Điều khác biệt ở những người thành công rực rỡ

Con người chúng ta thường có xu hướng sợ mất đi những gì mình đang có hơn là khao khát đạt được một điều gì đó mới mẻ. Chính tâm lý này đã tạo nên một khoảng cách lớn trong mức độ động lực khi chúng ta thực hiện những mục tiêu mới. Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là "tâm lý sợ mất mát".

Một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Tâm lý học Thực nghiệm đã chỉ ra cách cơ chế này vận hành trong cuộc sống thường nhật. Qua bốn cuộc thử nghiệm, kết quả cho thấy nỗi sợ bị mất mát thường tạo ra lực đẩy mạnh mẽ hơn nhiều so với hy vọng về một phần thưởng mới.

Những người cực kỳ thành công đã chủ động tận dụng bản năng "sợ mất mát" này. Họ thúc đẩy bản thân bằng cách xác định mục tiêu không chỉ dựa trên những gì họ có thể nhận được, mà còn dựa trên những gì họ có thể đánh mất. Họ biến nỗi sợ thất bại hay nỗi lo về việc đánh mất tiềm năng thành nguồn động lực chính. Dưới đây là cách bạn có thể biến nỗi sợ thành đòn bẩy mạnh mẽ để chạm đến mục tiêu của mình.

1. Nhìn rõ cả tương lai mơ ước lẫn thực tại đáng sợ

Khi nghe lời khuyên "hãy tạo ra cuộc đời bạn mong muốn", chúng ta thường thấy mốc thời gian đó thật mờ mịt và xa xôi. Đa số mọi người không thực sự tin tưởng hoàn toàn vào những giấc mơ ấy. Thay vào đó, việc nhận diện rõ những gì bạn không chấp nhận được, những thói quen, những kiểu người hay những sự việc mà bạn chán ghét (dù là trong tưởng tượng hay từ trải nghiệm thực tế), lại tạo ra một phản ứng bản năng, chân thực và gần gũi hơn nhiều.

Một nghiên cứu vào năm 2025 trên Tạp chí Đánh giá Nhân cách đã giới thiệu "Thang đo Nỗi sợ Thất bại như một Động lực", nhấn mạnh rằng nỗi sợ thất bại có thể là một công cụ thúc đẩy hiệu quả chứ không đơn thuần là một cảm xúc tiêu cực.

Nghiên cứu chỉ ra rằng nỗi sợ thất bại có thể thôi thúc con người làm việc chăm chỉ và kiên trì hơn, chứng minh giá trị của nó như một động lực mang tính xây dựng, thay vì chỉ là tác nhân gây lo âu hay né tránh. Kết quả cho thấy khi ta định nghĩa lại nỗi sợ và đặt nó vào khuôn khổ của mục tiêu, nó sẽ giúp tăng cường sự tập trung, nỗ lực và duy trì đà tiến bước trên hành trình chinh phục thử thách.

Điều này tương đồng với nguyên lý "sợ mất mát" trong tâm lý học: động lực để tránh né nỗi đau hay sự thất bại thường có xu hướng mạnh mẽ hơn động lực tìm kiếm niềm vui hay sự thành công.

Để áp dụng điều này vào cuộc sống hàng ngày, bên cạnh việc lập một "bảng tầm nhìn" cho cuộc sống hoàn hảo, hãy giữ trong tâm trí một "bảng tầm nhìn ngược", hình dung về việc cuộc đời sẽ ra sao nếu bạn không đạt được mục tiêu. Hãy viết ra những điều trái ngược với giấc mơ của bạn: những thói quen xấu, môi trường độc hại, hay những lối mòn tẻ nhạt mà bạn không bao giờ muốn bước qua.

Quá trình này sử dụng sự minh triết của cảm xúc và cả sự không thoải mái để làm "nhiên liệu" định hướng cho bạn; chính những điều bạn chán ghét sẽ trở thành kim chỉ nam dẫn lối đến những điều bạn yêu thương. "Bảng tầm nhìn ngược" giúp mục tiêu của bạn trở nên vững chắc hơn bằng cách phơi bày cái giá của sự trì trệ, thay vì chỉ hứa hẹn lợi ích của thành công. Nó đánh thức hệ thống động lực nguyên thủy nhất của con người: sợ bị mất mát và sợ bị tụt lùi; từ đó, sự thay đổi trở nên cấp bách và hiện hữu hơn bao giờ hết.

Khi đặt "bảng tầm nhìn lý tưởng" cạnh "bảng tầm nhìn ngược", các ưu tiên của bạn sẽ trở nên rõ nét, sự thôi thúc được đẩy cao và tạo ra động lực hành triển quán quán để phát triển. Sự tương phản này giúp bạn thấu thị những gì mình chán ghét và những gì mình khao khát, buộc động lực phải trở nên mạnh mẽ và rõ ràng hơn.

Source: Hunters Race / Unsplash

2. Dùng nỗi sợ để tập trung, dùng hy vọng để nuôi cảm hứng

Một nghiên cứu năm 2023 trên tạp chí Behavioral Sciences đã chỉ ra rằng, nếu nỗi sợ trỗi dậy một cách mất kiểm soát, nó có thể dẫn đến những suy nghĩ tiêu cực gây xao nhãn và làm suy yếu khả năng tự chủ của chúng ta. Tuy nhiên, nếu ta chủ động định nghĩa lại nỗi sợ và đưa nó vào các chiến lược quản lý bản thân, nó lại trở thành "chất xúc tác" giúp tăng cường sự chú ý, duy trì nỗ lực và thúc đẩy hành trình tiến tới mục tiêu thay vì làm ta kiệt sức.

Tương tự, một nghiên cứu khác vào năm 2024 trên tạp chí Acta Psychologica cũng cho thấy một mức độ sợ hãi hoặc hưng phấn vừa phải có thể cải thiện hiệu suất công việc nhờ tăng cường sự cảnh giác và tinh thần sẵn sàng. Phát hiện này hoàn toàn phù hợp với quy luật Yerkes-Dodson: áp lực ở mức tối ưu, không quá ít cũng không quá nhiều, sẽ giúp chúng ta tập trung và có động lực cao nhất.

Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng niềm tin vào năng lực bản thân, tức là khả năng tự quản lý các kết quả, sẽ quyết định liệu nỗi sợ sẽ khiến bạn tê liệt hay trở nên hữu ích. Khi nỗi sợ đi đôi với niềm hy vọng và cảm giác mình vẫn làm chủ được tình thế, nó sẽ chuyển hóa từ một mối đe dọa thành một tín hiệu báo trước để ta chuẩn bị sẵn sàng. Sự cân bằng giữa nỗi sợ và hy vọng tạo nên một trạng thái gọi là "động lực thích nghi", nơi sự cẩn trọng giúp bạn giữ đôi chân trên mặt đất, còn lòng lạc quan sẽ đưa bạn tiến về phía trước.

Nỗi lo về những hệ quả không mong muốn sẽ giúp bạn giữ kỷ luật và sự thận trọng để không rơi vào những thói quen xấu. Ngược lại, niềm hy vọng về sự tiến bộ sẽ nuôi dưỡng ngọn lửa đam mê trong bạn. Mỗi khi thấy mình định làm một việc gì đó không tốt hoặc lãng phí thời gian, hãy dừng lại một chút và tự hỏi: "Nếu mình cứ làm việc này mỗi ngày trong suốt mười năm tới, mình sẽ ra sao?". Khi hình dung rõ viễn cảnh đó, bạn sẽ học được cách cưỡng lại những ham muốn nhất thời để hướng tới những giá trị lâu dài.

Việc nhìn thấy trước những tổn thương về thể chất, tinh thần hay các mối quan hệ do một thói quen xấu gây ra sẽ tạo nên sự "hối hận dự báo", một đòn bẩy mạnh mẽ cho sự thay đổi. Đây không phải là việc dằn vặt hay mặc cảm, mà là sự tỉnh thức. Bạn không cần phải sống trong sợ hãi về tương lai, mà hãy dùng tương lai như một tấm gương soi để đưa ra những quyết định sáng suốt hơn ngay trong hiện tại.

3. Gắn kết tham vọng vào bản sắc cá nhân, thay vì chỉ là kết quả

Những người đạt thành tựu xuất sắc không chỉ đơn thuần là theo đuổi mục tiêu. Họ còn định nghĩa lại chính mình xoay quanh những mục tiêu đó. Chẳng hạn, thay vì nói: "Tôi sẽ viết một cuốn sách", họ tự nhủ rằng: "Tôi là một người viết". Sự thay đổi nhỏ trong cách nhìn nhận về bản sắc này sẽ "lập trình" lại tư duy của bộ não, biến mỗi hành động từ một việc "phải làm" thành một cách để thể hiện cái tôi của chính mình.

Khi mục tiêu đã bám rễ sâu vào cách bạn định nghĩa về bản thân, bạn không còn cần đến kỷ luật thép để gượng ép mình nữa. Lúc đó, nỗ lực tiến tới mục tiêu chính là cách bạn khẳng định mình là ai.

Một nghiên cứu khác trên tạp chí The Counseling Psychologist đã giới thiệu về khung lý thuyết "động lực dựa trên bản sắc", giải thích lý do tại sao con người luôn có xu hướng hành động nhất quán với bản sắc mà họ cảm thấy rõ rệt nhất trong từng thời điểm.

Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng khi một hành động đem lại cảm giác hòa hợp với bản sắc cá nhân, chúng ta sẽ coi những trở ngại là những thử thách quan trọng cần vượt qua. Ngược lại, nếu mục tiêu cảm thấy xa lạ với con người thật của mình, chúng ta dễ nảy sinh ý nghĩ rằng mọi nỗ lực đều là vô ích.

Những kết quả này cho thấy việc gắn kết tham vọng với bản sắc cá nhân, thay vì chỉ nhìn vào kết quả mong đợi, có thể tạo ra một nguồn nội lực vô cùng mạnh mẽ. Khi bạn sống và hành động đúng với con người mà bạn tin tưởng, sự quyết tâm sẽ trở thành một hơi thở tự nhiên của tâm hồn, thay vì là một cuộc đấu tranh của ý chí. 

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn: One Thing Highly Successful People Do Differently | Psychology Today