Chúng luôn lắng nghe: trẻ học được gì khi tình cờ nghe lỏm

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Nghiên cứu cho thấy trẻ bắt đầu nghe lỏm ngay từ khi còn là em bé.
• Có bằng chứng cho thấy trẻ có thể học được các hành động thông qua việc nghe lỏm.
• Ở nhiều nền văn hóa, cách chính để trẻ học hỏi chính là nghe lỏm.

Đôi khi tôi có cảm giác việc khiến con mình chịu lắng nghe còn khó hơn nhổ răng. Mỗi buổi sáng đưa con ra khỏi nhà để đến trường giống như một chuỗi lời nhắc mà lũ trẻ đã nghe đi nghe lại suốt nhiều năm trời. Ấy vậy mà bằng cách nào đó, chúng vẫn phản ứng với từng yêu cầu, mặc quần áo, ăn sáng, đánh răng, chải tóc, như thể đó là lần đầu tiên trong đời chúng được nghe những lời ấy.

Có những lúc tôi phải gọi tên chúng bốn, năm lần mới khiến chúng chú ý đến lời mình nói. Và gần như chắc chắn, đến lần thứ năm thì tôi đã bắt đầu hét lên. Khi đó, chúng quay lại nhìn tôi bằng ánh mắt của hai chú cún con bị tổn thương. Điều đó khiến tôi phát điên lên.

Nhưng điều khiến tôi phát điên hơn nữa là tôi biết chúng có thể lắng nghe. Tôi biết điều này vì chúng làm vậy suốt, chỉ là phần lớn khi chúng không nên nghe.

Tôi không đếm xuể đã bao nhiêu lần mình đang trò chuyện người lớn với chồng hoặc bạn bè, và hai đứa con, những đứa cả ngày chẳng nghe tôi nói lấy một lời, đột nhiên lại đặt ra những câu hỏi rất sâu sắc và chi tiết về việc người bạn độc thân của tôi vừa đi hẹn hò với ai, trong buổi gặp mặt của các bà mẹ lần trước ai đã nói gì về ai, hay vì sao một ông bố trong khu phố lại vừa bị cho nghỉ việc.

Chúng lén nhìn qua vai tôi khi tôi đọc tin nhắn hay lướt mạng xã hội, rồi hỏi hàng trăm câu về từng bài đăng lướt qua màn hình.

Vậy nên, trẻ con có lắng nghe. Và quan trọng hơn cả, chúng nghe lỏm. Thực ra, chúng nghe lỏm rất nhiều.

Câu hỏi đặt ra là: trẻ học được điều gì từ việc nghe lỏm?

Image: Pressmaster/Shutterstock

Nghiên cứu cho thấy trẻ bắt đầu nghe lỏm ngay từ khi còn rất nhỏ. Và phần lớn thời gian, đó lại là một điều tốt, bởi chúng học được nhiều thông tin quan trọng theo cách này.

Chẳng hạn, chúng học được những từ mới. Trong một nghiên cứu kinh điển, những đứa trẻ 2 tuổi ở Hoa Kỳ được giới thiệu một từ mới. Một nửa số trẻ được dạy trực tiếp từ đó, trong khi nửa còn lại chỉ tình cờ nghe nhà nghiên cứu nói từ mới ấy. Kết quả cho thấy các bé đều học được từ mới tốt như nhau trong cả hai trường hợp. Điều này gợi ý rằng ngay cả trẻ mới biết đi cũng có thể học bằng cách nghe lỏm (Akhtar và cộng sự, 1998).

Một nghiên cứu tương tự kiểm tra xem những đứa trẻ lớn hơn một chút, từ 3 đến 6 tuổi, liệu có thể học từ mới và kiến thức mới bằng cách tình cờ nghe trong một cuộc điện thoại hay không. Những trẻ lớn hơn (5 và 6 tuổi) học được cả từ lẫn thông tin một cách dễ dàng. Trong khi đó, trẻ nhỏ hơn vẫn học được các sự thật khi nghe lỏm cuộc trò chuyện điện thoại, nhưng lại gặp khó khăn khi học từ mới (Foushee và cộng sự, 2021).

Thậm chí còn có bằng chứng cho thấy trẻ có thể học cách làm một hành động thông qua việc nghe lỏm.

Trong một nghiên cứu tương tự, một đứa trẻ chơi cùng nhà nghiên cứu và nhiều món đồ chơi khác nhau. Sau đó, em được đưa sang phòng bên cạnh, nơi có thể nhìn thấy nhà nghiên cứu qua màn hình tivi. Đứa trẻ quan sát khi nhà nghiên cứu dùng một vật lạ để rung chiếc chuông trong lúc đang dọn dẹp phòng.

Khi đứa trẻ được đưa trở lại căn phòng ban đầu, em cũng dùng vật đó để rung chuông, bắt chước đúng hành động mà mình đã nhìn thấy trước đó (Phillips và cộng sự, 2012).

Điều này cho thấy trẻ có thể học những hành động mới chỉ bằng cách quan sát người khác, ngay cả khi người đó không hề biết mình đang bị quan sát.

Thực ra, việc học bằng cách nghe lỏm không chỉ có ở con người. Thậm chí động vật cũng làm vậy.

Ví dụ, các nhà nghiên cứu từng tìm hiểu cách chim sẻ non học bài hát đặc trưng của loài, một giai điệu mà chim trống thường dùng để tán tỉnh chim mái. Trong một nghiên cứu, một nửa số chim non được tương tác trực tiếp với một con chim trưởng thành đang hót. Nửa còn lại chỉ đơn giản là nghe âm thanh chim trưởng thành hót.

Kết quả cho thấy những chú chim non học được bài hát trong cả hai trường hợp. Nhưng điều thú vị là chúng học tốt hơn khi chỉ tình cờ nghe thấy bài hát ấy, so với khi học trực tiếp từ con chim khác (Beecher và cộng sự, 2007).

Có lẽ bạn sẽ ngạc nhiên khi biết rằng, trong nhiều nền văn hóa, cách chính để trẻ học hỏi chính là nghe lỏm.

Ở một số cộng đồng, chẳng hạn như người Kaluli tại Papua New Guinea, trẻ sơ sinh không được xem là đối tác giao tiếp theo nghĩa thông thường. Vì thế, người lớn ít khi nói chuyện trực tiếp với trẻ như ở Hoa Kỳ.

Những em bé này tiếp nhận phần lớn trải nghiệm ngôn ngữ của mình bằng cách lắng nghe những cuộc trò chuyện diễn ra xung quanh, thay vì được người lớn nói chuyện trực tiếp với mình (Ochs và cộng sự, 1984).

Các nghiên cứu ít ỏi được thực hiện tại những cộng đồng này cho thấy rằng những em bé ấy vẫn phát triển ngôn ngữ theo cùng một tiến trình như trẻ em phương Tây, dù cách truyền đạt ngôn ngữ hoàn toàn khác biệt (Casillas và cộng sự, 2019).

Vậy rốt cuộc, trẻ học được gì khi nghe lỏm?

Câu trả lời là: gần như mọi thứ.

Vì thế, hãy cẩn thận với những gì bạn nói, bởi lũ trẻ luôn luôn lắng nghe, đặc biệt là vào những lúc bạn không hề muốn chúng nghe thấy.

Tác giả: Vanessa LoBue Ph.D.

References

Akhtar, N., Jipson, J., & Callanan, M. A. (1998). Learning words through eavesdropping. Infant Behavior and Development, 21, 258.

Beecher, M. D., Burt, J. M., O'Loghlen, A. L., Templeton, C. N., & Campbell, S. E. (2007). Bird song learning in an eavesdropping context. Animal Behaviour, 73(6), 929–935.

Casillas, M., Brown, P., & Levinson, S. C. (2019). Early Language Experience in a Tseltal Mayan Village. Child Development. https://doi.org/10.1111/cdev.13349

Foushee, R., Srinivasan, M., & Xu, F. (2021). Self-directed learning by preschoolers in a naturalistic overhearing context. Cognition, 206, 104415.

Ochs, E., Schieffelin, B., & Others. (1984). Language acquisition and socialization.Culture Theory: Essays on Mind, Self, and Emotion, 276–320.

Phillips, B., Seston, R., & Kelemen, D. (2012). Learning about tool categories via eavesdropping. Child Development, 83(6), 2057–2072.

Nguồn: They're Always Listening: What Kids Learn by Eavesdropping | Psychology Today