Sự lưỡng lự có lợi gì khi chọn bạn đời?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Những người có xu hướng lưỡng lự cao thường ít thành kiến hơn và nhìn thấy thế giới đa dạng, phong phú hơn.
• Tình yêu sét đánh tuy tuyệt đẹp, nhưng không đủ để làm nền tảng cho một mối quan hệ lâu dài.
• Việc lựa chọn lý tưởng nên dựa trên một vài phẩm chất tích cực và tiêu cực nổi bật mà ta thực sự coi trọng.

“Tôi không do dự. Tôi chỉ quá dễ hào hứng nên hay sai lầm. Tôi chẳng chút đắn đo khi cưới cả hai người chồng – và rồi vui vẻ ly dị họ.”

— Emily

“Khi cưới, tôi chưa hiểu rõ giá trị thật của mình. Giờ thì đã lập gia đình, da có nếp nhăn, mọi thứ đã quá muộn rồi.”

— Rebecca

Trong những câu chuyện cổ tích về tình yêu lý tưởng, ta chọn bạn đời một cách chắc chắn, không một chút đắn đo, không mảy may hoài nghi. Chính vì thế, thật bất ngờ khi biết rằng, để xây dựng một mối quan hệ lãng mạn bền vững, sự kết hợp giữa quyết đoán và chút do dự lại có giá trị sâu sắc.

Triết gia người Đức, Gottfried Leibniz, từng cho rằng thế giới chúng ta đang sống là “tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể tồn tại”. Không phải vì nơi đây không có điều ác, mà bởi chính nhờ vượt qua cái ác, con người mới biết trân quý điều thiện. Cũng như John Milton từng viết: “Biết điều tốt lành, đôi khi phải đánh đổi bằng việc trải qua điều tồi tệ.”

Ý tưởng này hiện rõ trong hành trình sinh nở, một trải nghiệm đầy đau đớn nhưng lại thiêng liêng, sâu sắc nhất trong đời người phụ nữ. Đối diện với khó khăn, buồn khổ là điều không thể thiếu trong cuộc sống. Và dù cảm giác lưỡng lự có vẻ phức tạp, chính nó lại góp phần làm nên một cuộc đời phong phú, trọn vẹn và đáng sống hơn.

Trạng thái cảm xúc của con người luôn đan xen giữa những trải nghiệm tích cực và tiêu cực, nên vốn dĩ đã mang màu sắc lưỡng lự. Một người góa phụ trong ngày cưới của con gái có thể vừa hân hoan, vừa thắt lòng vì sự vắng mặt của người chồng quá cố, cha của cô dâu. Trong tình yêu cũng vậy, không hiếm những khoảnh khắc ta vừa yêu, vừa hận một người. Ta có thể nhớ đến những điều tốt đẹp nơi họ mà vẫn không khỏi giận dữ, tổn thương vì những gì họ từng khiến ta phải chịu đựng.

Chính sự lưỡng lự trong cảm xúc là gốc rễ của việc khó đưa ra quyết định. Khi trong lòng tồn tại những giá trị mâu thuẫn, ta khó lòng hành động dứt khoát, rõ ràng. Thế nhưng, điều này không hẳn là xấu. Việc ta có thể dung chứa nhiều góc nhìn khác nhau, kể cả những giá trị đối lập, giúp cuộc sống nội tâm thêm phần sâu sắc, phong phú và chân thực hơn. Quả thật, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những người có xu hướng nhìn nhận sự việc một cách lưỡng cực thường ít thành kiến hơn, và có khả năng nhận thấy thế giới với nhiều sắc thái đa dạng và tinh tế hơn.

Một chút do dự vừa phải sẽ dẫn đến quá trình ra quyết định lý trí và chín chắn hơn. Tuy nhiên, nếu sự do dự trở nên quá mức, đi kèm với căng thẳng, lo âu, trì hoãn và cảm giác bất an kéo dài, thì nó lại trở thành một nỗi giằng xé khiến tâm trí mỏi mệt. Trong nhiều trường hợp, sự thiếu khả năng đưa ra quyết định do lưỡng lự kinh niên còn được xem là một dạng rối loạn tâm lý (Schneider và cộng sự, 2021).

Sự lưỡng lự trong tình yêu: khi yêu còn dang dở

“Maria Elena từng nói rằng chỉ có những mối tình không trọn vẹn mới thật sự lãng mạn.” 

— Juan Antonio, trong phim Vicky, Christina, Barcelona.

Những mối tình thoáng qua nhưng mãnh liệt thường mang theo cảm giác chưa trọn vẹn – như thể còn điều gì đó dang dở. Ta thường bị cuốn hút bởi những điều chưa kết thúc, chưa rõ ràng, chưa được thỏa mãn, chưa có hồi kết, chưa thể lý giải hay vẫn còn lơ lửng giữa những điều có thể và không thể. Dù những trải nghiệm ấy đôi khi khiến ta buồn bã, hụt hẫng, thậm chí thất vọng, ta vẫn không ngừng tìm kiếm chúng.

Khi phác hoạ chân dung kẻ quyến rũ hoàn hảo, Robert Greene (2001) đã miêu tả những yếu tố giúp duy trì tính chất chưa trọn vẹn trong tương tác tình cảm. Đó là sự mơ hồ tăng dần, những tín hiệu nửa vời, nghệ thuật gợi mở đầy ẩn ý, đánh tráo giữa khát khao và hiện thực, đan xen giữa khoái lạc và nỗi đau, khơi dậy ham muốn rồi khiến nó rối bời, giữ lại yếu tố tình dục nhưng tiết chế chứ không loại bỏ hoàn toàn, không ràng buộc theo bất kỳ khuôn mẫu nào, biết trì hoãn sự thỏa mãn và không bao giờ trao đi trọn vẹn tất cả (Ben-Ze’ev & Goussinsky, 2008).

Một người phụ nữ sau ly hôn từng viết về cảm giác lưỡng lự này: “Có điều gì đó nơi sự khen thưởng không ổn định khiến tôi phát cuồng. Không phải là ‘đồng ý’ vì như thế tôi sẽ ngừng cảnh giác. Cũng chẳng phải là ‘không’ vì điều đó sẽ kết thúc mối quan hệ. Mà là những lời như: ‘một chút nữa thôi’, ‘tôi sẽ tốt hơn’, ‘chỉ cần thêm điều gì đó’, thế là tôi lại tin, lại chờ đợi, lại nghĩ rằng rồi nó sẽ thuộc về tôi.”

Sự lưỡng lự trong tình yêu có thể làm tăng ham muốn, nhưng nếu quá mức, nó lại làm giảm chiều sâu của mối quan hệ. Nền tảng của sự sâu sắc ấy là sự ổn định và bình yên, khi hai người đủ tin tưởng vào nhau, họ không cần đến những tín hiệu mập mờ hay sự bất an để nuôi dưỡng tình yêu của mình (Ben-Ze’ev, 2019).

Lưỡng lự khi chọn bạn đời

“Cứ như đang ngắm đồ bày trong tủ kính... Không mua, chỉ thử thôi.” 

— Hank Williams

“Tôi không thích cảm giác lưỡng lự. Nó khiến tôi bất an, chơi vơi.” 

— Gaia

Khi lựa chọn bạn đời, ta sống trong một thế giới đầy rẫy những lựa chọn lưỡng lự: có quá nhiều người với đủ loại phẩm chất – tốt có, xấu có, và mỗi người lại phù hợp với ta theo một cách rất riêng. Có hai kiểu lựa chọn tình cảm phổ biến nhất: yêu từ cái nhìn đầu tiên, và lựa chọn dựa trên “danh sách mua sắm”.

Yêu từ ánh mắt đầu tiên vẫn luôn được xem là lý tưởng: ngay khoảnh khắc gặp nhau, ta đã cảm thấy say đắm. Sức hút mãnh liệt về mặt thể xác khiến ta như bị sét đánh, cuốn đi một cách dứt khoát, không chút đắn đo, về phía người ấy. Kiểu tình yêu này, dù bắt nguồn từ những ấn tượng bề ngoài, vẫn có thể trở thành nền tảng cho một mối quan hệ sâu sắc, miễn là những phẩm chất sau này ta khám phá không đi ngược lại với những điều ta từng hình dung ban đầu.

Một cách chọn lựa khác là kiểu “mua hàng theo danh sách”: ta liệt kê hàng loạt phẩm chất mong muốn và không mong muốn ở người bạn đời lý tưởng, rồi dùng bản danh sách ấy để cân đo, đối chiếu từng đối tượng tiềm năng. Danh sách này đóng vai trò như một cái rây, lọc ra những người không phù hợp. Trong bối cảnh cuộc sống tràn ngập những cơ hội tình cảm, phương pháp này tưởng như hợp lý và tự nhiên. Thế nhưng, thực chất, nó lại khô khan và hời hợt, không phản ánh được sự phức tạp của con người, cũng như đánh giá thấp yếu tố hòa hợp giữa hai tâm hồn. Trong cách chọn lựa này, chiều cao hay màu mắt của một người có thể trở nên quan trọng ngang với lòng nhân hậu hay sự tinh tế của họ (Ben-Ze’ev, 2019).

Những điều khiến ta gật đầu và những điều khiến ta quay lưng

“Sự lưỡng lự là một điệu nhảy tuyệt vời. Nó mang nhịp điệu riêng của nó.” 

— Erica Jong

Ở cái nhìn đầu tiên, tình yêu thường bắt đầu bằng một lựa chọn đầy quyết đoán – và điều đó mang lại giá trị lớn về cảm xúc ban đầu. Nhưng vì nó được xây dựng trên quá ít thông tin, nên khả năng chọn nhầm là rất cao. Hơn nữa, không phải ai cũng có thể yêu ngay từ ánh nhìn đầu tiên. Còn lựa chọn dựa trên “danh sách mua sắm” lại phụ thuộc vào hàng loạt tiêu chí ngẫu nhiên, thiếu sự ưu tiên rõ ràng. Kết quả là sự lựa chọn ấy thường không chắc chắn, khiến người ta càng thêm do dự.

Một lựa chọn lý tưởng nên kết hợp giữa sự quyết đoán mạnh mẽ và khả năng chấp nhận sự phức tạp và mơ hồ. Ta nên tập trung vào một số phẩm chất nổi bật, cả tích cực lẫn tiêu cực, mà ta thật sự xem trọng. Những phẩm chất tích cực như lòng nhân hậu, sự khôn ngoan và tinh tế chính là những “điểm cộng lớn”, những yếu tố góp phần nuôi dưỡng một tình yêu lâu bền, ổn định. Ngược lại, những đặc điểm tiêu cực như keo kiệt, nông cạn, ích kỷ hay lười biếng lại là “điểm trừ nghiêm trọng”, dấu hiệu của sự không phù hợp sâu sắc mà nếu bỏ qua, ta có thể phải trả giá đắt.

Sự lựa chọn lý tưởng khi tìm bạn đời nên là sự hòa quyện giữa hai phương pháp kể trên. Trước tiên, ta cần đặt trọng tâm vào những yếu tố then chốt, những “điểm cộng” và “điểm trừ” thực sự mang tính quyết định. Sau đó, hãy để ý đến sức hút ban đầu, điều khiến tim ta rung động, và dành ít sự quan tâm hơn đến những tiêu chí nhỏ nhặt, thiếu trọng lượng trong danh sách mong muốn.

Cách lựa chọn này vừa thể hiện sự dứt khoát mà ta mong chờ trong tình yêu, vừa phản ánh sự lưỡng lự tự nhiên của môi trường tình cảm vốn dĩ luôn phức tạp và mơ hồ. Sự dứt khoát nằm ở việc ta xác định rõ một vài phẩm chất thiết yếu, điều mà ta nhất định muốn có, hoặc không chấp nhận, cùng với sức hút cảm xúc dành cho đối phương. Còn sự do dự, lưỡng lự được thể hiện ở chỗ: có vô số những đặc điểm khác mà giá trị của chúng thay đổi tùy theo tính cách mỗi người và hoàn cảnh xung quanh.

Tình yêu không phải là chuyện cổ tích. Có người còn nói rằng, không hề tồn tại một tình yêu hạnh phúc. Nhưng nếu ta không nhận ra bản chất lưỡng lự phức tạp của thế giới tình cảm, thì những lựa chọn của ta trong tình yêu rất dễ trở thành sai lầm, và cả trái tim cũng sẽ phải chịu tổn thương.  

Tài liệu tham khảo

Ben-Ze’ev, A. (2019). The arc of love: How our romantic lives change over time. University of Chicago Press.

Ben-Ze'ev, A., & Goussinsky, R. (2008). In the name of love: Romantic Ideology and its victims. Oxford University Press.

Greene, R. (2001). The art of seduction. Penguin.

Schneider, I. K., Novin, S., Harreveld, F., & Genschow, O. (2021). Benefits of being ambivalent: The relationship between trait ambivalence and attribution biases. British Journal of Social Psychology, 60, 570–586.

Nguồn: Is Ambivalence Beneficial When Choosing a Romantic Partner? | Psychology Today