Bạn đã sẵn sàng cho một mối quan hệ?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Phần lớn các mối quan hệ tan vỡ không phải vì sai người, mà vì sai thời điểm và chưa đủ sẵn sàng.
• Kiểu gắn bó của bạn âm thầm dự báo cách bạn yêu, cách bạn cãi vã, và cách bạn phản ứng khi chịu áp lực.
• Những mối quan hệ lành mạnh nhất bắt đầu khi hai người đến với nhau trong trạng thái sẵn sàng về mặt cảm xúc, chứ không chỉ vì bị hấp dẫn.
• Đam mê có thể mãnh liệt, nhưng tình yêu đồng hành mới là thứ giữ được sự cam kết lâu dài.

Phần lớn chúng ta nghĩ rằng thành công trong tình yêu nằm ở việc tìm đúng người. Nhưng hàng chục năm nghiên cứu tâm lý học lại cho thấy một điều khác: Nhiều mối quan hệ thất bại không phải vì ta chọn nhầm người, mà vì ta bước vào chúng khi chưa thực sự sẵn sàng. Trước khi quyết định gắn bó với ai đó, có ba câu hỏi tâm lý bạn nên tự hỏi mình.

Câu hỏi số 1: Bạn có kiểu gắn bó an toàn không?

Thuyết gắn bó, được khởi xướng bởi John Bowlby và được phát triển qua nhiều thập kỷ nghiên cứu bởi Mary Ainsworth, đã chỉ ra một điều sâu sắc: Cách bạn bước vào các mối quan hệ khi trưởng thành phần lớn đã được hình thành từ trước cả khi bạn biết nói.

“Gắn bó” là khuynh hướng chung của bạn đối với sự gần gũi, niềm tin và sự phụ thuộc, được học từ những tương tác đầu đời với người chăm sóc. Khi một em bé khóc và được đáp lại đều đặn, dịu dàng, trẻ sẽ học rằng: Người khác sẽ có mặt. Nhu cầu của mình có ý nghĩa. Mối quan hệ là nơi an toàn. Nhưng khi sự chăm sóc thiếu ổn định, vắng mặt, hoặc khiến trẻ sợ hãi, những kỳ vọng rất khác sẽ hình thành.

Ngày nay, các nhà nghiên cứu thường đo lường kiểu gắn bó dựa trên hai chiều: lo âu gắn bó (nỗi sợ bị bỏ rơi) và né tránh gắn bó (sự khó chịu với thân mật). Bạn có thể tự đánh giá mô thức của mình bằng thang đo “Experiences in Close Relationships”, hiện có sẵn trên mạng (xem phần tài liệu tham khảo bên dưới). Điểm số trải dài từ thấp đến cao trên mỗi chiều, tạo thành bốn kiểu gắn bó phổ biến: an toàn, lo âu, né tránh và sợ hãi.

Người trưởng thành có kiểu gắn bó an toàn thường có mức lo âu và né tránh thấp. Họ bày tỏ nhu cầu một cách trực tiếp, mong đợi sự tôn trọng và hồi đáp, sẵn sàng rời đi nếu mối quan hệ liên tục xâm phạm ranh giới, và biết tin tưởng mà không đánh mất sự độc lập. Gắn bó an toàn dự báo sức khỏe tinh thần tốt hơn, mối quan hệ bền vững hơn, khả năng xử lý xung đột hiệu quả hơn, thành công trong vai trò lãnh đạo và thậm chí cả sức khỏe thể chất tốt hơn. Nói ngắn gọn, người có gắn bó an toàn tin rằng tình yêu có thể vận hành tốt, và họ thường góp phần khiến điều đó trở thành sự thật.

Người có kiểu gắn bó lo âu thường có mức lo âu cao và né tránh thấp. Sự thiếu nhất quán thuở nhỏ đã dạy họ rằng tình yêu có thể biến mất bất cứ lúc nào. Khi trưởng thành, họ có thể liên tục tìm kiếm sự trấn an, vội vàng tiến vào thân mật, và lo sợ mất kết nối ngay cả sau những khoảnh khắc tích cực. Trớ trêu thay, chính những hành vi nhằm giữ gìn sự gần gũi ấy đôi khi lại đẩy đối phương ra xa, càng củng cố niềm tin rằng con người không đáng tin cậy.

Những người có kiểu gắn bó né tránh thường có mức lo âu thấp nhưng né tránh cao. Khi người chăm sóc thiếu vắng về mặt cảm xúc, trẻ học rằng tự dựa vào mình an toàn hơn là phụ thuộc vào người khác. Khi lớn lên, họ có xu hướng giữ khoảng cách cảm xúc, khó chịu với sự mong manh, đề cao tính độc lập nhưng lại rút lui khỏi kết nối. Người bạn đời thường cảm thấy bị đứng ngoài, và điều đó vô tình xác nhận niềm tin của họ rằng sự gần gũi vốn dĩ không hiệu quả.

Kiểu gắn bó sợ hãi (hay còn gọi là hỗn loạn) đặc trưng bởi mức lo âu và né tránh đều cao. Ở đây, người chăm sóc vừa là nơi an ủi, vừa là nguồn đe dọa. Những người trưởng thành thuộc kiểu này khao khát thân mật nhưng đồng thời cũng sợ hãi nó, muốn gần gũi nhưng luôn trong trạng thái đề phòng tổn thương. Các mối quan hệ vì thế dễ trở nên rối rắm, mãnh liệt và thiếu ổn định.

Tin vui là: Kiểu gắn bó không phải bản án chung thân. Chúng là những chiến lược thích nghi được hình thành trong môi trường xã hội, và chiến lược thì có thể thay đổi. Kiểu gắn bó cũng tạo nên một “lời tiên tri tự hoàn thành”: Ta cư xử theo cách khiến người khác phản ứng đúng như những gì ta kỳ vọng. Khi bạn thay đổi cách mình xuất hiện trong một mối quan hệ, người khác thường cũng sẽ đáp lại khác đi. Sự an toàn có thể được học lại.

Để tự kiểm tra nhanh, hãy tự hỏi:

Tôi có nói thẳng nhu cầu của mình, hay chỉ mong người kia tự đoán?
Tôi có hoảng hốt khi liên lạc thưa dần?
Tôi có rút lui khi ai đó trở nên quá gần gũi về mặt cảm xúc?
Các mối quan hệ khiến tôi thấy bình yên, hay khiến tôi chao đảo?

Câu trả lời của bạn thường nói lên mức độ sẵn sàng của bạn rõ ràng hơn bất kỳ cảm giác rung động nào.

Source: Pixabay/Duncan_Dao

Câu hỏi số 2: Bạn đã chữa lành những điều cần được chữa lành chưa?

Tình yêu không phải là liệu pháp tâm lý, và người yêu cũng không phải là trung tâm phục hồi chức năng. Nếu bạn đang mang trong mình sang chấn, lo âu kéo dài, trầm cảm, nghiện ngập, hay những vết thương cảm xúc chưa khép miệng, thì sự sẵn sàng cho một mối quan hệ có thể cần đến sự hỗ trợ chuyên môn. Với những khó khăn nhẹ hơn, sách, podcast và các nguồn học liệu dựa trên bằng chứng khoa học có thể giúp ích, đặc biệt là những công trình nghiên cứu nền tảng như của nhà khoa học về hôn nhân gia đình John Gottman, người đã dành hàng chục năm nghiên cứu và có thể dự đoán độ bền vững của một mối quan hệ với độ chính xác đáng kinh ngạc.

Với những vấn đề sâu hơn, trị liệu thực sự quan trọng. Nghiên cứu nhất quán cho thấy yếu tố dự báo mạnh mẽ nhất cho hiệu quả trị liệu chính là “liên minh trị liệu”, mối kết nối giữa nhà trị liệu và thân chủ. Nếu bạn không cảm thấy phù hợp với nhà trị liệu đầu tiên, điều đó không có nghĩa là trị liệu thất bại. Chỉ đơn giản là hai người chưa phù hợp với nhau. Khi bạn tìm được một mối quan hệ trị liệu an toàn và tin cậy, chính trải nghiệm đó có thể trở thành một sự chữa lành mang tính điều chỉnh, giúp bạn học lại cách kết nối với người khác.

Một nguyên tắc cốt lõi: Không phải nhiệm vụ của người yêu là sửa chữa bạn, và cũng không phải nhiệm vụ của bạn là sửa chữa họ. Những mối quan hệ trưởng thành vận hành tốt nhất khi mỗi người tự chịu trách nhiệm cho hành trình chữa lành của riêng mình.

Câu hỏi số 3: Bạn có đang ở đúng giai đoạn của cuộc đời không?

Đôi khi vấn đề không nằm ở kiểu gắn bó hay sang chấn. Mà nằm ở thời điểm. Trong giai đoạn vị thành niên và đầu tuổi trưởng thành, sự phát triển tâm lý xoay quanh việc hình thành bản sắc cá nhân, một quá trình được mô tả bởi nhà tâm lý học phát triển Erik Erikson. Đây là giai đoạn con người đi tìm lời đáp cho những câu hỏi như: “Tôi là ai?” “Tôi muốn gì trong cuộc đời này?”

Một mối quan hệ nghiêm túc đòi hỏi sự ra quyết định chung và ưu tiên lẫn nhau. Khi một người vẫn đang xây dựng việc học, định hướng nghề nghiệp, sự độc lập hay hiểu biết về chính mình, sự cam kết đôi khi vô tình làm thu hẹp không gian phát triển.

Hẹn hò trong giai đoạn này là điều quý giá; nó giúp ta hiểu mình thích gì, ranh giới của mình ở đâu, và ai thực sự phù hợp. Nhưng một mối quan hệ lâu dài thường vận hành tốt nhất khi mỗi người đã hiểu mình đủ sâu để có thể được người khác hiểu một cách chân thực. Bởi suy cho cùng, con người thường kết đôi với những người có “giá trị tổng thể” tương đương. Không phải hoàn hảo, mà là tương xứng. Những phẩm chất thường được coi trọng bao gồm: lòng tử tế, sự đáng tin cậy, ổn định cảm xúc, trí tuệ, sức khỏe, tham vọng, khiếu hài hước và sự hấp dẫn thể chất. Mối quan hệ sẽ gặp khó khăn khi một trong hai người cảm thấy sự đóng góp hoặc mức độ phát triển giữa họ quá chênh lệch. Nếu bạn liên tục thu hút những người không lành mạnh, câu hỏi khó chịu nhưng cần thiết có thể là: Tôi đang mang phiên bản nào của mình bước vào thế giới hẹn hò? Khi bạn nâng cao chất lượng đời sống và sức khỏe tinh thần của chính mình, những người xuất hiện trong cuộc đời bạn cũng thường thay đổi theo.

Một thực tế nữa: Đam mê thôi là chưa đủ

Các nhà tâm lý học phân biệt hai kiểu yêu: yêu say đắm và yêu đồng hành. Yêu say đắm đã được nghiên cứu sâu rộng bởi nhà nghiên cứu Elaine Hatfield và bao gồm những “triệu chứng” như: hưng phấn tột độ, suy nghĩ ám ảnh về người kia, mất ngủ vì háo hức, cảm xúc lên xuống thất thường. Khoa học thần kinh cho thấy giai đoạn này kích hoạt hệ thống phần thưởng của não bộ, tương tự như khi sử dụng cocaine hay thắng lớn trong cờ bạc. Cảm giác ấy thật tuyệt vời! Nhưng nó không thể kéo dài mãi.

Ngược lại, yêu đồng hành ổn định hơn và là nền tảng của những mối quan hệ dài lâu. Những đặc điểm thường thấy là: chia sẻ giá trị sống, cảm giác an toàn về mặt cảm xúc, tình bạn, sự âu yếm đáng tin cậy và khả năng hàn gắn sau xung đột. Ít pháo hoa hơn, nhưng nhiều ấm áp hơn. Những cặp đôi lành mạnh lâu năm thường chủ động thêm vào sự mới mẻ và vui đùa để duy trì đam mê, nhưng chính sự ổn định mới là mỏ neo giữ họ lại với nhau. Nhiều chuyên gia cũng khuyên không nên kết hôn trong hai năm đầu, trước khi mối quan hệ kịp chuyển mình khỏi giai đoạn thuần đam mê.

Điều con người mong muốn từ tình yêu thường thay đổi theo từng chặng đời. Khi còn trẻ, yêu say đắm — với sự phấn khích, mãnh liệt và cảm xúc dâng trào, có thể khiến ta khó cưỡng. Theo thời gian và trải nghiệm, nhiều người bắt đầu trân trọng yêu đồng hành hơn. Đó không phải là sự mất đi của lãng mạn, mà là một bước chuyển hướng về phía bền vững.

Có những người có thể không bao giờ bị thu hút bởi yêu đồng hành, và điều đó cũng hoàn toàn hợp lệ; họ có thể phù hợp hơn với những mối quan hệ ngắn hạn hoặc chọn sống độc lập. Điều quan trọng là sự tự nhận thức: biết kiểu kết nối nào phù hợp với con người mình, và sống chân thật với lựa chọn ấy.

Bạn đã sẵn sàng cho một mối quan hệ chưa?

Có lẽ bạn nên tạm hoãn cam kết nếu: kiểu gắn bó của bạn còn quá bất an; những nhu cầu cảm xúc hoặc sức khỏe tâm thần quan trọng vẫn chưa được giải quyết; bạn vẫn đang ưu tiên quá trình tìm kiếm bản sắc; hoặc bạn đang theo đuổi cảm xúc mãnh liệt thay vì sự ổn định. Theo bạn, trong những yếu tố này, điều nào con người thường bỏ qua nhất?

Bạn có nhiều khả năng đã sẵn sàng khi: bạn có thể cho và nhận sự gắn bó an toàn; bạn đã tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần; bạn hiểu rõ mình là ai ngay cả khi không có ai bên cạnh; và bạn coi trọng sự đồng hành không kém gì sự hòa hợp đầy “phản ứng hóa học”.

Bí mật thật sự

Những mối quan hệ lành mạnh nhất không hình thành khi hai người cuối cùng cũng tìm thấy nhau. Chúng hình thành khi hai người cùng xuất hiện trong trạng thái sẵn sàng — sẵn sàng giao tiếp, tự điều chỉnh cảm xúc của mình, và cùng xây dựng một điều gì đó vững vàng hơn cả đam mê. Câu hỏi không phải là: Bạn đã gặp đúng người chưa? Mà là: Bạn đã trở thành một người đủ sẵn sàng để yêu và được yêu đến đâu rồi? 

References

Elaine Hatfield (1988). Passionate and companionate love. In R. Sternberg & M. Barnes (Eds.), The Psychology of Love(pp. 191–217). New Haven, CT: Yale University Press.

Erik Erikson (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: W. W. Norton.

Helen Fisher, Aron, A., & Brown, L. (2005). Romantic love: An fMRI study of a neural mechanism for mate choice. Journal of Comparative Neurology, 493(1), 58–62.

Mario Mikulincer & Phillip R. Shaver (2016). Attachment in Adulthood: Structure, Dynamics, and Change (2nd ed.). New York: Guilford Press.

Experiences in Close Relationships tool: R. C. Fraley, N. G. Waller, K. A. Brennan. An item response theory analysis of self-report measures of adult attachment // Journal of Personality and Social Psychology, 2000. 78(2);

Tác giả: Kelly Campbell Ph.D.

Nguồn: Are You Relationship Material? | Psychology Today