Vì sao chúng ta mê truyện tội phạm đến vậy?

vi-sao-chung-ta-me-truyen-toi-pham-den-vay

Thể loại này đáp ứng những nhu cầu tâm lý sâu xa, nhất là ở phụ nữ.

Ý chính

  • Nội dung tội phạm thực tế giúp người xem cảm thấy an toàn, hiểu được vấn đề và điều tiết cảm xúc.
  • Phụ nữ đặc biệt bị thu hút vì thể loại này cho cảm giác chủ động và sẵn sàng đối phó.
  • Podcast và nền tảng phát trực tuyến tạo ra trải nghiệm gần gũi, cuốn hút hơn hẳn các hình thức cũ.

Nghe một vụ án mạng của người xa lạ trong lúc rửa bát hay dắt chó đi dạo là chuyện khá kỳ lạ. Đây chỉ là nhận xét, không phải lời chê trách. Suốt mười năm qua, nội dung tội phạm thực tế, nhất là trong giới nữ, là một trong những xu hướng giải trí bền bỉ nhất. Các podcast như Crime Junkie, Morbid, My Favorite Murder, phim tài liệu như Making a Murderer, hay phim chuyển thể như American Murder: Gabby Petito và Monster không chỉ để giải trí. Chúng còn là một cách để con người hiểu thế giới quanh mình.

Từ một thú vui của số ít người, thể loại này đã trở thành cơn nghiện của đại chúng. Sức hút của nó không chỉ đến từ tò mò về cái chết. Nó còn cho ta cái nhìn về nỗi sợ, cảm giác kiểm soát, cách xử lý cảm xúc và nhu cầu kết nối giữa người với người.

Image by Alexas_Fotos from Pixabay

Vì sao phụ nữ thích truyện tội phạm?

Thể loại này vừa đáng sợ vừa mang lại cảm giác dễ chịu, và nghịch lý đó khớp với trải nghiệm đời thực của nhiều phụ nữ. Do phải đối mặt với nguy cơ bị bạo lực cao hơn, họ có thể xem những câu chuyện này như một buổi “diễn tập” tâm lý. Nghe người khác kể lại giúp họ thấy mình biết cách nhận ra dấu hiệu nguy hiểm và ứng phó khi cần. Đó không phải là gieo rắc hoang mang, mà là cách quản lý rủi ro.

Thể loại này còn có khía cạnh xã hội mạnh. Các cộng đồng yêu truyện tội phạm là nơi phụ nữ chia sẻ trải nghiệm của chính mình, cảm thấy được lắng nghe và gặp những người thấu hiểu. Ở đó họ bàn về sự tổn thương, công lý và bản sắc, khiến truyện tội phạm trở thành công cụ để đối mặt với nỗi sợ, kết nối và cùng nhau chữa lành.

Xem truyện tội phạm có lợi ích tâm lý không?

Theo thuyết “Sử dụng và Thỏa mãn” (Rubin, 2002), mỗi người chọn nội dung truyền thông để đáp ứng một nhu cầu tâm lý cụ thể. Nhìn qua lăng kính này, truyện tội phạm đáp ứng nhiều nhu cầu:

  • Hiểu và làm chủ vấn đề: Con người sinh ra đã thích kể chuyện, tìm quy luật, động cơ và một cái kết. Mỗi vụ án là một câu đố gắn với những cảm xúc thật.
  • An toàn: Nghe thì ngược đời, nhưng biết về tội phạm lại có thể khiến ta thấy yên tâm hơn. Phân tích xem sự việc sai ở đâu giúp ta cảm thấy hiểu biết và chuẩn bị tốt hơn.
  • Điều tiết cảm xúc: Sợ hãi, giận dữ, phẫn nộ được đưa ra theo một mạch truyện rõ ràng, giúp ta xử lý những cảm xúc ấy một cách có ích.
  • Kết nối xã hội: Nhiều người coi người dẫn podcast như bạn bè. Mối quan hệ này chỉ một chiều, nhưng vẫn thỏa mãn nhu cầu giao tiếp và tạo ra sự tin cậy.

Hình thức hiện đại giúp ta gắn bó sâu hơn

Cách kể quan trọng không kém câu chuyện. Podcast, phim nhiều tập và mạng xã hội tạo ra sự gần gũi và đắm chìm mà các hình thức truyền thống không có. Đó là những trải nghiệm cảm xúc được cùng chia sẻ, pha trộn giữa giải trí, kiến thức và sự đồng cảm.

  • Nền tảng phát trực tuyến cho phép xem bất cứ lúc nào, với nhịp phim như điện ảnh và cảm giác công lý được thực thi. Xem liền mạch nhiều tập giúp ta tự điều chỉnh cảm xúc và thấy mình kiểm soát được.
  • Podcast phù hợp với lối sống làm nhiều việc cùng lúc. Giọng người dẫn thì thầm bên tai tạo cảm giác thân thiết như có người đồng hành.
  • Mạng xã hội biến người xem thụ động thành người tham gia. Trên Reddit và TikTok có vô số “thám tử nghiệp dư” phân tích các vụ án chưa có lời giải, hình thành những cộng đồng đòi công lý trên toàn cầu. Cộng đồng người hâm mộ mang lại cảm giác thuộc về và bản sắc chung.
  • Thuật toán liên tục đề xuất nội dung đúng sở thích, tạo thành vòng lặp tự củng cố, khiến người dùng càng xem nhiều và càng phụ thuộc về cảm xúc.

Đứng trước ngã rẽ: say mê hay mệt mỏi?

Truyện tội phạm sẽ không biến mất, nhưng liệu chúng ta đã đi quá giới hạn? Sự tràn ngập của thể loại này đang làm dấy lên những lo ngại về đạo đức lẫn tâm lý.

Mê truyện tội phạm có thể gây ra tác động tiêu cực. Việc liên tục xem những câu chuyện đầy cảm xúc mạnh, cộng với các thiên kiến nhận thức, có thể khiến ta tin thế giới nguy hiểm hơn thực tế (Gerbner & Gross, 1976). Hệ quả là ta đánh giá quá cao rủi ro cá nhân, bớt tin người lạ và các thể chế, và rơi vào trạng thái cảnh giác hay lo âu kéo dài. Dù tỷ lệ tội phạm thực tế đang giảm, nội dung loại này vẫn tạo cảm giác mối đe dọa đang tăng. Các nền tảng chạy bằng thuật toán làm khoảng cách giữa cảm nhận và thực tế càng lớn, vì chúng đẩy mạnh những câu chuyện gieo nỗi sợ.

Khi nội dung tội phạm tràn ngập podcast, nền tảng phát trực tuyến và mạng xã hội, ranh giới giữa kể chuyện và giật gân đã trở nên cực kỳ mong manh. Nhiều “phim tài liệu” được dàn dựng, kịch bản hóa và tạo hình mạnh tay để sinh lời, khiến người xem khó phân biệt đâu là sự thật, đâu là hư cấu. Sự nhòe ranh giới này có thể làm khán giả chai lì trước những thảm kịch có thật, đẩy trọng tâm từ công lý và sự thật sang giá trị giải trí. Trong cuộc đua tìm câu chuyện hấp dẫn, sự tôn trọng và thấu cảm dành cho nạn nhân dễ bị bỏ quên.

Việc tôn vinh tội phạm, thậm chí nâng một số kẻ lên gần như người nổi tiếng, có thể làm lệch nhận thức của công chúng về tính chất gây hại và đau thương của tội ác. Nó cũng duy trì những quan niệm sai lầm, ảnh hưởng đến bồi thẩm đoàn và làm giảm khả năng xét xử công bằng.

Tiêu thụ nhiều nội dung tội phạm còn nuôi dưỡng văn hóa suy đoán trên mạng. Mạng xã hội trở thành nơi vang vọng ý kiến của những “thám tử tay ngang”, những người có thể vô tình làm xáo trộn tiến trình tố tụng hoặc định hướng dư luận, kể cả những người sau này có thể làm bồi thẩm. Điều này cho thấy các câu chuyện truyền thông có thể gây hậu quả thực tế ngoài đời.

Hướng tới cách làm có đạo đức

Khi thể loại này ngày càng phổ biến, nhiều tiếng nói kêu gọi cách tiếp cận có đạo đức hơn, đặt nạn nhân, công lý và trách nhiệm hệ thống lên hàng đầu. Sự chuyển hướng này giúp khán giả nâng cao nhận thức, đồng cảm hơn với nạn nhân và tiêu thụ nội dung có trách nhiệm hơn. Có thể gọi đó là “hiểu biết về truyện tội phạm”.

Cộng đồng TikTok và Reddit từng lên tiếng chỉ trích loạt phim Dahmer – Monster: The Jeffrey Dahmer Story vì khai thác nỗi đau của nạn nhân khi chưa được gia đình đồng ý. Các podcast như Crime Junkie và My Favorite Murder cũng bị cộng đồng phản ứng, thậm chí mất người nghe vào tay những chương trình tôn trọng và chính xác hơn, vì không dẫn nguồn hoặc đùa cợt về nạn nhân thật. Một khảo sát YouGov năm 2024 cho thấy hơn 60% người trưởng thành ở Mỹ cho rằng người sáng tạo nên xin phép nạn nhân và gia đình trước khi làm nội dung.

Dù vậy, chiêu giật gân vẫn rất mạnh. Nội dung đánh vào cảm xúc dễ nhớ và dễ được bấm xem hơn, nên thường lấn át những bản tin điều tra cân bằng. Truyện tội phạm cũng có xu hướng bùng nổ khi xã hội bất ổn về chính trị hoặc đời sống. Cuối thập niên 1960, các chương trình về tội phạm tăng vọt khi người Mỹ cố hiểu bạo lực và bất định ngày một gia tăng, biến những câu chuyện tội phạm thành lăng kính để nhìn vào sự đổ vỡ của xã hội (Dominick, 1973). Vậy nên không lạ gì khi thể loại này lại nở rộ hôm nay. Truyện tội phạm đi theo một mạch quen thuộc, hứa hẹn công lý và lời giải. Khi các hệ thống ngoài đời tỏ ra hỗn loạn hay bất công, những câu chuyện này đem lại cảm giác khép lại, sự rõ ràng về đạo đức, sự kiểm soát và một chút thoát ly, như liều thuốc giải cho sự mập mờ của đời sống thường ngày.

Không chỉ là giật gân

Truyện tội phạm phản ánh cách con người đi tìm ý nghĩa, đối phó với nỗi sợ và xây dựng sức bền cảm xúc. Nó có thể đáp ứng nhu cầu về sự an toàn, thấu hiểu và thuộc về. Nhưng như mọi loại nội dung khác, nó đáng để ta dừng lại tự hỏi: việc xem truyện tội phạm đang giúp ta cảm thấy tốt hơn, hay đang khiến thế giới trở nên tàn nhẫn hơn trong mắt ta?

References

Dominick, J. R. (1973). The portrayal of crime and law enforcement on television. Public Opinion Quarterly, 37(2), 241–250. https://doi.org/10.1086/268081

Gerbner, G., & Gross, L. (1976). Living with television: The violence profile. Journal of Communication, 26(2), 172–199.

Horeck, T. (2019). Justice on Demand: True Crime in the Digital Streaming Era. Wayne State University Press.

Rubin, A. M. (2002). The uses-and-gratifications perspective of media effects. In J. Bryant & D. Zillmann (Eds.), Media effects: Advances in theory and research (2nd ed., pp. 525–548). Lawrence Erlbaum Associates.

YouGov. (2024). YouGov Survey: True Crime. ygo-assets-websites-editorial-emea.yougov.net

menu
menu