Điều gì tạo nên những không gian chạm đến sự kinh ngạc?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Không gian khơi gợi sự kinh ngạc thường vừa có tính rộng lớn bao la, vừa được trang hoàng tinh xảo, giàu chi tiết.
• Cảm nhận sự kinh ngạc không chỉ phụ thuộc vào bản thân không gian, mà còn nằm ở cách chúng ta hướng sự chú ý vào nó.
• Tìm kiếm và tạo ra những không gian truyền cảm hứng có thể thúc đẩy sức khỏe tinh thần và nuôi dưỡng cảm giác gắn kết sâu sắc.

Việc thường xuyên trải qua cảm giác kinh ngạc khi ta hoàn toàn chìm đắm vào một điều gì đó vĩ đại, vượt lên trên cái tôi nhỏ bé của chính mình, dường như là một trong những điều tuyệt vời nhất ta có thể làm cho bản thân và cho thế giới. Nghiên cứu tâm lý học trong vài thập kỷ qua đã chỉ ra rằng, cảm xúc kinh ngạc không chỉ thúc đẩy sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, giúp chúng ta kết nối sâu sắc hơn với người khác, mà còn thôi thúc chúng ta nâng niu, bảo vệ thiên nhiên.

Khi nghĩ về những điều có thể khơi dậy sự kinh ngạc, nhiều người trong chúng ta thường hướng về thiên nhiên, một cội nguồn mạnh mẽ và nguyên bản của cảm xúc này. Tuy nhiên, gần đây, các nhà khoa học đã bắt đầu hướng sự chú ý sang những lối nẻo khác để chạm vào cảm xúc ấy, chẳng hạn như thông qua những không gian nội thất đặc biệt.

Tôi sẽ không bao giờ quên cái ngày người bạn dẫn tôi đến Nhà nguyện Tưởng niệm tại Nghĩa trang Lakewood ở Minneapolis. Ngay khi vừa bước chân vào, tâm trí tôi cứ dao động liên tục giữa sự choáng ngợp trước toàn thể nhà nguyện và những mảnh ghép khảm đá bé nhỏ, mỗi mảnh chỉ vừa bằng chiếc móng tay. Tôi đã lặng người đi khi cố hình dung ra biết bao công sức lao động để đẽo gọt hàng triệu mảnh ghép li ti ấy, rồi bằng cách nào đó, kết nối chúng lại thành một chỉnh thể kỳ vĩ đến nhường này. Khi mọi giác quan của tôi bị hút chặt vào vẻ đẹp của không gian, mọi âu lo, trăn trở, hay bất kỳ suy nghĩ vụn vặt nào khác bỗng chốc tan biến. Tôi hoàn toàn chìm đắm trong sự kinh ngạc.

Những trải nghiệm như thế đã gợi lên một câu hỏi đầy thú vị: Tại sao có những công trình kiến trúc có thể đánh thức cảm giác kinh ngạc sâu sắc trong ta, còn những công trình khác thì không?

Khoa học đằng sau sự kinh ngạc trong kiến trúc

Cách đây vài năm, các nhà nghiên cứu từ Đại học Waterloo đã nỗ lực tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi này.

Họ bắt đầu bằng việc xác định hai đặc tính kiến trúc đóng vai trò đặc biệt quan trọng: sự bao la và sự trang hoàng.

• Những không gian bao la thường có quy mô lớn, trần nhà cao vút và mái vòm dốc đứng.
• Những không gian được trang hoàng lại chứa đựng nhiều tranh ảnh, tượng điêu khắc hoặc tác phẩm nghệ thuật trên trần và tường, mang vẻ đẹp cầu kỳ và lộng lẫy hơn.

Sau đó, họ yêu cầu những người tham gia nghiên cứu đánh giá phản hồi cảm xúc của mình khi ngắm nhìn bức ảnh chụp các không gian nội thất khác nhau.

Họ đã tìm ra điều gì?

Về cơ bản, những người tham gia cảm nhận được sự kinh ngạc mạnh mẽ hơn sau khi chiêm ngưỡng các không gian nội thất có tính bao la và được trang hoàng lộng lẫy. Ngược lại, họ ít trải qua cảm xúc này hơn trước những không gian được cảm nhận là nhỏ hẹp và ít chi tiết trang trí.

Hãy thử nghĩ về Vương cung thánh đường Thánh Phêrô (St. Peter’s Basilica) ở Rome, một trong những biểu tượng kinh điển nhất của nền kiến trúc khơi gợi sự kinh ngạc trên thế giới.

Thánh đường Phêrô sở hữu một quy mô vô cùng đồ sộ. Là nhà thờ lớn nhất thế giới, nơi đây rộng lớn đến mức có thể chứa vừa bốn sân bóng bầu dục Mỹ bên trong, và cao bằng một tòa nhà văn phòng 40 tầng. Quy mô choáng ngợp này chính là minh chứng rõ nét cho mối liên kết giữa sự bao la của kiến trúc và sự vĩ đại về mặt vật lý vốn thường gắn liền với xúc cảm kinh ngạc trong tâm lý con người.

Thánh đường Phêrô cũng được trang hoàng vô cùng lộng lẫy, từ mái vòm kiệt tác do Michelangelo thiết kế, những mảng tranh khảm đá phủ kín hàng nghìn mét vuông không gian nội thất, cho đến các tác phẩm điêu khắc sống động như thật, tiêu biểu là bức tượng Đức Mẹ Sầu Bi (Pietà) đầy lay động của Michelangelo.

Sự cộng hưởng hoàn mỹ giữa sự bao la và sự trang hoàng này chính là lời giải thích vì sao rất nhiều du khách chia sẻ rằng họ đã bị choáng ngợp bởi sự kinh ngạc khi đặt chân đến nơi đây.

Sự kinh ngạc không chỉ đến từ không gian

Tuy nhiên, cấu trúc của không gian không phải là yếu tố duy nhất quyết định khi nào con người cảm nhận được sự kinh ngạc. Trải nghiệm này còn phụ thuộc rất lớn vào chính người cảm nhận, một điều gì đó rung lên từ sâu thẳm bên trong chúng ta.

Chẳng hạn, có những người mang theo chiều sâu tri thức, sự trân trọng hoặc một tâm thế tập trung cao độ khi bước vào một không gian, cho phép họ nhận ra sự bao la và vẻ đẹp của nơi đó.

Đặc biệt, các nhà nghiên cứu tin rằng, một trong những điều khiến con người lay động chính là sự nhận thức về "chi phí" để kiến tạo nên không gian ấy. Chi phí này không thuần túy là tiền bạc. Đó còn là sự thấu cảm và tôn vinh lượng công sức, tài hoa và thời gian phi thường mà con người đã đổ vào một công trình.

Tôi tin rằng đây chính là một phần lý do vì sao Nhà nguyện Tưởng niệm lại khiến tôi kinh ngạc đến thế. Tâm trí tôi hoàn toàn bị hút vào công sức lao động của những người nghệ nhân, những người đã chế tác hơn 10 triệu mảnh khảm đá, rồi tỉ mẩn sắp đặt chúng để tạo nên một sức mạnh thẩm mỹ đầy mê hoặc cho toàn thể công trình.

Lời gợi ý để tìm thấy nhiều sự kinh ngạc hơn trong cuộc sống

Phần lớn chúng ta dành cả đời mình bên trong các không gian nhân tạo, nhưng hiếm khi dừng lại để suy ngẫm xem những môi trường này đang nhào nặn cảm xúc và sức khỏe tinh thần của mình ra sao.

Có những không gian dường như được sinh ra chỉ để phục vụ cho sự hiệu năng, để chúng ta di chuyển, trú ngụ hoặc hoàn thành công việc. Nhưng lại có những không gian khác tha thiết mời gọi chúng ta chậm lại, thưởng ngoạn cảnh vật xung quanh, để mình chìm đắm vào một điều gì đó vĩ đại hơn bản ngã, và tìm lại sự bình yên trong tâm rách.

Nghiên cứu này là một lời gợi mở rằng các kiến trúc sư và nhà thiết kế không nên chỉ cân nhắc về mặt công năng, mà còn phải lưu tâm đến cách không gian tác động lên tâm hồn con người. Nếu những trải nghiệm kinh ngạc giúp chúng ta sống lành mạnh hơn, gắn kết hơn và biết yêu thương thiên nhiên hơn, thì việc kiến tạo nên những không gian nuôi dưỡng cảm xúc ấy có lẽ còn quan trọng hơn những gì chúng ta hằng nghĩ.

Những bài học thực tiễn dành cho mỗi chúng ta

Nghiên cứu này cũng mở ra những bài học thực tế cho cuộc sống thường nhật:

• Chủ động tìm kiếm: Dù không thể tự tay thiết kế hay xây dựng những công trình vĩ đại, chúng ta hoàn toàn có thể chủ động tìm đến những nơi đánh thức sự kinh ngạc, dù đó là một thánh đường, bảo tàng, đài tưởng niệm, thư viện, một khu vườn hay một công trình lịch sử.
• Chậm lại và cảm nhận: Khi ghé thăm những nơi chốn ấy, hãy bước chậm lại, thả hồn mình vào cả sự bao la lẫn những chi tiết nhỏ nhặt để làm sâu sắc thêm trải nghiệm của bản thân. Việc suy ngẫm về sự sáng tạo, kỹ nghệ và lao động kết tinh trong những không gian đó cũng sẽ làm thăng hoa cảm xúc kinh ngạc trong bạn.
• Chăm chút cho không gian sống: Cuối cùng, dù hiếm ai trong chúng ta có thể tạo ra một môi trường rộng lớn hay trang hoàng lộng lẫy ngay tại nhà mình, chúng ta vẫn có thể tỉ mỉ chăm chút cho tổ ấm bằng những tác phẩm nghệ thuật, những vật kỷ niệm ý nghĩa, những bức ảnh, hay bất cứ điều gì gợi nhắc về những nơi từng truyền cảm hứng cho ta.

Bằng cách ấy, chúng ta đang tự tạo ra một không gian sống thường nhật biết chuyện trò, một không gian không ngừng nhắc nhở ta về những điều duy mỹ, thiêng liêng và vượt lên trên thực tại bộn bề.