6 hệ lụy khi sự nhạy cảm thái quá bào mòn tình cảm

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Khao khát được thuộc về và gắn kết là bản năng gốc rễ của con người.
• Các nghiên cứu chuyên sâu cho thấy sự nhạy cảm quá mức với sự từ chối thường dẫn đến những rạn nứt trong mối quan hệ.
• Nỗi sợ bị khước từ liên quan mật thiết đến việc giảm mức độ hài lòng, gia tăng xung đột và thậm chí là những hành vi tiêu cực.
• Dù những thói quen tâm lý thâm căn cố đế rất khó thay đổi, nhưng trị liệu tâm lý có thể mở ra lối thoát.

Nhu cầu được kết nối là điều hoàn toàn tự nhiên. Ai trong chúng ta cũng vậy thôi! Con người vốn dĩ được "lập trình" để thuộc về một ai đó hoặc một cộng đồng nào đó. Khi cảm thấy mất kết nối với xã hội, bên trong chúng ta sẽ kích hoạt một hệ thống điều tiết phức tạp để tìm cách quay trở lại trạng thái gắn bó ban đầu. Hệ thống này dựa trên một mạng lưới gồm nhận thức, cảm xúc và hành vi để quan sát các mối quan hệ, nhận diện các tín hiệu bị khước từ, từ đó đưa chúng ta trở lại bến đỗ an toàn và được chấp nhận.

Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu hệ thống điều tiết này hoạt động quá mức? Việc quá nhạy cảm với những dấu hiệu xa cách sẽ ảnh hưởng thế nào đến tình cảm đôi lứa?

image: Drazen Zigic/Shutterstock

Nhạy cảm với sự từ chối bắt nguồn từ những mong đợi

Một số người gặp khó khăn trong việc điều tiết cảm giác gắn kết. Các nhà khoa học gọi thử thách này là "sự nhạy cảm với sự từ chối". Những người có chỉ số này cao thường bước đi trong cuộc đời với tâm thế luôn chờ đợi người khác bỏ rơi mình. Định kiến trong suy nghĩ này đi kèm với một sự cảnh giác cao độ đến mức cực đoan trước bất kỳ dấu hiệu khước từ tiềm tàng nào, và thường dẫn đến những phản ứng hành vi thiếu kiểm soát.

Lấy ví dụ, một người quá nhạy cảm có thể suy diễn một phản ứng bình thường của đối phương ("Anh mệt quá nên chỉ gật đầu chứ không cười") thành một mối đe dọa ("Anh ấy không cười với mình. Có phải anh không còn muốn ở bên mình nữa không?"). Họ có thể nổi trận lôi đình với người bạn đời vốn chẳng hiểu chuyện gì đang xảy ra ("Anh chỉ đang mệt thôi mà"). Sự nhạy cảm này giống như một dòng nước ngầm, luôn âm ỉ chảy và hướng con người ta về phía viễn cảnh bị những người thân yêu nhất quay lưng. Dòng nước ngầm ấy làm thay đổi hoàn toàn cách họ nhìn nhận thế giới.

Khi người ta tin rằng mình đang bị từ chối, ngay cả khi điều đó không hề có thật, họ sẽ phản ứng lại, thường là rất dữ dội. Điều này tạo ra một làn sóng đòi hỏi lên người bạn đời vốn đang ngơ ngác, và tệ hơn là có thể đẩy đối phương đến chỗ thực sự phải đẩy họ ra xa. Theo nghĩa này, sự nhạy cảm với sự từ chối có thể trở thành một "lời nguyền tự ứng nghiệm".

Mối liên hệ giữa sự nhạy cảm và các vấn đề rạn nứt cụ thể

Được xem như một nét tính cách có khả năng gây độc hại, sự nhạy cảm với sự từ chối âm thầm len lỏi và gây ra những vấn đề trong mối quan hệ. Các nhà nghiên cứu từ Anh và Úc (Mishra và Allen, 2023) đã tổng hợp các nghiên cứu hiện có và thực hiện phân tích dữ liệu từ 60 công trình khác nhau. Họ đã tìm thấy những quy luật tâm lý khá bền vững sau đây.

Cụ thể, sự nhạy cảm quá mức với sự từ chối thường đi đôi với:

Mức độ hài lòng trong tình cảm thấp hơn. Khi bạn luôn nặng lòng với ý nghĩ rằng đối phương đang đẩy mình ra xa, ngay cả khi họ không hề làm thế, thật khó để cảm thấy hạnh phúc trọn vẹn. Điều đáng nói là, những người quá nhạy cảm cũng thường mặc định rằng bạn đời của họ đang không vui, và chính suy nghĩ này lại là một biểu hiện của sự bất an. Việc nhìn người mình yêu qua lăng kính "họ đang thất vọng về mình" cũng đau đớn như việc bị từ chối trực tiếp vậy.

Sự xa cách về tâm hồn. Chẳng có gì lạ khi sự nhạy cảm này lại tỉ lệ nghịch với cảm giác gần gũi. Trong khi những người khác vẫn cảm thấy an yên và gắn kết, thì người nhạy cảm quá mức lại tin rằng đối phương đang dần rút lui. Chính niềm tin ấy đã vô tình dựng lên một bức tường, khiến sự thân mật vốn có dần tan biến.

Nguy cơ cao dẫn đến các hành vi bạo lực trong mối quan hệ. Kết quả đáng báo động này trùng khớp với các nghiên cứu cho thấy người quá nhạy cảm thường có xu hướng phản ứng hung hăng khi cảm thấy mình bị hắt hủi. Trước nỗi sợ bị bỏ rơi, những cảm xúc bùng nổ có thể đẩy họ đến những hành vi tiêu cực. Và khi bạo lực xảy ra, chính họ lại là những người khó dứt bỏ mối quan hệ nhất vì nỗi sợ cô đơn. Tuy nhiên, cần khẳng định rõ: trong bất kỳ hoàn cảnh nào, nạn nhân không bao giờ phải chịu trách nhiệm cho việc mình bị bạo hành.

Xung đột triền miên và những nỗi lo âu thường trực. Tâm thế luôn sợ bị từ chối biến mọi cuộc trò chuyện thành mồi lửa cho những tranh cãi và lo âu. Một bất đồng nhỏ nhặt cũng có thể trở nên tồi tệ nếu một người cứ khăng khăng thêu dệt thêm kịch bản rằng "họ không còn cần mình nữa".

Xu hướng im lặng và chịu đựng. Thói quen tự kìm nén bản thân (hay còn gọi là tự kiểm duyệt chính mình) có liên quan mật thiết đến sự nhạy cảm này, dù không phải lúc nào cũng đúng cho tất cả. Khi xem xét các nghiên cứu, mối liên hệ này rõ rệt hơn ở phụ nữ.

Đánh mất vị thế và dễ nảy sinh lòng ghen tuông. Những người quá nhạy cảm vô tình trao hết "quyền lực" vào tay đối phương: Họ chỉ mải lo sợ mình bị bỏ rơi mà quên mất rằng chính mình cũng có quyền chọn lựa. Thêm vào đó, vì luôn nhìn đâu cũng thấy mối đe dọa, ngay cả trong những tình huống hết sức bình thường, họ thường rơi vào trạng thái ghen tuông cực độ.

Tìm lại sự cân bằng cho trái tim

Thực ra, ai trong chúng ta cũng nhạy cảm với sự từ chối. Đó là bản năng để sinh tồn. Giữa cuộc đời này, được ở cạnh những người chấp nhận mình luôn mang lại cảm giác an toàn hơn cả. Trong tình yêu, việc nhận ra đối phương đang có chút tâm sự ("Anh/Em ổn chứ?") giúp chúng ta trở thành người bạn đồng hành tinh tế hơn. Nó thôi thúc ta biết điều chỉnh, biết bù đắp hoặc biết dành cho nhau những khoảng không gian riêng tư cần thiết. Sự nhạy cảm này là hồi chuông báo động khi một mối quan hệ đang rạn nứt, nhưng đồng thời cũng là lời gọi mời để chúng ta cùng nhau sửa chữa vấn đề.

Vì vậy, mục tiêu không phải là trở nên vô cảm trước sự từ chối. Chúng ta cần sự nhạy cảm đó. Tuy nhiên, nó sẽ trở thành rào cản khi vượt quá giới hạn: thay vì chỉ nhận diện những hành động khước từ có thật, ta lại nhìn thấy sự chối bỏ ở khắp mọi nơi. Chính điều này, như đã nói, sẽ đẩy tình cảm vào thế khó khăn.

Cội nguồn của sự nhạy cảm này thường bám rễ rất sâu, nên không thể chữa lành trong một sớm một chiều. Những lối mòn cảm xúc rất khó thay đổi, nhưng trị liệu tâm lý có thể giúp bạn. Nếu bạn thấy mình thường xuyên rơi vào cảm giác bị bỏ rơi với cường độ quá mạnh mẽ, hãy tìm đến một chuyên gia. Họ sẽ là người đồng hành, trao cho bạn sự hỗ trợ kiên trì và những lời khuyên thiết thực để xoa dịu trái tim mình. 

References

Mishra, M., & Allen, M. S. (2023). Rejection sensitivity and romantic relationships: A systematic review and meta-analysis. Personality and Individual Differences, 208, 112186.

Tác giả: Theresa E. DiDonato Ph.D.

Nguồn: 6 Ways Oversensitivity Can Harm Relationships | Psychology Today