Có bao giờ một người trở nên quá tốt?

ĐIỂM CHÍNH

• Sự "tử tế" hay lòng chu toàn vốn ít được giới nghiên cứu để mắt tới, nhưng thực chất nó luôn mang trong mình cả những món quà lẫn những góc khuất.
• Hai nghiên cứu mới cho thấy những người sống quá trách nhiệm có thể tìm thấy điểm tựa từ chính khả năng biết thu mình lại để tập trung vào những điều cốt lõi.
• Biết nâng niu và phát huy những phẩm chất tốt đẹp của sự tận tâm sẽ giúp cuộc sống của bạn thăng hoa, tràn ngập những giá trị tự thân sâu sắc.

Sống trọn vẹn với trách nhiệm dường như là một trong những món quà tuyệt vời nhất mà một người có thể sở hữu. Những ai luôn tận tụy, ngăn nắp và đúng giờ dường như đã nắm chắc trong tay chiếc chìa khóa để chạm đến thành công ở đời. Đó chính là những nét vẽ căn bản tạo nên bức chân dung của sự tận tâm, một trong năm mảnh ghép tính cách lớn của mô hình Năm Nhân Tố (FFM). Giữa cuộc đời này, nếu có một việc hệ trọng cần trao gửi, người đầu tiên ta nghĩ đến chắc chắn sẽ là một trái tim đầy tinh thần trách nhiệm.

Thành là một người như thế. Anh chẳng bao giờ muộn giờ, luôn có mặt từ sớm trong mỗi cuộc hẹn hay buổi họp. Ngôi nhà của anh gọn gàng một cách hoàn hảo, vạn vật đều yên vị ở nơi nó thuộc về, và anh luôn là người tuân thủ mọi nguyên tắc. Những người xung quanh quý trọng anh vì lẽ đó, nhưng đôi khi, họ cũng tự hỏi liệu anh có đang tự trói mình quá chặt vào một lối mòn bằng phẳng, thẳng tắp của cuộc đời hay không.

Những mặt sáng và cả những khoảng lặng phía sau sự tận tâm ấy vừa được bóc tách qua hai nghiên cứu gần đây. Bởi lẽ so với các nét tính cách khác như hướng ngoại hay nhạy cảm, sự chu toàn dường như ít được giới khoa học mổ xẻ hơn. Chính vì vậy, những lát cắt nghiên cứu này đã mang lại cái nhìn sâu sắc, chạm vào thế giới nội tâm của những tâm hồn luôn sống vì bổn phận và biết tự kỷ luật bản thân.

image: VesnaArt/Shutterstock

Sự tận tâm và thế giới cảm xúc

Đặt sự tận tâm lên bàn cân cùng bốn mảnh ghép còn lại của mô hình Năm Nhân Tố (gồm cởi mở, nhạy cảm, dễ mến và hướng ngoại), nhà nghiên cứu Ryan Donovan cùng các đồng nghiệp tại Đại học Galway (2026) đã đi sâu vào tìm hiểu mối sợi dây liên kết giữa các nét tính cách này với khả năng đón nhận những rung động cảm xúc mạnh mẽ.

Ngược dòng thời gian về những ghi chép của Galen, vị ngự y lừng danh thời Hy Lạp cổ đại, các nhà nghiên cứu nhận ra rằng cảm xúc vốn luôn là cái gốc của tính cách. Trong góc nhìn của Galen thuở ấy, con người được chia thành bốn khí chất: lạc quan (sanguine), nóng nảy (choleric), u sầu (melancholic) và điềm tĩnh (phlegmatic). Trở lại với dòng chảy của ngành thần kinh học hiện đại, nhóm của Donovan chỉ ra rằng có rất nhiều bằng chứng khoa học ủng hộ sự tồn tại của "những mạng lưới cảm xúc cốt lõi" bên trong hệ thần kinh trung ương – nơi trực tiếp định hình nên cá tính mỗi người. Dẫu vậy, các nghiên cứu ngày nay vẫn còn gặp nhiều rào cản do có quá ít khảo sát thực tế giúp kết nối các nhân tố tính cách (FFM) với từng trạng thái cảm xúc cụ thể.

Để tìm lời giải, nhóm nghiên cứu đã đồng hành cùng 203 tình nguyện viên (từ 18 đến 70 tuổi, độ tuổi trung bình là 34) thông qua cả hình thức trực tuyến lẫn gặp mặt trực tiếp. Họ đã tỉ mỉ theo dõi mối tương quan giữa điểm số tính cách với các cung bậc cảm xúc, được đo lường dưới cả hai dạng: những cảm xúc nội tại âm thầm thường nhật và những phản ứng bộc phát khi xem các đoạn video ngắn khơi gợi tâm trạng. Sáu tầng cảm xúc được đưa vào thử nghiệm bao gồm: giận dữ, ghê tởm, sợ hãi, niềm vui, nỗi buồn và sự ngạc nhiên.

Hiểu rõ những giới hạn của một nghiên cứu mang tính tương quan, các tác giả đã chọn một lối tiếp cận cẩn trọng và chừng mực khi lý giải các phát hiện của mình, đồng thời nhấn mạnh rằng kết quả này cần được tiếp tục kiểm chứng trong tương lai. Dù vậy, những mảnh ghép dữ liệu thu về đã phác họa nên một bức tranh vô cùng rõ nét, chỉ ra những điều mà sự chu toàn, tận tâm có thể và không thể tác động đến đời sống cảm xúc của mỗi chúng ta.

Sau khi xem những thước phim khơi gợi cảm xúc, kết quả cho thấy những người có lòng tận tâm quá cao lại là những người ít tìm thấy niềm vui nhất. Đoạn phim được sử dụng để thử thách cảm xúc này được trích từ bộ phim kinh điển Khi Harry gặp Sally, ngay phân cảnh văn phòng ăn uống nổi tiếng khi cặp đôi tranh luận về sự khác biệt giới tính trong tình yêu và sự gắn kết. Điểm số tận tâm càng cao, đặc biệt là ở khía cạnh thích sự ngăn nắp, quy củ, lại là nét tính cách duy nhất tỷ lệ nghịch với việc cảm thấy phân cảnh này hài hước. Ngược lại, những tâm hồn hướng ngoại cao lại dễ dàng đón nhận niềm vui từ nó.

Sự tận tâm, mà căn nguyên chủ yếu cũng từ tính chu toàn, ngăn nắp, cũng tỷ lệ nghịch với những nỗi buồn man mác thường nhật. Một góc nhìn có thể lý giải cho điều này là những người quá quy củ thường có xu hướng khép mình vào một thế giới an toàn, nơi ít có những biến động hay trải nghiệm đủ mạnh để khơi dậy nỗi buồn. Như các tác giả đã chia sẻ: “Phát hiện này gợi mở rằng cái cách một người sắp đặt, thiết lập không gian sống và môi trường xung quanh có thể chính là tấm lá chắn kiên cố bảo vệ họ khỏi tổn thương và nỗi buồn. Đây rất có thể là động lực to lớn thúc đẩy những người ưa thích sự ngăn nắp duy trì lối sống của mình, đặc biệt là nếu họ có một tâm hồn nhạy cảm trước những tổn thương.”

Nhìn sâu vào bản chất của sự tận tâm, có vẻ như tất cả những hành xử đúng mực, những nỗ lực chu toàn của những người luôn cố gắng giữ cho cuộc đời mình ngăn nắp đã giúp họ né tránh được những điều tiêu cực; nhưng đồng thời, nó cũng vô tình lấy đi những niềm vui hoan ca, hay ít nhất là những tiếng cười hài hước mà cuộc sống vốn dĩ luôn sẵn lòng ban tặng. Để hiểu rõ hơn về việc sự tập trung quá hẹp này đang vô tình thu hẹp thế giới của họ ra sao, chúng ta hãy cùng bước sang nghiên cứu thứ hai, nơi đi sâu vào khả năng tìm thấy sự tự do tự tại, được là chính mình trong từng nhịp thở của cuộc sống đời thường.

Sự tận tâm và trạng thái "dòng chảy"

Nhóm nghiên cứu của Siem Buseyne tại Đại học KU Leuven (2026) đã hướng lăng kính tính cách sang một chủ đề vô cùng thú vị: trạng thái "dòng chảy". Đó là khoảnh khắc tâm trí ta hoàn toàn chìm đắm vào việc mình đang làm, đến mức thời gian như ngừng lại và ta không còn mảy may bận tâm đến kết quả mai sau. Bất kỳ ai trong chúng ta cũng đều có thể chạm vào dòng chảy ấy, nhưng những người mang xu hướng autotelic (một người làm việc gì đó vì chính bản thân hoạt động đó, thay vì vì một phần thưởng, kết quả hay mục đích vụ lợi nào khác ở bên ngoài) lại có khả năng trải nghiệm nó như một thói quen thường nhật. Họ là những tâm hồn luôn tò mò, kiên trì, tràn đầy động lực tự thân (làm vì yêu) và hiếm khi biết đến cảm giác chán chường.

Dựa vào nghiên cứu trước, bạn có thể hoài nghi rằng những người quá đỗi tận tâm như Thành đã tự thu hẹp đời sống cảm xúc của mình đến mức chẳng còn chỗ cho sự thăng hoa, và họ sẽ không bao giờ có thể để mình bị cuốn đi trong "dòng chảy" diệu kỳ ấy. Thế nhưng, một sự thật bất ngờ đã hé lộ: những người có lòng tận tâm cao lại sở hữu điểm số rất lớn về xu hướng tự tại này. Đây là kết quả có được từ một phân tích gộp quy mô lớn, tổng hợp từ 24 nghiên cứu với 524 "hệ số ảnh hưởng" (thước đo mức độ quan trọng trong giới khoa học).

Vì sao lại có sự ngược đời đầy thú vị này? Các tác giả lý giải rằng: "Chính những phẩm chất vốn có của một người tận tâm là nền tảng cốt lõi giúp họ giữ vững sự tập trung, đương đầu với thử thách và biết cách dồn sức cho những mục tiêu thực sự ý nghĩa." Đó cũng chính là những mảnh ghép không thể thiếu để tạo nên trạng thái dòng chảy, "chẳng hạn như sự định tâm sâu sắc và cảm giác làm chủ hoàn toàn bản thân." Khi đặt lên bàn cân cùng các nét tính cách khác trong mô hình Năm Nhân Tố, sự tận tâm đã vươn lên thành sợi dây liên kết mạnh mẽ nhất với những phẩm chất của một lối sống tự tại, tự thân này.

Lời kết: hai mặt của lòng tận tâm

Nghiên cứu của Buseyne và các đồng nghiệp đã mở ra một góc nhìn độc đáo, thắp sáng một sức mạnh nội tại đáng trân quý của những người sống tận tâm. Có thể sự tập trung quá cao vào một điểm khiến họ vô tình lỡ nhịp trước những niềm vui bộc phát, nhưng chính nó lại là nguồn nhiên liệu thắp lên ngọn lửa động lực tự thân, tiếp thêm sức mạnh để họ vững vàng bước qua những gập ghềnh, lo toan của cuộc sống. Ai mà biết được? Biết đâu họ lại tìm thấy sự an yên, thích thú trong chính những trải nghiệm vốn bị người khác coi là tẻ nhạt và đơn điệu.

Sống trách nhiệm, ngăn nắp và quy củ có thể tồn tại những giới hạn của riêng nó, ít nhất là khi ta nói về những khoảnh khắc hoan ca trọn vẹn. Thế nhưng, đổi lại, lối sống ấy giống như một bến đỗ bình yên, giúp họ khéo léo lánh xa những rắc rối – nguồn cơn của những cảm xúc tiêu cực ở đời. Thêm vào đó là một đặc ân quý giá: khả năng tự mình chìm đắm vào những công việc thường nhật sâu sắc đến mức chán chường hay sự vô nghĩa chẳng thể nào chạm tới họ. Nhìn một cách tổng thể, sự tận tâm có thể khiến bạn trông có vẻ kém "vui vẻ" hay bớt đi phần thú vị trong mắt người đời, nhưng có lẽ, chính bạn cũng chẳng mấy bận tâm về điều đó.

Cũng xin bạn hãy nhớ rằng, dù nét tính cách thường được xem là những gì định hình và ổn định theo thời gian, chúng chưa bao giờ là những khuôn mẫu bất biến. Qua những bài học mà cuộc đời trao gửi, bạn sẽ nhận ra sự ngăn nắp, chu toàn mang lại những phần thưởng ngọt ngào ra sao. Giống như gợi ý từ nhóm của Donovan, khi khả năng tự chữa lành và chống chọi với bão giông của bạn được nâng niu, những trải nghiệm đau buồn sẽ tự khắc lùi lại phía sau. Sự chuyển hóa ấy sẽ âm thầm định hình lại con người bạn, khi cán cân giữa những mất mát và thành quả bắt đầu nghiêng về phía những điều tốt đẹp.

Sau tất cả, khi nhìn sâu vào những giá trị mà lòng tận tâm mang lại, bạn sẽ thấy mình được dẫn lối đến những chân trời hạnh phúc mới mẻ và đầy bất ngờ. Có thể bạn sẽ không bật cười giòn giã trước một phân cảnh hài hước trên phim, nhưng chắc chắn, bạn sẽ tìm thấy những lối đi riêng để tưới mát và làm đầy cho tâm hồn mình. 

References

Donovan, R., Johnson, A., de Roiste, A., and O'Reilly, R. (2026). Investigating the Relationships Between Basic Emotions and the Big Five Personality Traits and Their Sub-Traits. Journal of Personality, 94(2), 237-251. onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jopy.13027

Buseyne, S., S. Said-Metwaly, W. Van den Noortgate, F. Depaepe, and A. Raes. (2026). The Relationship Between Personality and Flow: A Meta-Analysis. Journal of Personality 94(2), 333-350. onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jopy.70004

Tác giả: Susan Krauss Whitbourne PhD, ABPP

Nguồn:  Is It Possible for Someone to Be Too Good? | Psychology Today