá tải ra sao, và hiện tại mình thực sự không thể đảm đương nổi. Bị chi phối bởi cảm giác và chuỗi suy nghĩ ấy, bạn quyết định để việc đó lại sau. Nhưng đến lúc ấy, cảm giác khó khăn và quá tải vẫn không biến mất, thậm chí mọi chuyện có thể còn trở nên tồi tệ hơn. Vậy điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta buông bỏ những ý niệm cho rằng việc này quá khó khăn, và đơn giản là quay về nhận biết những cảm giác đang hiện diện ngay lúc này, như sự kháng cự, nỗi sợ hãi và cảm giác quá tải? Khi chú tâm vào những cảm giác ấy, chúng ta dần phát triển khả năng đón nhận và hiện diện cùng trải nghiệm của chính mình. Đồng thời, ta nhận ra rằng công việc ấy không thực sự khó khăn đến thế (đó chỉ là một ý niệm do tâm trí tạo ra) mà trên thực tế, nó còn có thể mang lại những trải nghiệm thật đẹp đẽ. Và rồi, chúng ta có thể chủ động hướng sự chú ý trở lại với nhiệm vụ ấy và bắt đầu bằng một hành động nhỏ.

Đó chỉ là một vài ví dụ, nhưng qua đó, bạn có thể thấy rằng việc buông bỏ những ý niệm trong tâm trí có thể mang lại cho chúng ta cảm giác tự do như thế nào.

Chúng ta bắt đầu nhận ra rằng mình có thể nhìn nhận mỗi khoảnh khắc từ một góc nhìn rộng mở hơn, thay vì bị bó hẹp trong những suy nghĩ chật hẹp và hạn chế. Ngay giữa những khó khăn, chúng ta vẫn có thể tìm thấy một góc nhìn cởi mở, mới mẻ và không bị định kiến chi phối. Dần dần, chúng ta học được cách sống nhẹ nhàng, thư thái hơn với cuộc đời, đồng thời có thể chạm đến sự tự do, bình an và khả năng hiện diện trọn vẹn trong bất kỳ khoảnh khắc nào.

Cách thực hành

Vậy chúng ta nên thực hành như thế nào?

Thứ nhất, hãy bắt đầu bằng cách quan sát những ý niệm mà bạn đang có về thế giới, về bản thân và những người xung quanh trong từng tình huống cụ thể. Bạn đang có những suy nghĩ gì về người khiến bạn cảm thấy khó chịu? Bạn đang nhìn nhận bản thân như thế nào trong hoàn cảnh hiện tại? Những điều bạn tin tưởng về một người nào đó hay một tình huống nào đó thực chất chỉ là những tập hợp ý niệm hoặc cấu trúc nhận thức do tâm trí tạo ra như thế nào?

Điều đó không có nghĩa là việc hình thành các ý niệm là điều xấu. Nhưng nhận ra rằng chúng chỉ là những ý niệm do chính chúng ta tạo dựng nên đã là một bước tiến vô cùng quan trọng.

Thứ hai, hãy thử hình dung khoảnh khắc hiện tại sẽ như thế nào nếu bạn không còn bị chi phối bởi những ý niệm ấy. Hãy tưởng tượng tấm bảng đen trong tâm trí bạn được xóa sạch mọi câu chuyện do bạn tự kể, mọi cấu trúc nhận thức và những quan niệm về tất cả những gì bạn đang suy nghĩ.

Hãy hình dung một khoảnh khắc hoàn toàn không bị những ý niệm ấy chi phối. Cảm nhận góc nhìn rộng mở hơn về khoảnh khắc hiện tại, cảm nhận sự cởi mở mà bạn có thể chạm tới khi buông bỏ những ý niệm đó. Hãy cảm nhận sự tự do, sự rộng mở và vẻ đẹp nhẹ nhàng mà trạng thái ấy mang lại.

Thứ ba, một khi đã chạm tới trạng thái đó, bạn có thể cho phép mình hiện diện trọn vẹn với những cảm giác đang diễn ra trong cơ thể: cảm giác căng cứng, nỗi sợ hãi, sự kháng cự, cảm giác quá tải hay những cảm xúc đang hiện diện. Đừng tập trung vào những suy nghĩ hay cách diễn giải về các cảm giác ấy, mà hãy trực tiếp trải nghiệm chính những cảm giác đó. Chúng thực sự mang lại cho bạn cảm nhận như thế nào? Bạn có thể thư giãn khi những cảm giác ấy vẫn đang hiện diện trong khoảnh khắc này không? Thậm chí, bạn có thể cảm nhận được sự tự do ngay giữa chính trải nghiệm ấy không?

Và cuối cùng, bạn có thể thực hiện một hành động nhỏ. Rửa một chiếc đĩa. Viết một câu trong email mà bạn vẫn luôn né tránh. Hoặc trò chuyện với người đang đứng trước mặt bạn bằng một trái tim rộng mở.

Bạn không nhất thiết phải làm bất cứ điều gì, chỉ cần trải nghiệm sự tự do trong khoảnh khắc hiện tại cũng đã là đủ. Nhưng khi không còn bị những ý niệm của mình trói buộc, có thể bạn sẽ cảm thấy thôi thúc muốn làm một điều gì đó, dù chỉ là một bước nhỏ nhưng có ích. Hành động này vẫn sẽ dựa trên một cấu trúc nhận thức nào đó, nhưng điều đó hoàn toàn không sao cả.

Bạn có sẵn lòng thực hành buông bỏ những ý niệm trong tâm trí và trải nghiệm sự tự do luôn hiện hữu trong từng khoảnh khắc của cuộc sống không?