Ai dạy bạn muốn những gì bạn đang khao khát?

Ý CHÍNH

• Chủ nghĩa tư bản nhào nặn ham muốn, không chỉ những thứ ta mua, mà cả những gì ta trân trọng, theo đuổi và trở thành.
• Nếu nhìn nhận lại ham muốn như một lực lượng mang tính tạo dựng, ta có thể khám phá xem ham muốn của mình đang kiến tạo, tái tạo và mở ra những khả năng gì.
• Khẳng định và đón nhận cuộc sống không đơn thuần là chấp nhận thế giới theo đúng trạng thái vốn có của nó. Đó là việc tự hỏi: Những điều gì khác nữa có thể trở thành hiện thực?

Triết gia người Pháp Gilles Deleuze (1925–1995) là một trong những tư tưởng gia có ảnh hưởng sâu rộng nhất thế kỷ 20. Triết học của ông được mô tả như một hướng tiếp cận mang tính khẳng định, không phán xét, nhằm giúp con người sống xứng đáng với những gì xảy ra trong đời mình.

Trong tác phẩm Khác biệt và Lặp lại (Difference and Repetition), Deleuze xem nhiệm vụ của triết học là "Giải phóng tư duy khỏi những hình ảnh đang giam cầm nó."

Một trong những thứ có thể giam cầm và kiểm soát cả tư duy lẫn cuộc sống chính là chủ nghĩa tư bản.

Cùng với nhà tâm thần học Félix Guattari, Deleuze đã xuất bản hai tác phẩm Chống-Oedipus (Anti-Oedipus, 2000) và Một ngàn cao nguyên (A Thousand Plateaus, 1987), cả hai cuốn sách đều mang chung một nhan đề phụ: Chủ nghĩa tư bản và Tâm thần phân liệt. Theo nghĩa này, tựa đề sách đã chỉ ra cả vấn đề lẫn giải pháp: Các hệ thống xã hội và kinh tế đã tổ chức, sắp đặt ham muốn của chúng ta như thế nào, và làm sao để ham muốn có thể thoát khỏi những hình thái tổ chức đó? Đây cũng chính là điểm mà tâm phân học bước vào bức tranh toàn cảnh.

Image by jarmoluk from Pixabay

Ham muốn làm được gì

Chống-Oedipus (Anti-Oedipus) trước hết là một lời phê bình triệt để đối với tâm phân học, đặc biệt là phản bác lại điều mà Deleuze và Guattari coi là sự quy giản ham muốn về tam giác Oedipus thu hẹp gồm: cha, mẹ và con. Thay vì chỉ truy vấn xem ham muốn mang ý nghĩa gì, họ đặt câu hỏi: Ham muốn làm được gì? Nó tạo ra cái gì? Nó kết nối điều gì? và Nó mở ra những kiểu sống như thế nào?

Đối với Deleuze và Guattari, ham muốn mang tính sản sinh và tạo dựng. Đó không đơn thuần là sự phản ứng bù đắp cho một thiếu hụt nào đó bên trong ta. Ham muốn kết nối cơ thể, vật thể, ý niệm, thể chế, công nghệ, tiền bạc và các mối quan hệ xã hội. Do đó, vô thức không phải là một vở diễn riêng tư ẩn giấu bên trong mỗi cá nhân. Ham muốn mang bản chất xã hội và chính trị. Nó liên tục kết nối chúng ta với thế giới xung quanh. Điều này đem lại những hệ quả quan trọng trong cách chúng ta nhìn nhận về chủ nghĩa tư bản.

Tác động của chủ nghĩa tư bản

Chủ nghĩa tư bản không chỉ tổ chức và điều phối sức lao động của chúng ta. Nó còn len lỏi và thấm sâu vào từng ham muốn. Nó dạy ta biết khao khát điều gì, trân trọng điều gì, ngưỡng mộ điều gì, và ngày càng can thiệp sâu vào việc ta nên trở thành kiểu người như thế nào. Vì vậy, câu hỏi không chỉ dừng lại ở: Tôi khao khát điều gì? Mà còn là: Ai hay điều gì đã dạy tôi khao khát những gì tôi đang muốn?

Deleuze và Guattari mô tả chủ nghĩa tư bản như một dòng chảy của lao động và vốn, các phương tiện thanh toán và tiền tệ tài trợ, các mã mã hóa khoa học - công nghệ, và thị trường. Nói ngắn gọn: đó là lao động, tiền bạc và vị thế. Vấn đề của chủ nghĩa tư bản có thể được nhìn nhận qua hai khái niệm bản thể học cốt lõi của Deleuze: sự khác biệt và sự lặp lại. Deleuze khẳng định rằng dòng chảy của sự sống chính là bản thân sự khác biệt. Trong tác phẩm Triết học Bergson, ông từng viết: "Sự sống là một tiến trình của sự khác biệt." Thế nhưng, chủ nghĩa tư bản lại liên tục lặp lại những điều y hệt.

Nói cách khác: Thị trường tư bản vận hành bằng sự kiểm soát. Một ví dụ điển hình là TripAdvisor, một công ty du lịch trực tuyến chuyên sắp đặt và định hướng trải nghiệm của người tiêu dùng, giúp những người đến sau dễ dàng đưa ra quyết định, tức là làm theo những gì người khác đã làm, hay theo ngôn ngữ kinh doanh là xác nhận "thực hành tốt nhất". Deleuze rất có thể sẽ nói rằng: "Con người ta thường dễ nhầm lẫn việc giành lấy tự do với việc bị đồng hóa vào chủ nghĩa tư bản."

Khi chúng ta xem bản thân như một dự án

Cơ chế tương tự cũng thường xuất hiện trong cách ta thấu hiểu chính mình. Chúng ta ngày càng được khuyến khích xem bản thân như một "dự án" cần hoàn thiện: nâng cao kỹ năng, cải thiện vóc dáng, tối ưu hiệu suất làm việc, phát triển sự nghiệp, trau dồi các mối quan hệ, và thậm chí là chăm sóc sức khỏe tinh thần. Ta tự theo dõi, tự đánh giá và liên tục so sánh mình với người khác. Câu hỏi đặt ra là: Liệu tôi đã đủ tốt chưa? Và bởi vì luôn có một thành tựu khác để chinh phục, một vị thế khác để vươn tới, một trải nghiệm khác để thử, một món đồ khác để mua, hay một phiên bản hoàn hảo hơn của chính mình để trở thành, chúng ta luôn có thể trì hoãn câu trả lời ấy. Đây chính là giao điểm nơi chủ nghĩa tư bản và tâm lý học gặp nhau.

Mỗi cá nhân có thể cảm nhận vấn đề như một nỗi niềm riêng tư: Tôi bị căng thẳng. Tôi chưa đủ thành công. Tôi thiếu tự tin. Tôi cần phải trở nên kiên cường hơn. Tôi cần phải tối ưu hóa bản thân. Nhưng Deleuze và Guattari mời gọi chúng ta đặt một câu hỏi khác: Liệu có khi nào những điều mà tôi tưởng là ham muốn cá nhân của riêng mình, thực chất đã được tổ chức và định hình sẵn bởi thế giới xã hội mà tôi đang sống? Điều này không có nghĩa là những tổn thương tâm lý đơn thuần "do chủ nghĩa tư bản gây ra" theo một cách máy móc. Trầm cảm, lo âu, kiệt sức và các hình thái tổn thương khác đều xuất phát từ những nguyên nhân phức tạp, bao gồm cả các yếu tố sinh học, tâm lý, mối quan hệ và xã hội. Nhưng điều đó có nghĩa là tâm lý học không thể cứ mãi chỉ nhìn vào bên trong nội tâm của một cá nhân.

Khi một người liên tục tự hỏi: "Tôi đang gặp vấn đề gì vậy?", có lẽ cần đến một câu hỏi khác: Tôi đang được yêu cầu phải thích nghi với một thế giới như thế nào?

Deleuze và Guattari đã nỗ lực vượt qua các hình thái mã hóa chuẩn mực bằng cách chống lại xu hướng phục tùng các lực lượng bên ngoài, vốn thường mang tính tư bản và quy chuẩn, đồng thời kết nối bản thân với những lối sống khác biệt, nằm ngoài khuôn mẫu thông thường. Do đó, trăn trở của họ không đơn thuần là chối bỏ xã hội, mà là kiến tạo những kết nối mới và mở ra những khả năng sống khác. Vấn đề của chủ nghĩa tư bản không chỉ nằm ở chỗ nó có thể sinh ra lòng tham hay sự bất bình đẳng, mà nó còn nhào nặn nên những điều kiện tâm lý mà chúng ta đang sống cùng. Khi giá trị của một con người bị buộc chặt vào năng suất, sự công nhận, vị thế xã hội và giá trị kinh tế, cái tôi có thể rơi vào cái bẫy của một tiến trình đánh giá không bao giờ kết thúc. Và đó chính là lúc khái niệm về "ham muốn" trở lại vai trò quan trọng của nó.

Nếu ham muốn mang tính sản sinh

Nếu ham muốn được hiểu chủ yếu là sự thiếu hụt, thì ta sẽ luôn cảm thấy thiếu vắng một điều gì đó. Chúng ta lại cần thêm một thành tựu khác, một sở hữu khác, một sự công nhận khác, một sự cải thiện khác. Nhưng nếu ham muốn mang tính sản sinh, như Deleuze và Guattari gợi mở, thì câu hỏi sẽ thay đổi. Thay vì chỉ hỏi làm thế nào để thỏa mãn những ham muốn của mình, chúng ta có thể hỏi ham muốn của chúng ta đang sản sinh ra điều gì.

Tôi đang trở thành kiểu người như thế nào thông qua những gì tôi khao khát?

Những ham muốn của tôi đang tạo dựng nên những mối quan hệ ra sao?

Chúng đang tái tạo nên một xã hội như thế nào?

Và chúng có thể mở ra những hình thái sống nào khác?

Đây cũng là lý do vì sao cách Deleuze và Guattari sử dụng thuật ngữ "tâm thần phân liệt" cần được tiếp cận một cách cẩn trọng. Tâm thần phân liệt lâm sàng là một hội chứng tâm thần nghiêm trọng và không nên nhầm lẫn với khái niệm triết học được phát triển trong Chống-Oedipus. Nhân tố "tâm thần phân liệt" của họ không đơn thuần là mô tả về một người mắc bệnh tâm thần phân liệt. Nó vận hành như một hình ảnh triết học biểu trưng cho ham muốn vượt thoát khỏi những hình thái tổ chức có sẵn và kiến tạo nên những kết nối mới. Theo Deleuze và Guattari, chủ nghĩa tư bản đã biến thực tại thành cái không thực bằng cách liên tục tái tổ chức các dòng chảy của tiền bạc, lao động, công nghệ và ham muốn. Những dòng chảy này tác động đến cách một con người tư duy, cảm nhận và hành xử, giống như cách chúng tác động đến việc một xã hội giáo dục, cai trị và tự tổ chức chính nó. Cũng vì lẽ đó, Deleuze (1995) đã mô tả xã hội đương đại, ngay từ những năm 1990, là một xã hội được vận hành bởi sự kiểm soát.

Con người có thể rơi vào cái bẫy của các khái niệm kinh tế như "vốn con người" và "nguồn nhân lực", hoặc bị cuốn vào trò chơi vị thế không hồi kết, nơi tạo ra điều mà Alain de Botton gọi là "nỗi lo âu vị thế": sợ hãi rằng mình không đủ giá trị, không có đủ sự công nhận, hay không đạt đủ giá trị trên thị trường.

Mối nguy hiểm nằm ở chỗ giá trị kinh tế bị đánh đồng với giá trị con người. Nếu giá trị của tôi chỉ nằm ở những gì tôi có thể tạo ra, thì điều gì sẽ xảy ra khi tôi không còn khả năng sản xuất nữa? Nếu bản sắc của tôi phụ thuộc vào sự công nhận, điều gì sẽ xảy ra khi sự công nhận ấy biến mất? Nếu cuộc đời tôi chỉ xoay quanh việc làm cho bản thân trở nên đắt giá hơn, thì đến khi nào tôi mới được phép đơn thuần là sống? Đó có lẽ là một trong những câu hỏi tâm lý học ẩn giấu bên trong triết học của Deleuze. Vấn đề không phải là việc chúng ta có ham muốn. Giải pháp cũng không phải là triệt tiêu ham muốn. Câu hỏi là: Liệu ham muốn của chúng ta có đang bị giam cầm bởi một hệ thống liên tục thì thầm rằng chúng ta vẫn chưa đủ tốt hay không?

Triết học của Deleuze, cùng với nhiều chiều kích khác, là một nỗ lực vượt thoát khỏi logic nợ - có, giá trị - đo lường, sự lặp lại - kiểm soát của chủ nghĩa tư bản, bằng cách giải phóng những gì vốn bị giam cầm.

Do đó, khẳng định và đón nhận cuộc sống không đơn thuần là chấp nhận thế giới theo đúng trạng thái vốn có của nó. Đó là việc tự hỏi: Những điều gì khác nữa có thể trở thành hiện thực?