5 câu nói tạo động lực có thể gây hại nhiều hơn là giúp ích

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Một số châm ngôn hay câu nói nổi tiếng có thể mang lại sự an ủi hoặc một góc nhìn hữu ích trong những giai đoạn khó khăn.
• Khi bị tách khỏi bối cảnh, chính những câu nói tạo động lực ấy lại có thể đơn giản hóa quá mức, khái quát hóa vội vàng, hoặc vô tình đổ lỗi cho nạn nhân.
• Khi chỉ tồn tại như những dòng ngắn trên mạng xã hội, các câu nói ấy thường kém hữu ích hơn so với một cuộc trò chuyện đầy đủ và sâu sắc.

Khi một năm nữa khép lại, nhiều người trong chúng ta thường nhìn lại những mảnh ghép của đời mình: các mối quan hệ, con đường sự nghiệp, hay những thử thách đã đi qua. Có những bi kịch hay khó khăn mang tính toàn xã hội, như các vụ xả súng hàng loạt, chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ, hay những bất công xã hội, khiến nỗi đau không chỉ là của riêng ai.

Trong những thời khắc như vậy, một số châm ngôn hay câu nói nổi tiếng có thể mang đến chút an ủi hoặc một cách nhìn khác. Khi bước vào năm mới, ta dễ bị cuốn hút bởi những lời lẽ ấy. Đáng tiếc là, chính những câu nói tưởng chừng mạnh mẽ và đầy thiện ý ấy lại có thể, đồng thời, tiềm ẩn nguy cơ dẫn ta hiểu sai. Chúng thường giản lược quá mức hoặc khái quát hóa mọi thứ.

Tôi hoàn toàn không muốn phủ nhận lợi ích mà những lời ấy có thể mang lại. Chúng có thể giúp ích cho phần lớn người đọc, và thậm chí các nhà trị liệu cũng có thể sử dụng chúng. Một vài tiêu đề dưới đây có lẽ đã từng kéo bạn ra khỏi những ngày tăm tối. Nhưng điều tôi mong mỏi là: khi ta nhìn nhận những phức tạp mà một câu nói có thể bỏ sót, lợi ích mang lại sẽ lớn hơn cho nhiều người hơn hoặc ít nhất là giảm bớt những tổn hại không đáng có.

Image: iona didishvili/Shutterstock

“Chuyện này đâu phải tận thế”

Câu nói này có thể làm dịu bớt tác động cảm xúc của một tình huống tiêu cực, chẳng hạn trong một buổi trị liệu khi thân chủ bày tỏ sự lo âu trước một trải nghiệm không hay. Nhưng nếu thân chủ thực sự không tin rằng thế giới hay cuộc đời họ sắp chấm dứt, thì câu nói ấy lại có thể phóng đại mối lo rất thực của họ, khiến việc xem nhẹ nó trở nên dễ dàng hơn. Quá trình này thuộc về ngụy biện “người rơm” (straw man fallacy), và với một số thân chủ, nó có thể tạo cảm giác nản lòng, khiến họ ngại chia sẻ chân thật trong tương lai (Stalder, 2024).

“Mọi chuyện xảy ra đều có lý do”

Với những người đang chịu đau khổ, câu nói này có thể giống như một chiếc phao cứu sinh. Quả thật, tôi không thể bác bỏ sự tồn tại của Thượng đế hay một sức mạnh, một kế hoạch cao hơn nào đó. Và dù lý do gì khiến một điều tồi tệ xảy ra, điều tốt vẫn có thể nảy sinh từ đó; người sống sót vẫn có thể đạt được những thành quả ý nghĩa mà có lẽ sẽ không có nếu bi kịch ấy chưa từng xảy ra.

Thế nhưng, cũng có những hoàn cảnh ngẫu nhiên mang lại kết cục bi thảm mà không hề có một câu chuyện vượt lên truyền cảm hứng nào. Trong những trường hợp ấy, câu nói này có thể nghe giống như lời nhắc “hãy nhìn vào mặt tích cực.” Với ít nhất một số người, nỗi đau thật sự có thể bị xem nhẹ hoặc bị thúc ép nếu họ được bảo rằng tất cả vốn dĩ “đã được an bài.” Đặc biệt, nỗi đau mất mát là một hành trình rất riêng, không thể vội vàng (Devine, 2017).

“Chúng ta không thể kiểm soát hành vi của người khác, chỉ có thể kiểm soát cách mình phản ứng”

Ý tưởng ở đây là: ta có thể kiểm soát cảm xúc của mình trước hành vi xấu của người khác. Nhưng một hàm ý ngoài ý muốn mà một số người có thể nghe thấy là: nếu ta cảm thấy tệ, thì lỗi chỉ nằm ở chính ta. Ta chỉ cần nghĩ khác đi. Cảm giác mình có quyền năng ấy, rằng kẻ xúc phạm không thể “bắt” ta phải buồn, có thể mang lại sự dễ chịu. Nhưng ngoài nguy cơ đổ lỗi cho nạn nhân, cách nghĩ này còn tạo ra một sự phân đôi giả tạo.

Với một số người và trong một số hoàn cảnh, vẫn tồn tại những khả năng nằm giữa việc kiểm soát kẻ xúc phạm và kiểm soát phản ứng của chính mình. Có thể là cả hai, mỗi thứ một phần. Nếu người xúc phạm là người thân cận, ta có thể đoán trước những lời công kích và chủ động tránh né (dù điều đó không có nghĩa là ta phải mang trách nhiệm luôn cảnh giác). Nếu đó là đồng nghiệp, có thể tồn tại một phòng nhân sự với những quy định nhằm hạn chế hành vi như vậy.

Không khả năng nào trong số này bào chữa cho kẻ xúc phạm, và chúng ta cũng không có nghĩa vụ phải cố gắng thay đổi hay ngăn chặn hành vi của họ. Nhưng biết rằng mình vẫn có một mức độ kiểm soát nhất định đối với hành vi xấu của người khác, ít nhất trong một số hoàn cảnh, có thể mang lại cảm giác chủ động và sức mạnh nội tâm.

“Hạnh phúc là một sự lựa chọn”

Tương tự như niềm tin rằng ta có thể chấm dứt những cảm xúc tiêu cực của mình, phong trào tư duy tích cực cho rằng ta có quyền quyết định để trở nên hạnh phúc. HuffPost từng đăng một bài viết với tiêu đề: “Đây là bằng chứng khoa học cho thấy hạnh phúc là một sự lựa chọn” (Gregoire, 2013). Thực tế, khoa học chưa thể đi đến kết luận mạnh mẽ như vậy. Không phải là chúng ta hoàn toàn không có khả năng cải thiện tâm trạng, nhưng đôi khi những điều khủng khiếp, nằm ngoài tầm kiểm soát, vẫn có thể xảy ra và kéo theo tuyệt vọng. Việc nghĩ rằng một nạn nhân chỉ cần thay đổi thái độ là có thể hạnh phúc trở lại, một lần nữa, lại phản ánh xu hướng đổ lỗi cho nạn nhân. Nhà tâm lý học Barbara Held gọi hiện tượng này là “sự chuyên chế của thái độ tích cực ở nước Mỹ” (Held, 2002).

“Khi ai đó cho bạn thấy họ là người như thế nào, hãy tin họ ngay từ lần đầu”

Câu nói này thường được gán cho nhà thơ Maya Angelou, nhưng thực chất có vẻ là một cách diễn đạt lại lời của Oprah Winfrey trong cuộc trò chuyện với Angelou (Gill, 2024). Winfrey từng tự phê bình bản thân vì cứ chờ đợi một người đàn ông gọi lại, dù anh ta đã cho thấy mình là người không đáng tin. Angelou dường như đã dành cho Winfrey một sự “thẳng thắn đầy yêu thương” khi nói rằng cô nên tin vào linh cảm của chính mình.

Trong câu nói này có thể ẩn chứa một bài học tự bảo vệ bản thân. Nhưng khi bị tách khỏi bối cảnh, nó cũng vô tình cho phép ta rơi vào “lỗi quy kết cơ bản” (fundamental attribution error – FAE). Đây là một thiên kiến nhận thức phổ biến, khi ta nhanh chóng quy hành vi xấu của ai đó cho tính cách của họ, mà đánh giá thấp khả năng tồn tại của những yếu tố khác.

Tôi đã thấy lời khuyên của Angelou được dùng trên mạng xã hội để biện minh cho việc chỉ trích hành vi xấu. Nhưng thật khó để biết một người có thực sự xấu xa từ bản chất hay không chỉ sau “lần đầu tiên” họ cư xử tệ (điều này không nhằm biện hộ cho bất kỳ hành vi xấu nào). Tôi không nói rằng ta nên để ai đó làm tổn thương mình thêm lần nữa; ta hoàn toàn có thể thận trọng và tự bảo vệ, mà không cần rơi vào lỗi quy kết cơ bản (Stalder, 2018).

Ở đây, một lần nữa, cũng có thể thấp thoáng sự đổ lỗi cho nạn nhân. Theo lời Winfrey, Angelou (với sự nâng đỡ và cảm thông) đã truyền đi thông điệp rằng: đừng đổ lỗi cho người khác khi họ đã cho bạn thấy con người thật của họ.

Tóm lại

Tôi không có ý đơn giản hóa cách mỗi người sử dụng những câu nói này. Lời khuyên của Angelou vốn có một bối cảnh rộng hơn, và việc một người phụ nữ tin vào trực giác của mình để chấm dứt một mối quan hệ tồi tệ là điều hoàn toàn chính đáng. Các nhà trị liệu khi dùng những câu nói tạo động lực khác cũng thường đi kèm nhiều phương pháp hỗ trợ sâu sắc hơn.

Tuy vậy, tác động của những câu nói này phụ thuộc rất nhiều vào người nghe. Với một số người, chúng có thể trở nên kém hữu ích, hoặc làm giản lược, thậm chí thúc ép quá trình chữa lành vốn cần nhiều sự nâng niu hơn. Có lẽ sẽ tốt hơn nếu ta không vội tạo ra hay đặt trọn niềm tin vào những dòng trích dẫn một câu trên mạng xã hội, những câu chữ mang dáng vẻ sâu sắc, nhưng thực chất chỉ là sự đơn giản hóa trơ trụi khi bị tách khỏi bối cảnh. 

References

Megan Devine, It's OK That You're Not OK: Meeting Grief and Loss in a Culture That Doesn't Understand (Boulder, CO; Sounds True, 2017).

Kathy E. Gill, “‘When People Show You Who They Are, Believe Them the First Time,’” WiredPen, March 5, 2024, wiredpen.com/2024/03/05/when-people-show-you-who-they-are-believe-them-the-first-time/

Carolyn Gregoire, “This Is Scientific Proof That Happiness Is a Choice,” HuffPost, December 13, 2013, huffpost.com/entry/scientific-proof-that-you_n_4384433

Barbara S. Held, “The Tyranny of the Positive Attitude in America: Observation and Speculation,” Journal of Clinical Psychology 58 (2002): 965–92.

Daniel R. Stalder, “5 Potential Biases Your Therapist May Have,” Psychology Today, March 29, 2024, psychologytoday.com/us/blog/bias-fundamentals/202403/5-potential-biases-your-therapist-may-have

Daniel R. Stalder, The Power of Context: How to Manage Our Bias and Improve Our Understanding of Others (Amherst, NY: Prometheus Books, 2018).

Tác giả: Daniel R. Stalder Ph.D.

Nguồn: 5 Motivational Sayings That Can Do More Harm Than Good | Psychology Today