Điều thầm lặng mà nỗi cô đơn gieo rắc lên ký ức của bạn

Ý chính  

• Người cô đơn hồi tưởng ít ký ức tương tác tích cực hơn, chứ không phải ghi nhớ nhiều hơn những trải nghiệm tiêu cực.
• Bộ não khi rơi vào "chế độ cô đơn" không tự tô vẽ thêm bóng tối. Nó chỉ đang âm thầm lấy đi ánh sáng.
• Khoảng trống ký ức này lý giải vì sao sự cô đơn rất dễ chuyển hóa thành một hội chứng mãn tính.
• Chủ động khơi gợi lại những khoảnh khắc ấm áp có thể giúp cắt đứt vòng lặp luẩn quẩn này.

Bức chân dung quen thuộc về một bộ não cô đơn thường được phác họa thế này: luôn trong trạng thái đề phòng cao độ, không ngừng rà soát các mối đe dọa, tự suy diễn ra sự thù hằn từ những gương mặt vốn dĩ bình thường, và dễ giật mình lo sợ trước những dòng tin nhắn mơ hồ. Bức tranh ấy không hề sai; các nghiên cứu về độ nhạy cảm trước các mối đe dọa xã hội ở người cô đơn từ lâu đã được giới khoa học chứng minh rõ ràng.

Thế nhưng, bức chân dung ấy vẫn bỏ sót một điều cốt lõi. Nó quá tập trung vào những gì nỗi cô đơn "vẽ thêm" vào nhận thức của chúng ta, mà vô tình lãng quên đi những gì nó âm thầm "tước đoạt".

Nghiên cứu năm 2024 hé lộ điều gì về sự cô đơn và thiên lệch ký ức?

Một nghiên cứu quy mô lớn được công bố trên Tạp chí Tâm lý học Xã hội Anh (British Journal of Social Psychology) đã đặt ra một câu hỏi trực diện: Liệu những người rơi vào trạng thái cô đơn mãn tính có mang một thiên kiến tiêu cực khi nhớ lại các trải nghiệm tương tác xã hội của mình hay không (Igarashi, 2024)?

Các nhà nghiên cứu đã phân tích ký ức tự truyện (những ký ức về cuộc đời của chính bản thân) của hơn 4.000 người tham gia thông qua bốn bộ dữ liệu độc lập. Những người tham gia được yêu cầu hồi tưởng lại một trải nghiệm giao tiếp xã hội gần đây của họ, có thể là tích cực, tiêu cực, hoặc trung tính.

Kết quả nhận được hoàn toàn nằm ngoài dự đoán của số đông:

• Những người cô đơn không hề có xu hướng nhớ lại các trải nghiệm xã hội tiêu cực nhiều hơn người bình thường. Cả hai nhóm đều có khả năng ghi nhớ những khoảnh khắc tồi tệ tương đương nhau.
• Sự khác biệt thực sự lại nằm ở những ký ức tích cực: Người cô đơn hồi tưởng lại ít hơn rõ rệt các trải nghiệm xã hội ấm áp, vui vẻ so với những người không bị bủa vây bởi sự cô độc.

Hóa ra, vấn đề không phải là bóng tối trở nên đậm đặc hơn, mà là ánh sáng đã lặng lẽ lịm dần.

Image by RoonzNL from Pixabay

Vì sao việc hồi tưởng những trải nghiệm xã hội tích cực lại quan trọng hơn bạn nghĩ?

Sự khác biệt này không đơn thuần là cách chúng ta chơi chữ; nó thay đổi hoàn toàn cách chúng ta thấu hiểu về vòng lặp của nỗi cô đơn.

Nếu cô đơn chỉ đơn giản là việc nhìn đâu cũng thấy mối đe dọa, thì giải pháp sẽ là đối mặt trực diện với những nhận thức đó, để chất vấn và bóc trần sự bóp méo ấy. Nhưng nếu cơ chế thực sự lại là sự phai nhạt dần của các ký ức tích cực, thì sự bóp méo này lại khó lòng nhận diện hơn nhiều.

Bạn sẽ không thấy có điều gì bất thường trong cách mình cảm nhận về từng khoảnh khắc ngay lúc nó diễn ra. Sự ấm áp và lòng tốt của một người bạn nhắn tin hỏi han, hay nán lại muộn để tâm sự cùng bạn vẫn hoàn toàn có thật ở khoảnh khắc đó. Chỉ là, chúng đã không được bộ não của bạn "lưu hồ sơ" hoặc nếu có lưu, chúng cũng chẳng thể ở lại lâu dài.

Vòng lặp phản hồi của sự cô đơn

Nhà nghiên cứu John Cacioppo, người đã dành nhiều thập kỷ để giải mã bản đồ thần kinh học của nỗi cô đơn, mô tả hiện tượng này như một vòng lặp phản hồi:

Nỗi cô đơn làm dịch chuyển cách bộ não xử lý các thông tin xã hội. Sự dịch chuyển này khiến những kết nối chân thành trở nên khó được ghi nhận hơn. Và hệ quả là, chính sự thiếu vắng những kết nối được ghi nhận ấy lại càng đào sâu thêm nỗi cô đơn trong lòng bạn (Cacioppo & Patrick, 2008).

Điều mà nghiên cứu mới này đóng góp thêm chính là việc chỉ ra một cơ chế cụ thể cho một mắt xích trong vòng lặp đó. Những trải nghiệm tích cực không hẳn là không tồn tại trong đời thực của bạn; chỉ là chúng đã không thể tìm được đường để bước vào "kho lưu trữ" của tâm trí bạn mà thôi.

Vấn đề trong thực tế

Tôi thường nghĩ về một kiểu trò chuyện rất đặc trưng diễn ra bên trong vòng lặp này, một cuộc độc thoại nội tâm: Khi bạn chìm trong cô đơn đủ lâu, bạn sẽ bắt đầu làm một cuộc "kiểm kê". Có ai thực sự chủ động nhắn tin cho mình trước không? Mọi người có nhớ những gì mình từng kể không? Mối quan hệ này có phải chỉ đến từ một phía?

Cuộc kiểm toán ấy cảm giác rất lý trí. Nhưng điều nó không hề tính đến là những dữ liệu mà bạn đang kiểm toán vốn đã không toàn vẹn. Những minh chứng tích cực đã bị hệ thống tâm trí hạ thấp trọng số một cách có chủ đích, bởi một bộ não cô đơn không hề mã hóa chúng theo cách bình thường.

Đó là cách nỗi cô đơn tự nuôi dưỡng chính nó mà không hề tạo cho bạn cảm giác rằng mình đang bị sai lệch. Bạn cảm thấy mình đang đánh giá mọi thứ hoàn toàn dựa trên bằng chứng xác thực. Và theo một nghĩa nào đó thì đúng là vậy, chỉ có điều, đó chưa phải là toàn bộ sự thật.

Điều này hướng chúng ta đến đâu?

Nghiên cứu này không đưa ra một giải pháp chữa lành nhanh chóng, và tôi cũng sẽ hoài nghi bất kỳ ai tuyên bố có thể làm được điều đó. Nhưng nó gợi ý cho chúng ta một phương thức cụ thể rất đáng để thử nghiệm:

Nếu những ký ức tương tác xã hội tích cực là thứ đang dần mất đi, thì việc chủ động gọi tên và hồi tưởng lại chúng không phải là một liệu pháp tự lực (self-help) sáo rỗng. Theo một nghĩa vô cùng trần trụi, đó là hành động hiệu đính lại một cuốn nhật ký ký ức vốn đã bị khuyết thiếu.

Bạn không cần phải tự vẽ ra một danh sách các lý do để ép bản thân cảm thấy tốt hơn. Thay vào đó, hãy cố gắng chạm vào những ký ức cụ thể, với những con người cụ thể, và hồi tưởng chúng với đầy đủ chi tiết nhất có thể. Điều này giúp bộ não xử lý chúng như những minh chứng xã hội thực tế, chứ không phải là những lời an ủi trừu tượng.

• Đó là người bạn đã lái xe suốt 40 phút chỉ để giúp bạn chuyển nhà.
• Đó là dòng tin nhắn đến vừa vặn vào đúng khoảnh khắc bạn cần nó nhất.
• Hay một buổi chiều bình lặng, không có gì nổi bật nhưng nếu bạn dừng lại và ngẫm nghĩ, nó lại chẳng hề mờ nhạt chút nào.

Nỗi cô đơn không hề xóa nhòa những khoảnh khắc ấy. Nó chỉ không cất chúng ở nơi mà bạn có thể dễ dàng tìm thấy mà thôi. 

References

Igarashi, T. (2025). Loneliness and socioemotional memory. British Journal of Social Psychology, 64, e12783. 

Cacioppo, J. T., & Patrick, W. (2008). Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W. W. Norton & Company.